ଯେ ହି ପାଶ୍ଚାତ୍ଯଜନ୍ମାନଃ ପ୍ରାଜ୍ଞା ରାଜସଜାତଯଃ । ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯଂ ତେ ଜନା ଜନକୋ ଯଥା
ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେ, ଜଣକଙ୍କ ପରି, ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, ସେହି ଦଶାକୁ ନିଜେ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ତାଵତ୍ ତାଵଦ୍ ଵିଜିତ୍ଯାରୀନ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଖ୍ଯାନ୍ ଯତେତ ହ । ଯାଵଦ୍ ଆତ୍ମାତ୍ମନୈଵାଯମ୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵ ପ୍ରସୀଦତି
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ଆତ୍ମା ନିଜେ ଆତ୍ମାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାମକ ଶତ୍ରୁମାନେଠାରୁ ପୁନିପୁନି ଜିତିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରସନ୍ନେ ସର୍ଵଗେ ଦେଵେ ଦେଵେଶେ ପରମାତ୍ମନି । ସ୍ଵଯମ୍ ଆଲୋକିତେ ସର୍ଵାଃ କ୍ଷୀଯନ୍ତେ ଦୁଃଖଦୃଷ୍ଟଯଃ
ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପରମ ଆତ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ନିଜେ ଦେଖାଦେଲେ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୃଷ୍ଟିଗୁଡ଼ିକ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
ମୁଷ୍ଟଯୋ ମୋହବୀଜାନାଂ ଵୃଷ୍ଟଯୋ ଵିଵିଧାପଦାମ୍ । କୁଦୃଷ୍ଟଯଃ କ୍ଷଯଂ ଯାନ୍ତି ତସ୍ମିନ୍ ଦୃଷ୍ଟେ ପରାଵରେ
ଭ୍ରମର ମୂଳ ହେଉଥିବା ଅନ୍ଧକାରର ମୁଠିଗୁଡ଼ିକ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବିପଦର ବର୍ଷା, ଭ୍ରାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିଗୁଡ଼ିକ — ଏ ସବୁ ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଦୁହିଁକୁ ଦେଖିବା ସମୟରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
ସଦା ଜନକଵଦ୍ ରାମ ସର୍ଵାରମ୍ଭଵତାତ୍ମନା । ପ୍ରଜ୍ଞଯାତ୍ମାନମ୍ ଆଲକ୍ଷ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମୀଵାନ୍ ଉତ୍ତମୋ ଭଵ
ହେ ରାମ, ସଦା ଜନକଙ୍କ ପରି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ ମନ ରଖି, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଚିହ୍ନି, ଧନ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେବା।
ନିତ୍ଯମ୍ ଆତ୍ତଵିଚାରସ୍ଯ ପଶ୍ଯତଶ୍ ଚଞ୍ଚଲଂ ଜନମ୍ । ଜନକସ୍ଯେଵ କାଲେନ ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମା ପ୍ରସୀଦତି
ଯିଏ ସଦା ଚିନ୍ତନରେ ଲିନ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ଲୋକମାନେ କେମିତି ଅଛନ୍ତି ଦେଖେ, ସେଠାରେ ଜନକଙ୍କ ପରି, ସମୟ ସହିତ ନିଜ ଆତ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ନ ଦୈଵଂ ନ ଚ କର୍ମାଣି ନ ଧନାନି ନ ବନ୍ଧଵଃ । ଶରଣଂ ଭଵଭୀତାନାଂ ସ୍ଵପ୍ରଯତ୍ନାଦ୍ ଋତେ ନୃଣାମ୍
ଭାଗ୍ୟ, କର୍ମ, ଧନ କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟମାନେ — ଏହି ସବୁ ଭବଭୟରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ନୁହେଁ; ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ବ୍ୟତୀତ କିଛି ନାହିଁ।
ଯେ ଦୈଵନିଷ୍ଠାଃ କର୍ମାଦିକୁଵିକଲ୍ପପରାଯଣାଃ । ତେଷାଂ ମନ୍ଦା ମତିସ୍ ତାତ ନାନୁଗମ୍ଯା ଵିନାଶିନୀ
ଯେମାନେ ଭାଗ୍ୟରେ ଆସ୍ଥା ରଖନ୍ତି, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିକଳ୍ପରେ ମନ ଲଗାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ମନ୍ଦ ଓ ଅନୁସରଣ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ବିନାଶକୁ ନେଇଯାଏ।
