ନ ମନଃ ପ୍ରୋଲ୍ଲଲାସାସ୍ଯ କ୍ଵଚିଦ୍ ଆନନ୍ଦଵୃତ୍ତିଷୁ । କେଵଲଂ ସୁସମଂ ସ୍ଵଚ୍ଛଂ ସ ସଦୈଵ ଵ୍ଯତିଷ୍ଠତ
ତାଙ୍କ ମନ କେବେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ବିକାଶିତ ହେଲା ନାହିଁ; ସେ ସଦା ସମତୁଳିତ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ରହିଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତ୍ଯ୍ ଅସୌ ଦୃଶ୍ଯଂ ନାଜହାର ନ ଚାତ୍ଯଜତ୍ । କେଵଲଂ ଵିଗତାଶଙ୍କଂ ଵର୍ତମାନେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ସେ ସମୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସେ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ମଧ୍ୟ ରଖିଲେ ନାହିଁ; ସେ କେବଳ ସନ୍ଦେହ ହୀନ ଭାବରେ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ରହିଲେ।
ଅନାରତଵିଵେକେନ ତେନ ତନ୍ମନସା ତତଃ । ପୁନଃ କଲଙ୍କଂ ନୈଵାତ୍ତମ୍ ଅମ୍ବରେଣେଵ ରାଜସମ୍
ଏପରି ମନ ଏବଂ ନିରନ୍ତର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ସେ ପୁଣି କେବେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଦାଗ ଲାଗିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ରାଜାସମ ଆକାଶ ସଦା ନିର୍ମଳ ରହେ।
ସ୍ଵଵିଵେକାନୁସନ୍ଧାନାଦ୍ ଇତି ତସ୍ଯ ମହୀପତେଃ । ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନମ୍ ଅନନ୍ତାଭଂ ମନୋ ନିର୍ମଲତାଂ ଯଯୌ
ସେ ରାଜା ନିଜର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଖୋଜିବା ଫଳରେ, ତାଙ୍କର ମନ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅସୀମ ଶୁଦ୍ଧତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା।
ଅନାମୃଷ୍ଟଵିକଲ୍ପାଂଶଶ୍ ଚିଦାତ୍ମା ଵିଗତାମଯଃ । ଉଦିଯାଯ ହୃଦାକାଶେ ତସ୍ଯ ଵ୍ଯୋମ୍ନୀଵ ଭାସ୍କରଃ
ତାଙ୍କର ଚେତନା ଭ୍ରମ ଓ ରୋଗର ଦାଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ହୃଦୟର ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଉଦିତ ହେଲା।
ସ ଦଦର୍ଶାଖିଲାନ୍ ଭାଵାଂଶ୍ ଚିତ୍ତନ୍ତୌ ମଣିଵତ୍ ତତାନ୍ । ଆତ୍ମଭୂତାନ୍ ଅନନ୍ତାତ୍ମା ସର୍ଵଭୂତାତ୍ମକୋଵିଦଃ
ସେ ତାଙ୍କର ମନ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଭାବକୁ ମଣିର ଭଳି ବିସ୍ତୃତ ଦେଖିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣିଲେ—ଅସୀମ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥିବା।
ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ନ ବଭୂଵାସୌ କଦାଚିନ୍ ନ ଚ ଦୁଃଖିତଃ । ପ୍ରକୃତଵ୍ଯଵହାରିତ୍ଵାତ୍ ସଦୈଵ ସମମାନସଃ
ସେ କେବେ ଅତି ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ, କେବେ ଦୁଃଖିତ ମଧ୍ୟ ହେଲେ ନାହିଁ; ସେ ସଦା ସାଧାରଣ ଜୀବନରେ ନିୟୋଜିତ ଥିଲେ, ଏବଂ ମନ ସମତା ରଖିଥିଲେ।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୋ ବଭୂଵାସୌ ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ମାନଦ । ଜନକୋ ଜରଢଜ୍ଞାନୋ ଜ୍ଞାତଲୋକପରାଵରଃ
ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ମାନ୍ୟଦାତା, ଜନକ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ପ୍ରଢ଼ ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ଜନମାନଙ୍କର ଭିତର ଓ ବାହାର ଗୁଣ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ହେଲେ।
