ଯୋ ନିଶ୍ଚଯୋ ଽନ୍ତଃ ପୁରୁଷସ୍ଯ ରୂଢଃ କ୍ରିଯାସ୍ଵ୍ ଅସୌ ତନ୍ମଯତାମ୍ ଉପୈତି । ଅନାମଯଂ ମେ ପଦମ୍ ଆଗତା ଧୀର୍ ଅଧୀରତାମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅଲଂ ତ୍ଯଜାମି
ମନୁଷ୍ୟ ମନରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଯେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଜନ୍ମେ, ସେ ତାହାରେ ଏମିତି ଏକତା ଅନୁଭବ କରେ। ମୁଁ ଏବେ ଦୁଃଖରହିତ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ମୋ ମନରେ ଦୃଢତା କିମ୍ବା ଅଦୃଢତା କିଛି ରହିଲାନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଜନକୋ ଯଥାପ୍ରାପ୍ତାଂ କ୍ରିଯାମ୍ ଅସୌ । ଅସକ୍ତଃ କର୍ତୁମ୍ ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ଦିନଂ ଦିନପତିର୍ ଯଥା
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଜନକ ଯେଉଁ କାମ ଆସିଥିଲା, ସେଠାରେ ଅସକ୍ତ ହୋଇ କରିବାକୁ ଉଠିଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଉଠେ।
ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟାଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଚେତସା ଵାସନାସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ଯଥାପ୍ରାପ୍ତଂ ଚକାରାସୌ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଏଵ ସୁଷୁପ୍ତଵତ୍
ସେ ନିଜ ମନରେ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଆଶା ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଯେଉଁ କାମ ଆସିଥିଲା, ସେଠାରେ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ପରି ନିର୍ଲିପ୍ତ ହୋଇ କାମ କଲେ।
ସମ୍ପାଦ୍ଯ ତଦ୍ ଅହଃକାର୍ଯମ୍ ଆର୍ଯାଵର୍ଜନପୂର୍ଵକମ୍ । ଅନଯଚ୍ ଛର୍ଵରୀମ୍ ଏକସ୍ ତଥୈଵ ଧ୍ଯାନଲୀଲଯା
ସେ ଦିନର କାମକୁ ଆଦର ସହିତ ପୂଜା କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଏକାକି ରାତିଟିକୁ ମନରେ ଧ୍ୟାନର ଖେଳରେ ଲୀନ ହୋଇ କାଟିଲେ।
ମନସ୍ ସମରସଂ କୃତ୍ଵା ସଂଶାନ୍ତଵିଷଯଭ୍ରମମ୍ । ଶର୍ଵର୍ଯାଂ କ୍ଷୀଯମାଣାଯାମ୍ ଇତ୍ଥଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଅବୋଧଯତ୍
ମନକୁ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଏକତାରେ ରଖି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ଭ୍ରମଣକୁ ଶମ କରି, ରାତି ଶେଷ ହେଉଥିବାବେଳେ ସେ ଏଭଳି ଭାବେ ନିଜ ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଗ୍ରତ କଲେ।
ଚିତ୍ତ ଚଞ୍ଚଲଵିସ୍ତାର ଆତ୍ମନୋ ନ ସୁଖାଯ ତେ । ଶମମ୍ ଏହି ଶମାତ୍ ତାତ ସୁଖଂ ସାରମ୍ ଅଵାପ୍ଯ ତେ
ହେ ମନ, ତୁମର ଅସ୍ଥିର ଚିନ୍ତା ଏବଂ ବିସ୍ତାର ଆତ୍ମାକୁ ସୁଖ ଦେଉନାହିଁ; ଶାନ୍ତିକୁ ଆସ, କାରଣ ଶାନ୍ତିରୁ ଏହି ଜୀବନର ସାର ସୁଖକୁ ପାଇପାରିବ।
ଯଥା ଯଥା ଵିକଲ୍ପୌଘଂ ସଙ୍କଲ୍ପଯସି ହେଲଯା । ତଥା ତଥୈତି ସ୍ଫାରତ୍ଵଂ ସଂସାରସ୍ ତଵ ଚିତ୍ତକ
ତୁମେ ଯେପରି ହଲକା ଭାବେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତାକୁ ମନରେ ଆଣ, ସେପରି ମନ, ତୁମର ସଂସାର ଅନୁଭବ ବଢ଼ିଯାଏ।
ଶତଶାଖତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ସେକେନ ଵିଟପୀ ଯଥା । ଅନନ୍ତାଧିତ୍ଵମ୍ ଆଯାସି ଶଠ ଭୋଗେଚ୍ଛଯା ତଥା
