ଜନକସ୍ଯେଵ ସଦ୍ବୁଦ୍ଧେସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଵିଵେକିନଃ । ଵିକାସମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅଯଂ ଦେହୀ ଦେଵଃ ପ୍ରାତର୍ ଇଵାମ୍ବୁଜମ୍
ଯେପରି ଜନକଙ୍କର ଭଲ ବୁଦ୍ଧି ଥିଲା, ସେପରି ଜଣେ ବିବେକଶୀଳ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଦେହୀ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଖୋଲିଯାଏ, ପ୍ରଭାତରେ କମଳ ଫୁଟିବା ପରି।
ସଂଶାନ୍ତମନନଂ ଚିତ୍ତଂ ଵିଚାରେଣ ଵିଲୀଯତେ । ଗଲଦ୍ଵର୍ଣାକୃତିସ୍ପର୍ଶମ୍ ଆତପେନ ହିମଂ ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ତାହା ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଗଳିଯାଏ; ଯେପରି ହିମ ପ୍ରଭାରେ ତାର ରଙ୍ଗ, ଆକୃତି ଓ ସ୍ପର୍ଶ ହରାଇ ରୂଦ୍ର ରେ ଗଳିଯାଏ, ସେପରି।
ଅଯମ୍ ଏଵାହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯାଂ ନିଶାଯାମ୍ ଉଦିତେ କ୍ଷଯେ । ସ୍ଵଯଂ ସର୍ଵଗତସ୍ ସ୍ଫାରସ୍ ସ୍ଵାଲୋକସ୍ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏହି ଅଜ୍ଞାନର ରାତିରେ 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଧ ଶେଷ ହେଲେ, ସ୍ୱୟଂ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ନିଜ ଆଲୋକ ଉଦିତ ହୁଏ।
ଅଯମ୍ ଏଵାହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ସଙ୍କୋଚେ ଵିଲଯଂ ଗତେ । ଅନନ୍ତଭୁଵନଵ୍ଯାପୀ ଵିସ୍ତାରସ୍ ସମ୍ପ୍ରଜାଯତେ
'ମୁଁ ଏହି' ବୋଧର ସଙ୍କୋଚ ଗଳିଯିବା ପରେ, ଅନେକ ଜଗତ୍କୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ବିସ୍ତୃତ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଜନକେନ ପରିତ୍ଯକ୍ତା ଯଥାହଙ୍କାରଵାସନା । ତଥା ତ୍ଵମ୍ ଅପି ସଦ୍ବୁଦ୍ଧେ ଵିଚାର୍ଯାନ୍ତଃ ପରିତ୍ଯଜ
ଯେପରି ଜନକ ତାଙ୍କର ଅହଂକାର ଆଶାକୁ ଛାଡିଦେଇଥିଲେ, ସେପରି ହେ ସଦ୍ବୁଦ୍ଧି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି ମନରୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କର।
ଅହଙ୍କାରାମ୍ବୁଦେ କ୍ଷୀଣେ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଵିମଲେ ଽମଲଃ । ନୂନଂ ପ୍ରକଟତାମ୍ ଏତି ସ୍ଵାଲୋକୋ ଭାସ୍କରଃ ପରଃ
ଯେତେବେଳେ ଅହଂକାରର ମେଘ ଶୁଧ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳ ଚେତନା ଆକାଶରେ ହରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସ୍ୱୟଂ ଆଲୋକର ଉଚ୍ଚତମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଏତାଵଦ୍ ଏଵାତିତମୋ ଯଦ୍ ଅହମ୍ଭାଵଭାଵନମ୍ । ତସ୍ମିଞ୍ ଶମମ୍ ଉପାଯାତେ ପ୍ରକାଶ ଉପଜାଯତେ
ଏହି ଅନ୍ଧକାର କେବଳ 'ମୁଁ' ବୋଧର ଚିନ୍ତା ଅଟୁଟ ରହିବା ଅଟେ; ଯେତେବେଳେ ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଆଲୋକ ଉଦିତ ହୁଏ।
ନାହମ୍ ଅସ୍ମି ନ ଚାନ୍ଯୋ ଽସ୍ତି ନ ଚ ନାସ୍ତୀତି ଭାଵିତମ୍ । ମନଃ ପ୍ରଶାନ୍ତିମ୍ ଆଯାତଂ ନୋପାଦେଯେଷୁ ମଜ୍ଜତି
'ମୁଁ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ, ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି'—ଏହି ଭାବନା ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ମନ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଏବଂ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁରେ ଲିନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଉପାଦେଯାନୁପତନଂ ହେଯୈକାନ୍ତଵିଵର୍ଜନମ୍ । ଯଦ୍ ଏତନ୍ ମନସୋ ରାମ ତଂ ବନ୍ଧଂ ଵିଦ୍ଧି ନେତରତ୍
