ଅପମୃଷ୍ଟମଲୋଦେତି କ୍ଷାଲନେନାମୃତଦ୍ଯୁତିଃ । ମନଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମସଃ କେନ ତେନ କାମକଲଙ୍କିନଃ
ଇଚ୍ଛାର ଦାଗରେ ଦୂଷିତ ମନର ଚନ୍ଦ୍ରକୁ କେଉଁ ପରିସ୍କାର କରିବାରେ ଅମୃତର ଚମକ ଉଦୟ ହେବ?
ଦୃଷ୍ଟସଂସାରଗତିନା ଦୃଷ୍ଟାଦୃଷ୍ଟଵିନାଶିନା । କେନ ଵା ଵ୍ଯଵହର୍ତଵ୍ଯଂ ସଂସାରଵନଵୀଥିଷୁ
ସଂସାରର ଗତି ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ସବୁ ନଶ୍ୱର ଦେଖି, ଏହି ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲର ରାସ୍ତାରେ କେଉଁପରି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ?
ରାଗଦ୍ଵେଷମହାରୋଗା ଭୋଗପୂର୍ଵାତିପୂତଯଃ । କଥଂ ଜନ୍ତୋର୍ ନ ବାଧନ୍ତେ ସଂସାରାରଣ୍ଯଚାରିଣଃ
ଭୋଗର ଅତିରେକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଭଳି ମହା ରୋଗଗୁଡ଼ିକ, ଏହି ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଜୀବକୁ କିପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉନାହିଁ?
କଥଂ ଚ ଵୀରଵୈରାଗ୍ନୌ ପତତାପି ନ ଦହ୍ଯତେ । ପାଵକେ ପାରତେନେଵ ରସେନ ରସଶାଲିନା
ଏବଂ କିପରି ଶତ୍ରୁତାର ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୁନା ଯେପରି ତାହାର ଗୁଣରେ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯାଏନାହିଁ, ସେପରି ଜଳିଯାଏନାହିଁ?
ଯସ୍ମାତ୍ କିଲ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଵ୍ଯଵହାରକ୍ରିଯାଂ ଵିନା । ନ ସ୍ଥିତିସ୍ ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଅବ୍ଧୌ ପତିତସ୍ଯାଜଲା ଯଥା
ଏହି ଜଗତରେ ଲୋକିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବିନା କେବେ ଟିକି ରହିପାରିବା ନାହିଁ; ଯେପରି ଜଳ ସମୁଦ୍ରକୁ ପଡ଼ିଲେ ଅଲଗା ରହିପାରେନାହିଁ।
ରାଗଦ୍ଵେଷଵିନିର୍ମୁକ୍ତା ସୁଖଦୁଃଖଵିଵର୍ଜିତା । କୃଶାନୋର୍ ଦାହହୀନେଵ ଶିଖା ନାସ୍ତୀହ ସତ୍କ୍ରିଯା
ଯେଉଁମାନେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ସେମାନେ ଜେମିତି ଇଂଧନ ନଥିବା ଅଗ୍ନିର ଶିଖା, ଏଠାରେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ସତ୍କାର୍ଯ୍ୟ ରହିନଥାଏ।
ମନୋମନନମାନିନ୍ଯାସ୍ ସତାପାଭୁଵନତ୍ରଯେ । କ୍ଷଯୋ ଯୁକ୍ତିଂ ଵିନା ନାସ୍ତି ବ୍ରୂତ ତାମ୍ ଅଲମ୍ ଉତ୍ତମାଃ
ମନରେ ଅହଂକାର ଥିବା ଏବଂ ସଦା ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ଲୋକ, ତିନି ଜଗତରେ ଯେତେ ଦୁଃଖ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଠିକ୍ ଉପାୟ ଛାଡ଼ି ଶେଷ କରିପାରେନାହିଁ। ହେ ଉତ୍ତମମାନେ, ଆପଣମାନେ ମୋତେ ସେହି ଉପାୟ କହନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯଵହାରଵତୋ ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଦୁଃଖଂ ନାଯାତି ମେ ଯଯା । ଅଥ ଵାଵ୍ଯଵହାରସ୍ଯ ବ୍ରୂତ ତାଂ ଗତିମ୍ ଉତ୍ତମାମ୍
ଜେଉଁ ଉପାୟରେ ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଆସେନାହିଁ, ସେହି ଉପାୟ କହନ୍ତୁ। କିମ୍ବା, କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଥ କ'ଣ, ତାହା କହନ୍ତୁ।
ତତ୍ କଥଂ କେନ ଵା କିଂ ଵା କୃତମ୍ ଉତ୍ତମଚେତସା । ପୂର୍ଵଂ ଯେନୈତି ଵିଶ୍ରାମଂ ପରମଂ ପାଵନଂ ମନଃ
ଉତ୍ତମ ମନୋଭାବ ଥିବା ଲୋକଙ୍କର ମନ ପୂର୍ବରୁ କିପରି, କିଏ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା କ'ଣ ଉପାୟରେ ଶାନ୍ତି ଓ ପବିତ୍ରତାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଥିଲା?