ଯେପରି ଗଛଟି ଏକ ଝରଣାର ପାଣିରେ ଶତଧା ଶାଖା ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ହେ ଚତୁର, ଆନନ୍ଦ ଭୋଗର ଆଶାରେ ତୁମେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜଟିଳତାରେ ପଡ଼ିଯାଉଛ।
ଚିନ୍ତାଜାଲଵିଲାସୋତ୍ଥା ଇମାସ୍ ସଂସାରସୃଷ୍ଟଯଃ । ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵିଚିତ୍ରାଂ ତ୍ଵଂ ଚିନ୍ତାମ୍ ଉପଶମଂ ଵ୍ରଜ
ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ରଚନା ଚିନ୍ତାର ଜାଲ ଖେଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ତେଣୁ ତୁମେ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତିରେ ବସ।
ସଂସାରସୃଷ୍ଟିଂ ତରଲାମ୍ ଇମାଂ ତୁଲଯ ସୁନ୍ଦର । ଅସ୍ଯାଶ୍ ଚେତ୍ ସାରମ୍ ଆପ୍ନୋଷି ତଦ୍ ଏନାମ୍ ଏଵ ସଂଶ୍ରଯ
ହେ ସୁନ୍ଦର, ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ସଂସାର ରଚନାକୁ ଭଲଭାବେ ଭାବିଦେଖ। ଯଦି ଏଥିରେ କିଛି ମୂଳ୍ୟ ମିଳେ, ତେବେ ସେଇଠିକୁ ଆଶ୍ରୟ କର।
ଆସ୍ଥାମ୍ ଅସ୍ମାତ୍ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯାଦ୍ ଦର୍ଶନଲାଲସ । ମୈତଦ୍ ଗୃହାଣ ମା ମୁଞ୍ଚ ଶୁଦ୍ଧଯା ଵିହରେଚ୍ଛଯା
ଏହି ଜଗତ୍ରୁ ଆସକ୍ତି ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଜିନିଷ ଦେଖିବା ଆଗ୍ରହକୁ ଛାଡ଼ି, ମୋର ଦିଆଯାଇଥିବା ଜିନିଷକୁ ଧର, ଛାଡ଼ନି, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧତାର ଇଚ୍ଛାରେ ବାସ କର।
ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଅସତ୍ ସଦ୍ ଵାପ୍ଯ୍ ଉଦେତ୍ଵ୍ ଅସ୍ତମ୍ ଉପୈତୁ ଵା । ସାଧୋ ଵିଵଶତାଂ ଗଚ୍ଛ ମୈତଦୀଯୈର୍ ଗୁଣାଗୁଣୈଃ
ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରପଞ୍ଚଟି ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ, ଉଦୟ ହେଉ କିମ୍ବା ଅସ୍ତ ହେଉ, ହେ ଉତ୍ତମ, ଏହାର ଗୁଣ କିମ୍ବା ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ କେବେ ମନକୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଦିଅ ନାହିଁ।
ମନାଗ୍ ଅପି ନ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ତଵ ଦୃଶ୍ଯେନ ଵସ୍ତୁନା । ଅଵିଦ୍ଯମାନରୂପେଣ ସମ୍ବନ୍ଧଃ କିଲ କୀଦୃଶଃ
ତୁମର ଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁସହ କିଛି ମାତ୍ର ସଂଯୋଗ ନାହିଁ; ଯାହାର ନିଜସ୍ୱ ରୂପ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ସେହିପରି ଜିନିଷ ସହ କେମିତି ସଂପର୍କ ହୋଇପାରିବ?
ଅସତ୍ ତ୍ଵମ୍ ଏତଚ୍ ଚ ନ ସଦ୍ ଦ୍ଵଯୋର୍ ଏଵାସତୋସ୍ ସତୋଃ । ସମ୍ବନ୍ଧ ଇତି ଚିତ୍ରେଯମ୍ ଅପୂର୍ଵୈଵାକ୍ଷରାଵଲୀ
ତୁମେ ଅସତ୍ୟ ନୁହଁ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ; ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସଂପର୍କ ଅଛି ବୋଲି କୁହିବାଟା ଏକ ଅଜଣା ଓ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା।
ଅସଦ୍ ଏତଦ୍ ଭଵତ୍ ସଚ୍ ଚେତ୍ ତଥାପି କିଲ ସୁନ୍ଦର । ସଙ୍ଗସ୍ ସଦସତୋଃ କୀଦୃଗ୍ ଵଦ ତ୍ଵଂ ମୃତଜୀଵତୋଃ
ଯଦି ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅସତ୍ୟ ଓ ତୁମେ ସତ୍ୟ, ତେବେ ମଧୁରମୁଖ, କୁହ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ, ମୃତ ଓ ଜୀବିତ ମଧ୍ୟରେ କେମିତି ସଂଯୋଗ ହେବ?