ହେ ରାମ, ମନର ଯେଉଁ ଚେଷ୍ଟା ଉପାଦାନୀୟ ବସ୍ତୁ ପାଇଁ ଦୌଡ଼ିବା ଓ ତ୍ୟାଗ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ଏଡ଼ିବା, ଏହା ହିଁ ପ୍ରକୃତ ବନ୍ଧନ; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ମା ଖେଦଂ ଭଜ ହେଯେଷୁ ମୋପାଦେଯପରୋ ଭଵ । ହେଯାଦେଯଦୃଶୌ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଶେଷସ୍ଥସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥତାଂ ଵ୍ରଜ
ଯାହାକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଥିବା ଜିନିଷ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରନି, ଯାହାକୁ ନେବାକୁ ଥିବା ଜିନିଷ ପାଇଁ ଆସକ୍ତ ହେଉନି। ଛାଡ଼ିବା ଓ ନେବା, ଏହି ଦୁଇ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଛାଡ଼ି, ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଛି, ସେଠି ନିଜକୁ ଦୃଢ଼ କରି ସ୍ୱସ୍ଥ ରୁହ।
ଯେଷାମ୍ ଇଦମ୍ ଉପାଦେଯମ୍ ଇଦଂ ହେଯମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତିଃ । ଵିଲୀନା ତେ ନ ଵାଞ୍ଛନ୍ତି ନ ତ୍ଯଜନ୍ତୀହ ନେତରେ
ଯେଉଁମାନେ ଭାବନା କରନ୍ତି—'ଏହିଟି ନେବାକୁ, ଏହିଟି ଛାଡ଼ିବାକୁ'—ସେମାନେ ଏହି ଭେଦରେ ଲୟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ଏଠାରେ କିଛି ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, କିଛି ଛାଡ଼ନ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟମାନେ ଯେପରି ନୁହଁନ୍ତି।
ହେଯୋପାଦେଯକଲନେ କ୍ଷୀଣେ ଯାଵନ୍ ନ ଚେତସି । ନ ତାଵତ୍ ସମତା ଭାତି ସାଭ୍ରେ ଵ୍ଯୋମ୍ନୀଵ ଚନ୍ଦ୍ରିକା
ନେବା ଓ ଛାଡ଼ିବାର ଗଣନା ମନରୁ ଶେଷ ହେଉନାହିଁଯାଏଁ, ସେଯାଏଁ ସମତା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ମେଘାଛଦିତ ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଅଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇଦମ୍ ଇଦଂ ଵସ୍ତୁ ଯସ୍ଯେତି ଲୁଲିତଂ ମନଃ । ତସ୍ମିନ୍ ନୋଦେତି ସମତା ଶାହୋଟ ଇଵ ମଞ୍ଜରୀ
ଯାହାଙ୍କର ମନ 'ଏହିଟି ଅସତ୍ୟ, ଏହିଟି ସତ୍ୟ, ଏହିଟି ମୋର' ଭାବନାରେ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ, ସେଠାରେ ସମତା ଉଦୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଶୁଷ୍କ ଡାଳରେ ମାଳିକା ଫୁଟେ ନାହିଁ।
ଯୁକ୍ତାଯୁକ୍ତୈଷଣା ଯତ୍ର ଲାଭାଲାଭଵିଲାସିନୀ । ସମତାସ୍ଵଚ୍ଛତା ତତ୍ର କୁତୋ ନୈରାଶ୍ଯହାସିନୀ
ଯେଉଁଠି ଠିକ୍ ଓ ଅଠିକ୍ ଇଚ୍ଛାମାନେ ଲାଭ ଓ ଅଲାଭ ସହିତ ଖେଳୁଛନ୍ତି, ସେଠି ସମତା ଓ ପରିସ୍ଫୁଟତା କେମିତି ରହିପାରିବ? ଏବଂ ନିରାଶାରୁ ମୁକ୍ତିର ହସ କେଉଁଠି ଆସିପାରିବ?
ଏକସ୍ମିନ୍ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ଵେ ଽସ୍ମିନ୍ ଵିଦ୍ଯମାନେ ନିରାମଯେ । ନାନାନାନାତଯା ନିତ୍ଯଂ କିମ୍ ଅଯୁକ୍ତିଃ କ୍ଵ ଯୁକ୍ତତା
ଏହି ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଥିବାବେଳେ, ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ସେଠି ଅଯୋଗ୍ୟତା କିମ୍ବା ଯୋଗ୍ୟତାର କଣ ଅର୍ଥ? ଏବଂ ବିଭିନ୍ନତା କେଉଁଠି ଅଛି?