ଯଥା ଜାନାସି ଭଗଵଂସ୍ ତଥା ମୋହନିଵୃତ୍ତଯେ । ବ୍ରୂହି ମେ ସାଧଵୋ ଯେନ ଯୂଯଂ ନିର୍ଦୁଃଖତାଂ ଗତାଃ
ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଆପଣ ଯେପରି ଜାଣନ୍ତି, ମୋହ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ମୋତେ କହନ୍ତୁ—କେଉଁ ଉପାୟରେ ଆପଣମାନେ ସନ୍ତମାନେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି?
ଅଥ ଵା ତାଦୃଶୀ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଯୁକ୍ତିର୍ ଯଦି ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ନ ଵକ୍ତି ମମ ଵା କଶ୍ଚିଦ୍ ଵିଦ୍ଯମାନାମ୍ ଅପି ସ୍ଫୁଟମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏପରି କୌଣସି ଉପାୟ ନଥିଲେ କିମ୍ବା ଥିଲା ମଧ୍ୟ କେହି ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ କହିନଥିଲେ,
ସ୍ଵଯଂ ଚୈଵ ନ ଚାପ୍ନୋମି ତାଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଅନୁତ୍ତମାମ୍ । ତଦ୍ ଅହଂ ତ୍ଯକ୍ତସର୍ଵେହୋ ନିରହଙ୍କାରତାଂ ଗତଃ
ଏବଂ ମୁଁ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ରାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିଲି ନାହିଁ, ତେବେ ସମସ୍ତ ଆଶା ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ଅହଂକାର ରହିତ ହେଇଯିବି।
ନ ଭୋକ୍ଷ୍ଯେ ନ ପିବାମ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁ ନାହଂ ପରିଦଧେ ଽମ୍ବରମ୍ । କରୋମି ନାହଂ ଵ୍ଯାପାରଂ ସ୍ନାନଦାନାଶନାଦିକମ୍
ମୁଁ ଖାଇବି ନାହିଁ, ପାଣି ପିବିବି ନାହିଁ, କପଡ଼ା ପିନ୍ଧିବି ନାହିଁ; ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ ଭଳି କୌଣସି କାମ କରିବି ନାହିଁ।
ନ ଚ ତିଷ୍ଠାମି କାର୍ଯେଷୁ ସମ୍ପତ୍ସ୍ଵ୍ ଆପଦ୍ଦଶାସୁ ଚ । ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛାମି ଦେହତ୍ଯାଗାଦ୍ ଋତେ ମୁନେ
ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ କୌଣସି କାମରେ ମୁଁ ଲିପ୍ତ ରହିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ଦେହ ଛାଡ଼ିବା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଚାହେଁ ନାହିଁ, ହେ ମୁନି।
କେଵଲଂ ଵିଗତାଶଙ୍କୋ ନିର୍ମମୋ ଗତମତ୍ସରଃ । ମୌନମ୍ ଏଵେହ ତିଷ୍ଠାମି ଲିପିକର୍ମସ୍ଵ୍ ଇଵାର୍ପିତଃ
ମୁଁ ସରଳ ଭାବରେ, ଭୟ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ି, କିଛିକୁ ନିଜ ବୋଲି ଭାବିନାହିଁ, ଏଠାରେ ଶାନ୍ତ ରହିବି; ଯେପରିକି କେବଳ ଲେଖାକାମରେ ଲାଗିଥିବା ଜଣେ ମଣିଷ ଭଳି।
ଅଥ କ୍ରମେଣ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ସଶ୍ଵାସୋଚ୍ଛ୍ଵାସସଂଵିଦମ୍ । ସନ୍ନିଵେଶଂ ତ୍ଯଜାମୀମମ୍ ଅନର୍ଥଂ ଦେହନାମକମ୍
ପରେ, ଦୀରେ-ଦୀରେ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସର ଜ୍ଞାନ ଛାଡ଼ି, ଏହି ଦେହ ନାମକ ବ୍ୟର୍ଥ ଗଠନକୁ ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।
ନାହମ୍ ଅସ୍ଯ ନ ମେ ଦେହଶ୍ ଶାମ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅସ୍ନେହଦୀପଵତ୍ । ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତ୍ଯଜାମୀଦଂ କଲେଵରମ୍