ଵିଵେକଂ ପରମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଵିଲୋକ୍ଯାତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନା । ଧିଯା ଵିରାଗୋଦ୍ଧୁରଯା ସଂସାରଜଲଧିଂ ତରେତ୍
ବିବେକକୁ ଭଲଭାବରେ ଧରି, ନିଜେ ନିଜକୁ ଦେଖି, ଅସକ୍ତିରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଉଚିତ।
ଏଷା ସା କଥିତା ରାମ ନଭଃଫଲନିପାତଵତ୍ । ସୁଖଦା ଜ୍ଞାନସମ୍ପ୍ରାପ୍ତିର୍ ଅଜ୍ଞାନତରୁଶାତନୀ
ହେ ରାମ, ଏହି ହେଉଛି କଥା— ଜ୍ଞାନ ଲାଭ ଯାହା ସୁଖ ଦେଇଥାଏ, ଆକାଶରୁ ଫଳ ପଡିବା ପରି ଆସେ ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନର ଗଛକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ।
ଜନକସ୍ଯେଵ ସଦ୍ବୁଦ୍ଧେସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଵିଵେକିନଃ । ଵିକାସମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅଯଂ ଦେହୀ ଦେଵଃ ପ୍ରାତର୍ ଇଵାମ୍ବୁଜମ୍
ଯେପରି ଜନକଙ୍କର ଭଲ ବୁଦ୍ଧି ଥିଲା, ସେପରି ଜଣେ ବିବେକଶୀଳ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଦେହୀ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଖୋଲିଯାଏ, ପ୍ରଭାତରେ କମଳ ଫୁଟିବା ପରି।
ସଂଶାନ୍ତମନନଂ ଚିତ୍ତଂ ଵିଚାରେଣ ଵିଲୀଯତେ । ଗଲଦ୍ଵର୍ଣାକୃତିସ୍ପର୍ଶମ୍ ଆତପେନ ହିମଂ ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ତାହା ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଗଳିଯାଏ; ଯେପରି ହିମ ପ୍ରଭାରେ ତାର ରଙ୍ଗ, ଆକୃତି ଓ ସ୍ପର୍ଶ ହରାଇ ରୂଦ୍ର ରେ ଗଳିଯାଏ, ସେପରି।
ଅଯମ୍ ଏଵାହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯାଂ ନିଶାଯାମ୍ ଉଦିତେ କ୍ଷଯେ । ସ୍ଵଯଂ ସର୍ଵଗତସ୍ ସ୍ଫାରସ୍ ସ୍ଵାଲୋକସ୍ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏହି ଅଜ୍ଞାନର ରାତିରେ 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଧ ଶେଷ ହେଲେ, ସ୍ୱୟଂ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ନିଜ ଆଲୋକ ଉଦିତ ହୁଏ।
ଅଯମ୍ ଏଵାହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ସଙ୍କୋଚେ ଵିଲଯଂ ଗତେ । ଅନନ୍ତଭୁଵନଵ୍ଯାପୀ ଵିସ୍ତାରସ୍ ସମ୍ପ୍ରଜାଯତେ
'ମୁଁ ଏହି' ବୋଧର ସଙ୍କୋଚ ଗଳିଯିବା ପରେ, ଅନେକ ଜଗତ୍କୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ବିସ୍ତୃତ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଜନକେନ ପରିତ୍ଯକ୍ତା ଯଥାହଙ୍କାରଵାସନା । ତଥା ତ୍ଵମ୍ ଅପି ସଦ୍ବୁଦ୍ଧେ ଵିଚାର୍ଯାନ୍ତଃ ପରିତ୍ଯଜ
ଯେପରି ଜନକ ତାଙ୍କର ଅହଂକାର ଆଶାକୁ ଛାଡିଦେଇଥିଲେ, ସେପରି ହେ ସଦ୍ବୁଦ୍ଧି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି ମନରୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କର।
ଅହଙ୍କାରାମ୍ବୁଦେ କ୍ଷୀଣେ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଵିମଲେ ଽମଲଃ । ନୂନଂ ପ୍ରକଟତାମ୍ ଏତି ସ୍ଵାଲୋକୋ ଭାସ୍କରଃ ପରଃ
ଯେତେବେଳେ ଅହଂକାରର ମେଘ ଶୁଧ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳ ଚେତନା ଆକାଶରେ ହରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସ୍ୱୟଂ ଆଲୋକର ଉଚ୍ଚତମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଏତାଵଦ୍ ଏଵାତିତମୋ ଯଦ୍ ଅହମ୍ଭାଵଭାଵନମ୍ । ତସ୍ମିଞ୍ ଶମମ୍ ଉପାଯାତେ ପ୍ରକାଶ ଉପଜାଯତେ