ଈପ୍ସିତାନୀପ୍ସିତାଶଙ୍କେ ମର୍କଟ୍ଯୌ ଚିତ୍ତପାଦପେ । ଚଞ୍ଚଲେ ସ୍ଫୁରତୋ ଯସ୍ମିନ୍ କୁତସ୍ ତସ୍ଯେହ ସୋମ୍ଯତା
ମନର ଗଛରେ ଆଶା ଓ ଭୟର ବାନରମାନେ, ଇଚ୍ଛିତ ଓ ଅନିଚ୍ଛିତ ଭାବରେ, ଲାଗି ଲାଗି ଘୁରୁଛନ୍ତି; ଏଭଳି ଅସ୍ଥିରତା ମଧ୍ୟରେ କେମିତି ଶାନ୍ତି ରହିପାରିବ?
ନିରାଶତା ନିର୍ଭଯତା ନିତ୍ଯତା ସମତା ଜ୍ଞତା । ନିରୀହତା ନିଷ୍କ୍ରିଯତା ସୋମ୍ଯତା ନିର୍ଵିକଲ୍ପତା
ନିରାଶାର ଅଭାବ, ଭୟର ଅଭାବ, ସଦା ଏକ ରହିବା, ସମତା, ଜ୍ଞାନ, ଇଚ୍ଛାର ଅଭାବ, କାର୍ଯ୍ୟର ଅଭାବ, ମୃଦୁତା ଓ ସନ୍ଦେହର ଅଭାବ—
ଧୃତିର୍ ମୈତ୍ରୀ ସ୍ମୃତିସ୍ ତୁଷ୍ଟିର୍ ମୁଦିତା ମୃଦୁଭାଷିତା । ହେଯୋପାଦେଯନିର୍ମୁକ୍ତଂ ଜ୍ଞଂ ଯାନ୍ତି ଵନିତା ରତାଃ
ଧୃତି, ସମ୍ମିଳିତତା, ସ୍ମୃତି, ସନ୍ତୋଷ, ଆନନ୍ଦ ଓ ମୃଦୁ କଥାବାର୍ତ୍ତା—ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟରେ ଲଗ୍ନ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଛାଡ଼ିବା ଓ ଧରିବା ଭାବନାରୁ ମୁକ୍ତ।
ଧାଵମାନମ୍ ଅଧୋ ଭୋଗାଂଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ପ୍ରତ୍ଯାହରେଦ୍ ବଲାତ୍ । ପ୍ରତ୍ଯାହାରେଣ ପତିତମ୍ ଅଧୋ ଵାରୀଵ ସେତୁନା
ମନ ଯେତେବେଳେ ଭୋଗର ଦିଗକୁ ଛୁଟିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଜୋରକରି ଏହାକୁ ଫେରାଇବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଆତ୍ମସଂୟମ ଦ୍ୱାରା, ମନକୁ ଏମିତି ରୋକାଯାଏ ଯେପରି ଜଳକୁ ବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ରୋକାଯାଏ।
ବାହ୍ଯାନ୍ ଅର୍ଥାନ୍ ଇମାଂସ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତିଷ୍ଠନ୍ ଗଚ୍ଛନ୍ ସ୍ଵପଞ୍ ଶ୍ଵସନ୍ । ସର୍ଵଥା ସର୍ଵଦା ସର୍ଵାନ୍ ଆନ୍ତରାଂଶ୍ ଚ ନିଵାରଯେତ୍
ବାହ୍ୟ ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହୁଛି—ଦାଉଡ଼ୁଛି, ଚାଲୁଛି, ଶୁଅଛି କିମ୍ବା ଶ୍ୱାସ ନେଉଛି—ସବୁବେଳେ ଏବଂ ସବୁଠି ମନର ସମସ୍ତ ଭିତରି ଚଳନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଗୃହୀତତୃଷ୍ଣାଶଫରି ଵାସନାଜାଲମ୍ ଆବିଲମ୍ । ସଂସାରଵାରି ପ୍ରସୃତଂ ଚିନ୍ତାତନ୍ତୁଭିର୍ ଆତତମ୍
ତୃଷ୍ଣାର ଛୋଟ ମାଛ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇଥିବା ଆଶାର ଜାଲରେ, ଚିନ୍ତାର ତାନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସାରିତ, ସଂସାରର ଜଳ ଭାବେ ଭାସିଯାଏ।
ଅନଯା ତୀକ୍ଷ୍ଣଯା ତାତ ଚ୍ଛିନ୍ଦ୍ଧି ବୁଦ୍ଧିଶଲାକଯା । ଵାତ୍ଯଯେଵାମ୍ବୁଦଂ କାଲୋ ଵହନ୍ତ୍ଯା ଵିତତେ ପଦେ
ଏହି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧିର ସୂଇଁ ସହିତ, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ସମୟ ଯେଉଁପରି ମେଘକୁ ଝଡ଼ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ, ସେପରି ଏହି ଜୀବନ ପଥର ବିସ୍ତୃତତାକୁ କାଟି ଦେ।
ଅସ୍ଯ ସଂସାରଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ମୂଲଂ ଦୋଷାଙ୍କୁରାସ୍ପଦମ୍ । ଧୁର୍ଯଧୀରେଣ ଧୈର୍ଯେଣ ପ୍ରୋଦ୍ଧରୋଦ୍ଧୁରଯା ଧିଯା