ରାଜ୍ଯଂ କୁର୍ଵନ୍ ଵିଦେହାନାଂ ଜନକୋ ଜନଜୀଵିତମ୍ । ନୈଵ ହର୍ଷଵିଷାଦାଭ୍ଯାଂ ସୋ ଽଵଶଃ ପର୍ଯତପ୍ଯତ
ଜନକ ନିଜ ଜନତାଙ୍କର ଜୀବନ ଚାଲାଇ ଓ ବିଦେହ ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ଖୁସି କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଉନଥିଲେ, କେବେ ଅସ୍ଥିର ହେଉନଥିଲେ।
ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ଗୁଣଦୋଷଵିଵର୍ଜିତଃ । ଅର୍ଥାନର୍ଥୈସ୍ ସ୍ଵରାଜ୍ଯୋତ୍ଥୈର୍ ନ ଗ୍ଲାଯତି ନ ହୃଷ୍ଯତି
ସେ କେବେ ଅସ୍ତ କିମ୍ବା ଉଦୟ ହୁଅନାହାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଓ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ; ନିଜ ରାଜ୍ୟର ଲାଭ କିମ୍ବା ହାନିରେ ସେ କେବେ ଦୁଃଖିତ କିମ୍ବା ଖୁସି ହେଉନାହାନ୍ତି।
କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଅପି କରୋତ୍ଯ୍ ଏଷ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି କୁତ୍ରଚିତ୍ । ସନ୍ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଏଵ ସତତଂ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଵପୁର୍ ଯତଃ
ସେ କାମ କରୁଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ କେଉଁଠି କିଛି କରୁନାହାନ୍ତି; ସେ ସଦା ଜୀବନମୁକ୍ତ ଭାବରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି।
ସୁଷୁପ୍ତାଵସ୍ଥିତସ୍ଯେଵ ଜନକସ୍ଯ ମହୀପତେଃ । ଭାଵନାସ୍ ସର୍ଵଭାଵେଭ୍ଯସ୍ ସର୍ଵଥୈଵାସ୍ତମ୍ ଆଗତାଃ
ଯେପରି ଏକ ରାଜା ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଥିଲେ ସମସ୍ତ ଭାବନା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେହିପରି ଜନକଙ୍କ ମନରେ ସମସ୍ତ ଭାବନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।
ଭଵିଷ୍ଯନ୍ ନାନୁସନ୍ଧତ୍ତେ ନାତୀତଂ ଚିନ୍ତଯତ୍ଯ୍ ଅସୌ । ଵର୍ତମାନଂ ନିମେଷଂ ତୁ ହସନ୍ନ୍ ଏଵାଵତିଷ୍ଠତେ
ସେ ଭବିଷ୍ୟତ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁନାହାନ୍ତି, ଗତକାଳ ବିଷୟରେ ମନେ କରୁନାହାନ୍ତି; ସେ ମାତ୍ର ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହସିହସି ବସି ରହନ୍ତି।
ସ୍ଵଵିଚାରଵଶେନୈଵ ତେନ ତାମରସେକ୍ଷଣ । ପ୍ରାପ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ଯମ୍ ଅଶେଷେଣ ରାମ ନେତରଯେଚ୍ଛଯା
ହେ କମଳନୟନ, ରାମ, ସେ ଯାହା ପାଇଁଥିଲେ, ସେ ସବୁ କେବଳ ନିଜ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ପାଇଥିଲେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ।
ତାଵତ୍ ତାଵତ୍ ସ୍ଵକେନୈଵ ଚେତସା ପ୍ରଵିଚାର୍ଯତେ । ଯାଵଦ୍ ଯାଵଦ୍ ଵିଚାରାଣାଂ ସୀମାନ୍ତସ୍ ସମଵାପ୍ଯତେ
ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ମନରେ ଯେତେଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଚାର କରିପାରେ, ସେତେଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହିଁ ବିଚାର କରେ; ଯେତେବେଳେ ବିଚାରର ସୀମା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଥାମିଯାଏ।
ନ ତଦ୍ ଗୁରୋର୍ ନ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥାନ୍ ନ ପୁଣ୍ଯାତ୍ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ପଦମ୍ । ଯତ୍ ସତ୍ପ୍ରସଙ୍ଗାଦ୍ ଉଦିତଵିଚାରଵିଶଦାଦ୍ ଧୃଦଃ