ଚିତ୍ତ ତ୍ଵମ୍ ଅଥ ଦୃଶ୍ଯଂ ଚ ଦ୍ଵେ ଏଵ ଯଦି ସନ୍ମଯେ । ସଦା ସ୍ଥିତେ ତତ୍ ପ୍ରସରଃ କୁତୋ ହର୍ଷଵିଷାଦଯୋଃ
ଯଦି ତୁମେ ଏବଂ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁ ଦୁହେଁ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ସଦା ଏକାକାର ରହୁଛ, ତେବେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଭଳି ଚଳାଚଳ କେଉଁଠୁ ଆସିପାରିବ?
ତସ୍ମାନ୍ ମା ଭଵ ମୂଢଂ ତ୍ଵଂ ମା ସମୁଲ୍ଲାସମ୍ ଆହର । ଅକ୍ଷୁବ୍ଧାଂ ବୁଦ୍ଧିମ୍ ଆତିଷ୍ଠ ଭଵ୍ଯ ତ୍ଯଜ ଭଵସ୍ଥିତିମ୍
ସେଠାରୁ, ତୁମେ ମୂଢ଼ ହେଉନି, ଅତି ଉତ୍ସାହ ଧରନି। ନିର୍ବିକାର ମନ ରଖ, ହେ ଉତ୍ତମ, ଏହି ସାଂସାରିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ତିନ୍ଦୁକାଲାତଵଦ୍ ଵ୍ଯର୍ଥମ୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵ ପରିଜ୍ଵଲତ୍ । ମା ମୋହମଲମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ମନ୍ଦତାଂ ଗଚ୍ଛ ଦୁର୍ମତେ
ତିନ୍ଦୁକ ଫଳ ଭଳି, ମନରେ ମୋହର ମଳକୁ ଆସିବା ଦିଅନି ଏବଂ ନିର୍ଥକ ଭାବେ ଜଳିବାକୁ ଦିଅନି, ହେ ଅବିବେକୀ, ମନ ଅଳସ ହେଉନି।
ନ ତଦ୍ ଇହାସ୍ତି ସମୁନ୍ନତମ୍ ଉତ୍ତମଂ ଵ୍ରଜସି ଯେନ ପରାଂ ପରିପୂର୍ଣତାମ୍ । ତଦ୍ ଅଵଲମ୍ବ୍ଯ ବଲାଦ୍ ଅତିଧୀରତାଂ ଜହିହି ଚଞ୍ଚଲତାଂ ଶଠ ରେ ମନଃ
ଏଠାରେ ଏମିତି କିଛି ଉଚ୍ଚ ନାହିଁ, ଯାହାକୁ ପାଇଁ ତୁମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବ। ଏହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ହେ ଚଞ୍ଚଳ ମନ, ଦୃଢ଼ତା ଧର ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ଏଵଂ ଵିଚାରଯଂସ୍ ତତ୍ର ସ୍ଵରାଜ୍ଯେ ଜନକୋ ନୃପଃ । ଚକାରାଖିଲକାର୍ଯାଣି ନ ମୁମୋହ ଚ ଧୀରଧୀଃ
ଏଭଳି ଭାବନା କରି, ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ରାଜା ଜନକ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ କାମ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ଥିବାରୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ ନାହିଁ।
ନ ମନଃ ପ୍ରୋଲ୍ଲଲାସାସ୍ଯ କ୍ଵଚିଦ୍ ଆନନ୍ଦଵୃତ୍ତିଷୁ । କେଵଲଂ ସୁସମଂ ସ୍ଵଚ୍ଛଂ ସ ସଦୈଵ ଵ୍ଯତିଷ୍ଠତ
ତାଙ୍କ ମନ କେବେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ବିକାଶିତ ହେଲା ନାହିଁ; ସେ ସଦା ସମତୁଳିତ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ରହିଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତ୍ଯ୍ ଅସୌ ଦୃଶ୍ଯଂ ନାଜହାର ନ ଚାତ୍ଯଜତ୍ । କେଵଲଂ ଵିଗତାଶଙ୍କଂ ଵର୍ତମାନେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ସେ ସମୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସେ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ମଧ୍ୟ ରଖିଲେ ନାହିଁ; ସେ କେବଳ ସନ୍ଦେହ ହୀନ ଭାବରେ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ରହିଲେ।
ଅନାରତଵିଵେକେନ ତେନ ତନ୍ମନସା ତତଃ । ପୁନଃ କଲଙ୍କଂ ନୈଵାତ୍ତମ୍ ଅମ୍ବରେଣେଵ ରାଜସମ୍