ଏହି ଅନ୍ଧକାର କେବଳ 'ମୁଁ' ବୋଧର ଚିନ୍ତା ଅଟୁଟ ରହିବା ଅଟେ; ଯେତେବେଳେ ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଆଲୋକ ଉଦିତ ହୁଏ।
ନାହମ୍ ଅସ୍ମି ନ ଚାନ୍ଯୋ ଽସ୍ତି ନ ଚ ନାସ୍ତୀତି ଭାଵିତମ୍ । ମନଃ ପ୍ରଶାନ୍ତିମ୍ ଆଯାତଂ ନୋପାଦେଯେଷୁ ମଜ୍ଜତି
'ମୁଁ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ, ନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି'—ଏହି ଭାବନା ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ମନ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଏବଂ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁରେ ଲିନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଉପାଦେଯାନୁପତନଂ ହେଯୈକାନ୍ତଵିଵର୍ଜନମ୍ । ଯଦ୍ ଏତନ୍ ମନସୋ ରାମ ତଂ ବନ୍ଧଂ ଵିଦ୍ଧି ନେତରତ୍
ହେ ରାମ, ମନର ଯେଉଁ ଚେଷ୍ଟା ଉପାଦାନୀୟ ବସ୍ତୁ ପାଇଁ ଦୌଡ଼ିବା ଓ ତ୍ୟାଗ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ଏଡ଼ିବା, ଏହା ହିଁ ପ୍ରକୃତ ବନ୍ଧନ; ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ମା ଖେଦଂ ଭଜ ହେଯେଷୁ ମୋପାଦେଯପରୋ ଭଵ । ହେଯାଦେଯଦୃଶୌ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଶେଷସ୍ଥସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥତାଂ ଵ୍ରଜ
ଯାହାକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଥିବା ଜିନିଷ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରନି, ଯାହାକୁ ନେବାକୁ ଥିବା ଜିନିଷ ପାଇଁ ଆସକ୍ତ ହେଉନି। ଛାଡ଼ିବା ଓ ନେବା, ଏହି ଦୁଇ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଛାଡ଼ି, ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଛି, ସେଠି ନିଜକୁ ଦୃଢ଼ କରି ସ୍ୱସ୍ଥ ରୁହ।
ଯେଷାମ୍ ଇଦମ୍ ଉପାଦେଯମ୍ ଇଦଂ ହେଯମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତିଃ । ଵିଲୀନା ତେ ନ ଵାଞ୍ଛନ୍ତି ନ ତ୍ଯଜନ୍ତୀହ ନେତରେ
ଯେଉଁମାନେ ଭାବନା କରନ୍ତି—'ଏହିଟି ନେବାକୁ, ଏହିଟି ଛାଡ଼ିବାକୁ'—ସେମାନେ ଏହି ଭେଦରେ ଲୟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ଏଠାରେ କିଛି ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, କିଛି ଛାଡ଼ନ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟମାନେ ଯେପରି ନୁହଁନ୍ତି।
ହେଯୋପାଦେଯକଲନେ କ୍ଷୀଣେ ଯାଵନ୍ ନ ଚେତସି । ନ ତାଵତ୍ ସମତା ଭାତି ସାଭ୍ରେ ଵ୍ଯୋମ୍ନୀଵ ଚନ୍ଦ୍ରିକା
ନେବା ଓ ଛାଡ଼ିବାର ଗଣନା ମନରୁ ଶେଷ ହେଉନାହିଁଯାଏଁ, ସେଯାଏଁ ସମତା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ମେଘାଛଦିତ ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଅଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇଦମ୍ ଇଦଂ ଵସ୍ତୁ ଯସ୍ଯେତି ଲୁଲିତଂ ମନଃ । ତସ୍ମିନ୍ ନୋଦେତି ସମତା ଶାହୋଟ ଇଵ ମଞ୍ଜରୀ
ଯାହାଙ୍କର ମନ 'ଏହିଟି ଅସତ୍ୟ, ଏହିଟି ସତ୍ୟ, ଏହିଟି ମୋର' ଭାବନାରେ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ, ସେଠାରେ ସମତା ଉଦୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଶୁଷ୍କ ଡାଳରେ ମାଳିକା ଫୁଟେ ନାହିଁ।
ଯୁକ୍ତାଯୁକ୍ତୈଷଣା ଯତ୍ର ଲାଭାଲାଭଵିଲାସିନୀ । ସମତାସ୍ଵଚ୍ଛତା ତତ୍ର କୁତୋ ନୈରାଶ୍ଯହାସିନୀ
ଯେଉଁଠି ଠିକ୍ ଓ ଅଠିକ୍ ଇଚ୍ଛାମାନେ ଲାଭ ଓ ଅଲାଭ ସହିତ ଖେଳୁଛନ୍ତି, ସେଠି ସମତା ଓ ପରିସ୍ଫୁଟତା କେମିତି ରହିପାରିବ? ଏବଂ ନିରାଶାରୁ ମୁକ୍ତିର ହସ କେଉଁଠି ଆସିପାରିବ?