ସେଠାକୁ ଗୁରୁଙ୍କ ଠାରୁ, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜାଣି, କିମ୍ବା ପୁଣ୍ୟ କମାଇ ମିଳିନାହିଁ; ଏହା ମିଳେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଓ ମନର ଭଲ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ସ୍ନିଗ୍ଧଯା ନିଜଯା ଋଜ୍ଵ୍ଯା ପ୍ରଜ୍ଞଯୈଵ ଵଯସ୍ଯଯା । ପଦମ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ ରାମ ନ ନାମ କ୍ରିଯଯାନ୍ଯଯା
ହେ ରାମ, ଏହି ଦଶା କେବଳ ନିଜର ସ୍ନିଗ୍ଧ, ସରଳ ଓ ଜନ୍ମଜାତ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ହାସଲ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାମ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ।
ଯସ୍ଯ ଜ୍ଵଲତି ତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ରା ପୂର୍ଵାପରଵିଚାରିଣୀ । ପ୍ରଜ୍ଞାଦୀପଶିଖା ଜାତୁ ତମ୍ ଆନ୍ଧ୍ଯଂ ନାନୁଧାଵତି
ଯାହାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧିର ଆଲୋକ ତୀବ୍ର ଭାବେ ଜଳୁଛି ଏବଂ ସେ ପୂର୍ବ-ପରେ ଭଲ ଭାବରେ ବିଚାର କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଅନ୍ଧକାର କେବେ ଆସିପାରେ ନାହିଁ।
ଦୁରୁତ୍ତରା ଯା ଵିପଦୋ ଦୁଃଖକଲ୍ଲୋଲସଙ୍କୁଲାଃ । ତୀର୍ଯତେ ପ୍ରଜ୍ଞଯା ତାଭ୍ଯୋ ନାଵେଵାଦ୍ଭ୍ଯୋ ମହାମତେ
ଯେଉଁ ସମସ୍ୟାଗୁଡିକୁ ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗ ଭରିଥାଏ ଓ ଅତି କଷ୍ଟର ସମୁଦ୍ର ଭଳି ଅଟକାଯାଏ, ସେଗୁଡିକୁ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନୌକାରେ ପାଣି ଚିରି ଯିବା ପରି ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ।
ପ୍ରଜ୍ଞାଵିରହିତଂ ମୂଢମ୍ ଆପଦ୍ ଅଲ୍ପୈଵ ବାଧତେ । ପେଲଵୈଵାନିଲକଲା ସାରହୀନମ୍ ଇଵୋଲପମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ଜ୍ଞାନ ନଥିବା ମୂର୍ଖ, ସେମାନେ ଅଳ୍ପ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ କଷ୍ଟ ପାଆନ୍ତି, ଯେପରି ଶୁନ୍ୟ ନଳକୁ ଦୁର୍ବଳ ପବନ ମଧ୍ୟ ହେଲେ ହଲାଇ ଦେଉଛି।
ପ୍ରଜ୍ଞାଵାନ୍ ଅସହାଯୋ ଽପି ଵିଶାସ୍ତ୍ରୋ ଽପି ଵିସଜ୍ଜନଃ । ଉତ୍ତରତ୍ଯ୍ ଏଵ ସଂସାରସାଗରାଦ୍ ରାମ ପୋତଵତ୍
ହେ ରାମ, ଯେଉଁ ଲୋକ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ସହଯୋଗୀ, ଶାସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ସଙ୍ଗୀ ବିନା ମଧ୍ୟ, ନିଜେ ନିଜେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ନୌକା ପରି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ।
ପ୍ରଜ୍ଞାଵାନ୍ ଅସହାଯୋ ଽପି କାର୍ଯାନ୍ତମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛତି । ଦୁଷ୍ପ୍ରଜ୍ଞଃ କାର୍ଯମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ପ୍ରଧାନମ୍ ଅପି ନଶ୍ଯତି
ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ସହଯୋଗୀ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ କାମର ସମାପ୍ତିକୁ ପହଞ୍ଚିଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୂର୍ଖ ଲୋକ ପ୍ରଧାନ କାମ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ହରାଇଦେଇଥାନ୍ତି।
ଶାସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜନସଂସର୍ଗୈଃ ପ୍ରଜ୍ଞାଂ ପୂର୍ଵଂ ଵିଵର୍ଧଯେତ୍ । ସେକସଂରକ୍ଷଣାରମ୍ଭୈଃ ଫଲପ୍ରାପ୍ତ୍ଯୈ ଲତାମ୍ ଇଵ
ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ରହି ଆଦିରୁ ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଲତାକୁ ଫଳ ପାଇଁ ପାଣି ଦେଇ ଓ ରକ୍ଷା କରି ଲାଲନା କରାଯାଏ।
ପ୍ରଜ୍ଞାବଲବୃହନ୍ମୂଲଃ କାଲେ ସତ୍କାର୍ଯପାଦପଃ । ଫଲଂ ଫଲତ୍ଯ୍ ଅତିସ୍ଵାଦୁ ମାସୋ ବିମ୍ବମ୍ ଇଵୈନ୍ଦଵମ୍
ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତି ଯାହାର ମୂଳ, ସେହି ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟର ଗଛ ସମୟ ଆସିଲେ ଚନ୍ଦ୍ରର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆକାର ଭଳି ବହୁତ ମିଠା ଫଳ ଦିଏ।
ଯ ଏଵ ଯତ୍ନଃ କ୍ରିଯତେ ବାହ୍ଯାର୍ଥୋପାର୍ଜନେ ନରୈଃ । ସ ଏଵ ଯତ୍ନଃ କର୍ତଵ୍ଯଃ ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରଜ୍ଞାଵିଵର୍ଧନେ
ଲୋକେ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଅर्जନ ପାଇଁ ଯେତେକି ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି, ସେହି ପ୍ରୟାସ ପ୍ରଥମେ ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ କରିବା ଉଚିତ।
ସୀମାନ୍ତଂ ସର୍ଵଦୁଃଖାନାମ୍ ଆପଦାଂ କୋଶମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ । ବୀଜଂ ସଂସାରଵୃକ୍ଷାଣାଂ ପ୍ରଜ୍ଞାମାନ୍ଦ୍ଯଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍
ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ସୀମା, ସମସ୍ତ ବିପଦର ଭଣ୍ଡାର ଏବଂ ସଂସାର ଗଛର ବୀଜ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାର; ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।
ଯତ୍ ସ୍ଵର୍ଗାଦ୍ ଯଚ୍ ଚ ପାତାଲାଦ୍ ଯଦ୍ ରାଜ୍ଯାତ୍ ସମଵାପ୍ଯତେ । ତତ୍ ସମାସାଦ୍ଯତେ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଜ୍ଞାକୋଶାନ୍ ମହାମତେ
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସ୍ୱର୍ଗ, ପାତାଳ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟରୁ ଯେଉଁଠାରୁ ଯେଉଁ ଲାଭ ମିଳେ, ସେ ସବୁ ଜ୍ଞାନର ଭଣ୍ଡାରରୁ ମିଳେ।
ପ୍ରଜ୍ଞଯୋତ୍ତୀର୍ଯତେ ଘୋରାଦ୍ ଅସ୍ମାତ୍ ସଂସାରସାଗରାତ୍ । ନାଚାରୈର୍ ନ ଚ ଵା ତୀର୍ଥୈସ୍ ତପସା ଚ ନ ରାଘଵ
ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ; କୌଣସି ଆଚାର, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ରାଘବ।
ଯତ୍ ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ ସମ୍ପଦଂ ଦୈଵୀମ୍ ଅପି ଭୂମିଚରା ନରାଃ । ପ୍ରଜ୍ଞାପୁଷ୍ପଲତାଯାସ୍ ତତ୍ ଫଲଂ ସ୍ଵାଦୁ ସମୁତ୍ଥିତମ୍
ମଣିଷମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ଦେବତାସମ୍ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ସେ ସବୁ ଜ୍ଞାନର ଫୁଲ ଲତାର ମଧୁର ଫଳ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପ୍ରଜ୍ଞଯା ନଖରାଲୂନଵନଵାରଣରକ୍ତପାଃ । ଜମ୍ବୁକୈର୍ ଵିଜିତାସ୍ ସିଂହାସ୍ ସିଂହୈର୍ ହରିଣକା ଇଵ
ଯେପରି ହରିଣମାନେ ସିଂହଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନଖ କଟା ରକ୍ତ ଶୋଷିତ ସିଂହମାନେ ମଧ୍ୟ ଶିଆଳମାନେ ଦ୍ୱାରା ଜିତ ହୁଅନ୍ତି।