ଏପରି ମନ ଏବଂ ନିରନ୍ତର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ସେ ପୁଣି କେବେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଦାଗ ଲାଗିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ରାଜାସମ ଆକାଶ ସଦା ନିର୍ମଳ ରହେ।
ସ୍ଵଵିଵେକାନୁସନ୍ଧାନାଦ୍ ଇତି ତସ୍ଯ ମହୀପତେଃ । ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନମ୍ ଅନନ୍ତାଭଂ ମନୋ ନିର୍ମଲତାଂ ଯଯୌ
ସେ ରାଜା ନିଜର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଖୋଜିବା ଫଳରେ, ତାଙ୍କର ମନ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅସୀମ ଶୁଦ୍ଧତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା।
ଅନାମୃଷ୍ଟଵିକଲ୍ପାଂଶଶ୍ ଚିଦାତ୍ମା ଵିଗତାମଯଃ । ଉଦିଯାଯ ହୃଦାକାଶେ ତସ୍ଯ ଵ୍ଯୋମ୍ନୀଵ ଭାସ୍କରଃ
ତାଙ୍କର ଚେତନା ଭ୍ରମ ଓ ରୋଗର ଦାଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ହୃଦୟର ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଉଦିତ ହେଲା।
ସ ଦଦର୍ଶାଖିଲାନ୍ ଭାଵାଂଶ୍ ଚିତ୍ତନ୍ତୌ ମଣିଵତ୍ ତତାନ୍ । ଆତ୍ମଭୂତାନ୍ ଅନନ୍ତାତ୍ମା ସର୍ଵଭୂତାତ୍ମକୋଵିଦଃ
ସେ ତାଙ୍କର ମନ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଭାବକୁ ମଣିର ଭଳି ବିସ୍ତୃତ ଦେଖିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣିଲେ—ଅସୀମ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥିବା।
ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ନ ବଭୂଵାସୌ କଦାଚିନ୍ ନ ଚ ଦୁଃଖିତଃ । ପ୍ରକୃତଵ୍ଯଵହାରିତ୍ଵାତ୍ ସଦୈଵ ସମମାନସଃ
ସେ କେବେ ଅତି ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ, କେବେ ଦୁଃଖିତ ମଧ୍ୟ ହେଲେ ନାହିଁ; ସେ ସଦା ସାଧାରଣ ଜୀବନରେ ନିୟୋଜିତ ଥିଲେ, ଏବଂ ମନ ସମତା ରଖିଥିଲେ।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୋ ବଭୂଵାସୌ ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ମାନଦ । ଜନକୋ ଜରଢଜ୍ଞାନୋ ଜ୍ଞାତଲୋକପରାଵରଃ
ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ମାନ୍ୟଦାତା, ଜନକ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ପ୍ରଢ଼ ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ଜନମାନଙ୍କର ଭିତର ଓ ବାହାର ଗୁଣ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ହେଲେ।
ରାଜ୍ଯଂ କୁର୍ଵନ୍ ଵିଦେହାନାଂ ଜନକୋ ଜନଜୀଵିତମ୍ । ନୈଵ ହର୍ଷଵିଷାଦାଭ୍ଯାଂ ସୋ ଽଵଶଃ ପର୍ଯତପ୍ଯତ
ଜନକ ନିଜ ଜନତାଙ୍କର ଜୀବନ ଚାଲାଇ ଓ ବିଦେହ ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ଖୁସି କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଉନଥିଲେ, କେବେ ଅସ୍ଥିର ହେଉନଥିଲେ।
ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ଗୁଣଦୋଷଵିଵର୍ଜିତଃ । ଅର୍ଥାନର୍ଥୈସ୍ ସ୍ଵରାଜ୍ଯୋତ୍ଥୈର୍ ନ ଗ୍ଲାଯତି ନ ହୃଷ୍ଯତି
ସେ କେବେ ଅସ୍ତ କିମ୍ବା ଉଦୟ ହୁଅନାହାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଓ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ; ନିଜ ରାଜ୍ୟର ଲାଭ କିମ୍ବା ହାନିରେ ସେ କେବେ ଦୁଃଖିତ କିମ୍ବା ଖୁସି ହେଉନାହାନ୍ତି।