ଏକସ୍ମିନ୍ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ଵେ ଽସ୍ମିନ୍ ଵିଦ୍ଯମାନେ ନିରାମଯେ । ନାନାନାନାତଯା ନିତ୍ଯଂ କିମ୍ ଅଯୁକ୍ତିଃ କ୍ଵ ଯୁକ୍ତତା
ଏହି ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଥିବାବେଳେ, ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ସେଠି ଅଯୋଗ୍ୟତା କିମ୍ବା ଯୋଗ୍ୟତାର କଣ ଅର୍ଥ? ଏବଂ ବିଭିନ୍ନତା କେଉଁଠି ଅଛି?
ଈପ୍ସିତାନୀପ୍ସିତାଶଙ୍କେ ମର୍କଟ୍ଯୌ ଚିତ୍ତପାଦପେ । ଚଞ୍ଚଲେ ସ୍ଫୁରତୋ ଯସ୍ମିନ୍ କୁତସ୍ ତସ୍ଯେହ ସୋମ୍ଯତା
ମନର ଗଛରେ ଆଶା ଓ ଭୟର ବାନରମାନେ, ଇଚ୍ଛିତ ଓ ଅନିଚ୍ଛିତ ଭାବରେ, ଲାଗି ଲାଗି ଘୁରୁଛନ୍ତି; ଏଭଳି ଅସ୍ଥିରତା ମଧ୍ୟରେ କେମିତି ଶାନ୍ତି ରହିପାରିବ?
ନିରାଶତା ନିର୍ଭଯତା ନିତ୍ଯତା ସମତା ଜ୍ଞତା । ନିରୀହତା ନିଷ୍କ୍ରିଯତା ସୋମ୍ଯତା ନିର୍ଵିକଲ୍ପତା
ନିରାଶାର ଅଭାବ, ଭୟର ଅଭାବ, ସଦା ଏକ ରହିବା, ସମତା, ଜ୍ଞାନ, ଇଚ୍ଛାର ଅଭାବ, କାର୍ଯ୍ୟର ଅଭାବ, ମୃଦୁତା ଓ ସନ୍ଦେହର ଅଭାବ—
ଧୃତିର୍ ମୈତ୍ରୀ ସ୍ମୃତିସ୍ ତୁଷ୍ଟିର୍ ମୁଦିତା ମୃଦୁଭାଷିତା । ହେଯୋପାଦେଯନିର୍ମୁକ୍ତଂ ଜ୍ଞଂ ଯାନ୍ତି ଵନିତା ରତାଃ
ଧୃତି, ସମ୍ମିଳିତତା, ସ୍ମୃତି, ସନ୍ତୋଷ, ଆନନ୍ଦ ଓ ମୃଦୁ କଥାବାର୍ତ୍ତା—ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟରେ ଲଗ୍ନ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଛାଡ଼ିବା ଓ ଧରିବା ଭାବନାରୁ ମୁକ୍ତ।
ଧାଵମାନମ୍ ଅଧୋ ଭୋଗାଂଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ପ୍ରତ୍ଯାହରେଦ୍ ବଲାତ୍ । ପ୍ରତ୍ଯାହାରେଣ ପତିତମ୍ ଅଧୋ ଵାରୀଵ ସେତୁନା
ମନ ଯେତେବେଳେ ଭୋଗର ଦିଗକୁ ଛୁଟିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଜୋରକରି ଏହାକୁ ଫେରାଇବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଆତ୍ମସଂୟମ ଦ୍ୱାରା, ମନକୁ ଏମିତି ରୋକାଯାଏ ଯେପରି ଜଳକୁ ବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ରୋକାଯାଏ।
ବାହ୍ଯାନ୍ ଅର୍ଥାନ୍ ଇମାଂସ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତିଷ୍ଠନ୍ ଗଚ୍ଛନ୍ ସ୍ଵପଞ୍ ଶ୍ଵସନ୍ । ସର୍ଵଥା ସର୍ଵଦା ସର୍ଵାନ୍ ଆନ୍ତରାଂଶ୍ ଚ ନିଵାରଯେତ୍
ବାହ୍ୟ ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହୁଛି—ଦାଉଡ଼ୁଛି, ଚାଲୁଛି, ଶୁଅଛି କିମ୍ବା ଶ୍ୱାସ ନେଉଛି—ସବୁବେଳେ ଏବଂ ସବୁଠି ମନର ସମସ୍ତ ଭିତରି ଚଳନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।