ମୁଁ ଏହି ଦେହ ନୁହେଁ, ଏହା ମୋର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେପରି ତେଲ ନଥିବା ଦୀପ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ମୁଁ ଶାନ୍ତ ହେଉଛି। ସମସ୍ତ କଥା ଛାଡ଼ି, ଏହି ଶରୀରକୁ ମୁଁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵାନ୍ ଅମଲଶୀତକରାଭିରାମୋ ରାମୋ ମହତ୍ତରଵିଵେକଵିକାସିଚେତାଃ । ତୂଷ୍ଣୀଂ ବଭୂଵ ପୁରତୋ ମହତାଂ ଘନାନାଂ କେକାରଵଶ୍ରମଵଶାଦ୍ ଇଵ ନୀଲକଣ୍ଠଃ
ଏଭଳି କହି, ଶୁଭ୍ର ଶୀତଳ ହାତ ଓ ଉତ୍ତମ ବିବେକରେ ପ୍ରଭାମୟ ରାମଙ୍କର ମନ ଅଧିକ ବିକାଶିତ ହେଲା; ସେ ମହାନମାନେ ଆଗରେ ନୀଳକଣ୍ଠ ପକ୍ଷୀ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଡାକ ଶେଷ କରି ଶାନ୍ତ ହେଉଥିବା ପରି ନିରବ ହେଇ ରହିଲେ।
ଵଦତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ମନୋମୋହଵିନିଵୃତ୍ତିକରଂ ଵଚଃ । ରାମେ ରାଜୀଵପତ୍ତ୍ରାକ୍ଷେ ତସ୍ମିନ୍ ରାଜକୁମାରକେ
ଏହିପରି ମନର ଭ୍ରମକୁ ଦୂର କରୁଥିବା କଥା ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କ ଆଖି ରାଜୀବ ପତ୍ର ପରି ସୁନ୍ଦର, ସେ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ କୁହିଲେ—
ସର୍ଵେ ବଭୂଵୁସ୍ ତତ୍ରସ୍ଥା ଵିସ୍ମଯୋତ୍ଫୁଲ୍ଲଲୋଚନାଃ । ଧୃତାମ୍ବରା ଦେହରୁହୈର୍ ଗିରଶ୍ ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଇଵୋଦ୍ଗତୈଃ
ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚକିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାକିଲେ, ତାଙ୍କର ପୋଶାକ ସୁସ୍ଥିର ଥିଲା, ଦେହ ମନେ ହେଉଥିଲା କଥା ଶୁଣିବା ପାଇଁ ଉପରକୁ ଉଠିଯାଇଛି।
ଵିରାମଵାସନାପାସ୍ତସମସ୍ତଭଵଵାସନାଃ । ମୁହୂର୍ତମ୍ ଅମୃତାମ୍ଭୋଧିଵୀଚୀଵିଲୁଲିତା ଇଵ
ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚ ଆଶା ଓ ଇଚ୍ଛା ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ସେମାନେ କିଛି ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ମନେ ହେଲା ଯେ ଅମୃତ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗରେ ଭାସୁଛନ୍ତି।
ତା ଗିରୋ ରାମଭଦ୍ରସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଚିତ୍ରାର୍ପିତୈର୍ ଇଵ । ସଂଶ୍ରୁତାଶ୍ ଶୃଣୁକୈର୍ ଅନ୍ତର୍ ଆନନ୍ଦପରିପୀଵରୈଃ
ରାମଭଦ୍ରଙ୍କ ସେଇ କଥାଗୁଡ଼ିକ, ଯେପରି ଅଦ୍ଭୁତ ରଙ୍ଗରେ ଚିତ୍ରିତ, ସେମାନଙ୍କ କାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଣାଗଲା ଓ ଭିତରେ ଅନେକ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଗଲେ।
ଵସିଷ୍ଠଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଦ୍ଯୈର୍ ମୁନିଭିସ୍ ସଂସଦି ସ୍ଥିତୈଃ । ଜଯନ୍ତଘୃଷ୍ଟିପ୍ରମୁଖୈର୍ ମନ୍ତ୍ରିଭିର୍ ମନ୍ତ୍ରକୋଵିଦୈଃ
ବସିଷ୍ଠ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ସଭାରେ ବସିଥିଲେ, ଏହିପରି ଜୟନ୍ତ, ଘୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରଦାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ନୃପୈର୍ ଦଶରଥପ୍ରଖ୍ଯୈଃ ପୌରୈଃ ପାରଶଵାଦିଭିଃ । ସାମନ୍ତୈ ରାଜପୁତ୍ରୈଶ୍ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିଭିଃ
ଦଶରଥଙ୍କ ଭଳି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାମାନେ, ସହରବାସୀ, ପାଠକ ଓ ଗାୟକମାନେ, ମହଳ୍ଲା ଓ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ—ସମସ୍ତେ ଏହିଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ତଥା ଭୃତ୍ଯୈର୍ ଅମାତ୍ଯୈଶ୍ ଚ ପଞ୍ଜରସ୍ଥୈଶ୍ ଚ ପକ୍ଷିଭିଃ । କ୍ରୀଡାମୃଗୈର୍ ଗତସ୍ପନ୍ଦୈସ୍ ତୁରଙ୍ଗୈର୍ ଗତଚର୍ଵଣୈଃ
ଏହିପରି ଦାସ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଖଞ୍ଜରେ ରହୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ, ଖେଳୁଥିବା କିନ୍ତୁ ଏବେ ନିର୍ଜନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିବା ମୃଗମାନେ, ଚରାଇ ବନ୍ଦ କରି ନିର୍ବିକାର ହୋଇଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
କୌସଲ୍ଯାପ୍ରମୁଖୈଶ୍ ଚୈଵ ନିଜଵାତାଯନସ୍ଥିତୈଃ । ସଂଶାନ୍ତଭୂଷଣାରାଵୈର୍ ଅସ୍ପନ୍ଦୈର୍ ଵନିତାଗଣୈଃ
କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଆଦି ଜଣେ ଜଣେ ନିଜ ଜନେଲାରେ ଦଢ଼ିଥିବା ମହିଳାମାନେ, ତାଙ୍କର ଗହଣାର ଶବ୍ଦ ନିରବ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦଳେ ଦଳେ ନିର୍ମଳ ଓ ନିସ୍ପନ୍ଦ ହୋଇ ଦେଖୁଥିଲେ।
ଉଦ୍ଯାନଵଲ୍ଲୀନିଲଯୈର୍ ଵିଟଙ୍କନିଲଯୈର୍ ଅପି । ଅକ୍ଷୁବ୍ଧପକ୍ଷତତିଭିର୍ ଵିହଗୈର୍ ଵିରତାରଵୈଃ
ବଗିଚାର ଲତାବଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା, ବାନରମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟରେ ରହୁଥିବା, ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଶାନ୍ତିହୀନ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କର ଗୀତ ନ ଗାଇ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ—
ସିଦ୍ଧୈର୍ ନଭଶ୍ଚରୈଶ୍ ଚୈଵ ତଥା ଗନ୍ଧର୍ଵକିନ୍ନରୈଃ । ନାରଦଵ୍ଯାସପୁଲହପ୍ରମୁଖୈର୍ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵୈଃ
ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ସିଦ୍ଧମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନରମାନେ, ଏବଂ ନାରଦ, ବ୍ୟାସ, ପୁଲହ ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ମହାମୁନିମାନେ ସେଠାରେ ଥିଲେ—
ଅନ୍ଯୈଶ୍ ଚ ଦେଵଦେଵେଶଵିଦ୍ଯାଧରମହୋରଗୈଃ । ରାମସ୍ଯ ତା ଵିଚିତ୍ରାର୍ଥା ମହୋଦାରା ଗିରଶ୍ ଶ୍ରୁତାଃ
ଏହାସହ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ଦେବମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁମାନେ, ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ଓ ବଳବାନ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ସେଠାରେ ରାମଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଉତ୍ତମ କଥାମାନେ ଶୁଣାଯାଇଲା।
ଅଥ ତୂଷ୍ଣୀଂ ସ୍ଥିତଵତି ରାମେ ରାଜୀଵଲୋଚନେ । ତସ୍ମିନ୍ ରଘୁକୁଲାକାଶଶଶାଙ୍କସମସୁନ୍ଦରେ
ତାପରେ, ରାମ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅତି ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ; ସେ ରଘୁବଂଶର ଆକାଶର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ସୁନ୍ଦର ଓ କମଳନୟନ ଥିଲେ।