ପ୍ରତୀହାରପତାଵ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଉକ୍ତଵତ୍ଯ୍ ଅଥ ପାର୍ଥିଵଃ । ତଥୈଵ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଚିତ୍ରାଂ ସଂସାରସଂସ୍ଥିତିମ୍
ଦ୍ୱାରପାଳ ପ୍ରମୁଖ ଏଭଳି କହିଲାପରେ, ରାଜା ମଧ୍ୟ ସେଇପରି ଭାବରେ ଏହି ସଂସାରର ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ୱଭାବ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
କିଯନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଇଦଂ ନାମ ରାଜ୍ଯଂ ସୁଖମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତମ୍ । ନ ପ୍ରଯୋଜନମ୍ ଏତେନ ମମେହ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗିନା
ଏହି ରାଜ୍ୟ ଓ ଏହାର ଆନନ୍ଦ କେବଳ ନାମମାତ୍ର, ଏହାର କିଛି ଦାମ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି କ୍ଷଣିକ ଆନନ୍ଦ ସହିତ ମୋର କୌଣସି କାମ ନାହିଁ।
ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ମିଥ୍ଯାଡମ୍ବରସମ୍ଭ୍ରମମ୍ । ଏକାନ୍ତ ଏଵ ତିଷ୍ଠାମି ସଂଶାନ୍ତ ଇଵ ଵାରିଧିଃ
ସମସ୍ତ ମିଥ୍ୟା ଢଂଗ ଓ ଆଡମ୍ବରକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡି, ମୁଁ ଏକାକୀ ଅବସ୍ଥାରେ ଶାନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପରି ରହିବି।
ଅଲମ୍ ଏଭିର୍ ଅସତ୍ପ୍ରାଯୈର୍ ମମ ଭୋଗଵିଜୃମ୍ଭିତୈଃ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ସୁଖଂ ତିଷ୍ଠାମି କେଵଲଃ
ଏହି ଅସତ୍ୟ ଭୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ଏବେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନେକ ଦେଖିଲି। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ଏବେ ଶୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦରେ ଅପେକ୍ଷା କରିବି।
ଚିତ୍ତ ଚାତୁର୍ଯମ୍ ଏତସ୍ମାଦ୍ ଭୋଗାଭ୍ଯାସକୁସମ୍ଭ୍ରମାତ୍ । ତ୍ଯଜ ଜନ୍ମଜରାଜାଡ୍ଯଜାଲଜମ୍ବାଲଶାନ୍ତଯେ
ହେ ମନ, ଏହି ଭୋଗର ଆସକ୍ତି ଓ ଚତୁରତାକୁ ଛାଡ଼। ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୂଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଭ୍ରମକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଏହା ଆବଶ୍ୟକ।
ଦଶାସୁ ଯାସୁ ଯାସ୍ଵ୍ ଏଵ ସମ୍ଭ୍ରମଂ ଚିତ୍ତ ପଶ୍ଯସି । ତାଭ୍ଯ ଏଵାତିଵିରତଂ ପରମଂ ସୁଖମ୍ ଏଷ୍ଯସି
ହେ ମନ, ଯେଉଁ ସମୟରେ ତୁମେ ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖୁଛ, ସେଉଁଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ହଟିଯିବାରେ, ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ ପାଇପାରିବ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ସନ୍ ନିଵୃତ୍ତଂ ସଦ୍ ଭୂଯୋ ଭୂଯଶ୍ ଚିରଂ ଚିରମ୍ । ଭୋଗଭୂମିଷୁ ସର୍ଵାସୁ ଚିତ୍ତ ତୃପ୍ତିଂ ନ ଗଚ୍ଛସି
ହେ ମନ, ତୁମେ ଅନେକ ଥର ଭୋଗରେ ଲାଗିଥିଲା ଏବଂ ପୁଣି ଛାଡ଼ିଥିଲା, ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ହେଲା ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଭୋଗରେ ତୁମେ କେବେ ତୃପ୍ତି ପାଇନାହ।
ତସ୍ମାତ୍ ତଵାଲମ୍ ଅନଯା ତୁଚ୍ଛଯା ଭୋଗଚିନ୍ତଯା । ଭଵତ୍ଯ୍ ଅକୃତ୍ରିମା ତୃପ୍ତିର୍ ଯେନାଭିପତ ତତ୍ ତତମ୍
ସେଥିପାଇଁ, ଏହି ତୁଚ୍ଛ ଭୋଗବିଲାସ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଆଉ ଦରକାର ନାହିଁ; ସତ୍ୟ ସନ୍ତୋଷ ନିଜେ ହୃଦୟରେ ଉପଜେ—ସେଇ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଜିନିଷକୁ ଅନୁସରଣ କର।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଜନକସ୍ ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଏଵ ବଭୂଵ ହ । ଶାନ୍ତଚାପଲଚେତସ୍ତ୍ଵାଲ୍ ଲିପିକର୍ମାର୍ପିତୋପମଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ଜନକ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଚୁପ୍ଚାପ୍ ରହିଲେ; ତାଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିରତାରୁ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ଏକ ଲେଖକ ନିଜ କାମରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇଥାଏ।
ପ୍ରତୀହାରୋ ଽପି ନୋଵାଚ ଗୌରଵେଣ ଭଯେନ ଚ । ପୁନର୍ଵାକ୍ଯଂ ମହୀପାନାଂ ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତିଷ୍ଵ୍ ଅଶୀଲିତମ୍
ଦ୍ୱାରରକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଓ ଭୟରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ; କାରଣ, ରାଜାଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର ଥିଲେ, ପୁଣି କିଛି କହିବା ରୀତି ନୁହେଁ।
ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଅଥ କ୍ଷଣଂ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଜନକୋ ଜନଜୀଵିତମ୍ । ପୁନସ୍ ସଞ୍ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ମନସା ଶମଶାଲିନା
ତାପରେ, ଥୋଡ଼ା ସମୟ ଚୁପ୍ଚାପ୍ ରହି, ଜନକ ଶାନ୍ତ ମନରେ ପୁଣିଥରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ଜୀବନ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
କିମ୍ ଉପାଦେଯମ୍ ଅସ୍ତୀହ ଯତ୍ନାତ୍ ସଂସାଧଯାମି ଯତ୍ । କସ୍ମିନ୍ ଵସ୍ତୁନି ବଧ୍ନାମି ଧୃତିଂ ନାଶଵିଵର୍ଜିତେ
ଏଠାରେ କଣ ଏମିତି କିଛି ଅଛି ଯାହା ପାଇଁ ମୁଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବି? ସମସ୍ତ କିଛି ନଶ୍ୱର ହେଉଥିବାବେଳେ, କେଉଁ ଜିନିଷରେ ମୁଁ ମୋର ମନ ଲଗେଇବି?