ଏହି ସଂସାର ଗଛର ମୂଳ ହେଉଛି ଦୋଷର ଅଙ୍କୁର ଥିବା ସ୍ଥାନ; ଦୃଢ଼ ସାହସ ଓ ଦୃଢ଼ ମନସିକତା ସହିତ ଏହାକୁ ସମୂଳ ଉପଡ଼ି ଦେ।
ମନସୈଵ ମନଶ୍ ଛିତ୍ତ୍ଵା ଵିସ୍ମୃତ୍ଯ ଚରମଂ ମନଃ । ଵର୍ତମାନମ୍ ଅପି ଚ୍ଛିତ୍ତ୍ଵା ଚ୍ଛିନ୍ନସଂସାରତାଂ ଵ୍ରଜ
ମନେଇ ମନକୁ କାଟିଦେ; ମନର ଶେଷ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଯା, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ମନକୁ କାଟି ଦେଇ, ସଂସାର ବନ୍ଧନ କଟିଯିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେ।
ମୋହୋ ଵିସ୍ମୃତ୍ଯ ସଂସାରଂ ନ ଭୂଯଃ ପରିରୋହତି
ମୋହ ଯେତେବେଳେ ସଂସାରକୁ ଭୁଲିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ପୁଣି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନା।
ତିଷ୍ଠନ୍ ଗଚ୍ଛଞ୍ ଶ୍ଵସନ୍ ରାମ ନିଵସନ୍ନ୍ ଉତ୍ପତନ୍ ପତନ୍ । ଅସଦ୍ ଏଵେଦମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯାସ୍ଥାଂ ପରିତ୍ଯଜ
ଓ ରାମ, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଦଣ୍ଡାଇଛ, ଚାଲୁଛ, ଶ୍ୱାସ ନେଉଛ, ବସିଛ, ଉଠୁଛ କିମ୍ବା ପଡ଼ୁଛ, ମନରେ ଏହି ସବୁକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ବୁଝି, ଏହାପ୍ରତି ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ସମତାମ୍ ଅଲମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ କାର୍ଯମ୍ ଆହରନ୍ । ଅଚିନ୍ତଯଂସ୍ ତଥାପ୍ରାପ୍ତଂ ଵିହରେହ ହି ରାଘଵ
ସମତାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଯାହା କାମ ଆସେ ତାହା କର, ଯାହା ଆସିଛି ତାହା ନେଇ ଚିନ୍ତା କରନାହିଁ, ଏଠି ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ବଞ୍ଚ, ରାଘବ।
ଯଥା ସର୍ଵର୍ତୁଲିଙ୍ଗାନି ନ ବିଭର୍ତି ବିଭର୍ତି ଚ । ଖମ୍ ଏଵମ୍ ଇହ କାର୍ଯାଣି କୁରୁ ମା କୁରୁ ଵାନଘ
ଯେପରି ଆକାଶ ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନକୁ ଧରେ ନାହିଁ, ଧରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ସେପରି ଏଠି କାମ କର କିମ୍ବା କରନାହିଁ, ହେ ନିଷ୍ପାପ।
ତ୍ଵମ୍ ଏଵ ଵେତ୍ତା ତ୍ଵମ୍ ଅଜସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମା ତ୍ଵଂ ମହେଶ୍ଵରଃ । ଆତ୍ମନୋ ଽଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ସତ୍ ତ୍ଵଯେଦମ୍ ଆତତଂ ତତମ୍
ତୁମେ ନିଜେ ଜ୍ଞାନୀ, ଅଜନ୍ମା, ଆତ୍ମା ଏବଂ ମହାଶ୍ୱର; ତୁମ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ତୁମେ ଭରିଛ।
ଯେନାସ୍ମାଦ୍ ଦୃଶ୍ଯସମ୍ଭାରାଦ୍ ଅଭିତୋ ଭାଵନୋଜ୍ଝିତା । ସ ନ ସଙ୍ଗୃହ୍ଯତେ ଦୋଷୈର୍ ହର୍ଷାମର୍ଷଵିଷାଦଜୈଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ସମସ୍ତ ଜଗତ ସହିତ ସମସ୍ତ ଭାବନାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ହର୍ଷ, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୋଷମାନେ କେବେ ଲାଗିପାରିନାହାନ୍ତି।