କିଂ ମେ କ୍ରିଯାପରତଯା କିଂ ନିଷ୍କ୍ରିଯତଯାପି ଵା । ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ଵିନାଶେନ ଵର୍ଜିତଂ ଯତ୍ କିଲୋଦିତମ୍
କାମ କରିଲେ କି ଲାଭ, କିମ୍ବା କିଛି ନ କରିଲେ କଣ ଲାଭ? ଏଠି କିଛି ମଧ୍ୟ ନାସ ହେବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ନୁହେଁ।
କ୍ରିଯାଵାନ୍ ଅକ୍ରିଯୋ ଵାସ୍ତୁ କାଯୋ ଽଯମ୍ ଅସଦୁତ୍ଥିତଃ । ସତସ୍ ସ୍ଥିରସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯ ଚିତଃ କା ନାମ ମେ କ୍ଷତିଃ
ମୁଁ କାମ କରୁଛି କିମ୍ବା କିଛି କରୁନାହିଁ, ଏହି ଦେହ ତ ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ମୁଁ ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ, ଅଚଳ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ମୋ ପାଇଁ କଣ ହାନି ଅଛି?
ନାଭିଵାଞ୍ଛାମ୍ଯ୍ ଅସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ନ ତ୍ଯଜାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ସ୍ଵସ୍ଥ ଆତ୍ମନି ତିଷ୍ଠାମି ଯନ୍ ମମାସ୍ତି ତଦ୍ ଅସ୍ତୁ ମେ
ଯାହା ମୋତେ ମିଳିନାହିଁ, ତାହା ପାଇଁ ମୁଁ ଆଶା କରେନି; ଯାହା ମୋତେ ମିଳିଛି, ତାହାକୁ ମୁଁ ଛାଡେନି। ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଶାନ୍ତ ରହେଁ—ଯାହା ମୋର, ସେହି ମୋତେ ରହୁ।
ନ ମମେହ କୃତେନାର୍ଥୋ ନାକୃତେନେହ କଶ୍ଚନ । କ୍ରିଯଯାକ୍ରିଯଯା ଵାପି ଯତ୍ ପ୍ରାପ୍ଯଂ ସଦ୍ ଅସତ୍ ସତଃ
ମୋ ପାଇଁ ଏଠାରେ କୃତ କିମ୍ବା ଅକୃତ କାର୍ଯ୍ୟରୁ କିଛି ଲାଭ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁଠି ଯଥାର୍ଥ କିମ୍ବା ଅଯଥାର୍ଥ ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ ହେବାକୁ ଥାଏ, ସେଠି କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅକାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି।
ଅକୁର୍ଵତଃ କୁର୍ଵତୋ ଵା ଯୁକ୍ତାଯୁକ୍ତାଃ କ୍ରିଯା ମମ । ନାଭିଵାଞ୍ଛିତମ୍ ଅସ୍ତୀହ ଯଦ୍ ଉପାଦେଯତାଂ ଗତମ୍
ମୁଁ କରିଲି କିମ୍ବା ନ କରିଲି, ଠିକ୍ କିମ୍ବା ଭୁଲ କାମ କଲି, ଏଠାରେ ମୋ ପାଇଁ ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଛି, ତାହା ମୋର ଇଚ୍ଛିତ କିଛି ନୁହେଁ।
ତଦ୍ ଉତ୍ଥାଯ କ୍ରମପ୍ରାପ୍ତାଂ କାଯୋ ଽଯଂ ପ୍ରକୃତାଂ କ୍ରିଯାମ୍ । କରୋତ୍ଵ୍ ଅସ୍ପନ୍ଦିତାଙ୍ଗସ୍ ତୁ କିମ୍ ଅଯଂ ସାଧଯିଷ୍ଯତି
ସେହିପାଇଁ, ଏହି ଦେହ ଯେଉଁ ସ୍ୱାଭାବିକ କାର୍ଯ୍ୟ କ୍ରମକ୍ରମେ ଆସେ, ତାହା କରୁ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଦେହର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ରହିଲେ, ତେବେ ଏହା କଣ କରିପାରିବ?
ସ୍ଥିତେ ମନସି ନିଷ୍କାମେ ସମେ ଵିଗତରଞ୍ଜନେ । କାଯାଵଯଵଜୌ କାର୍ଯସ୍ପନ୍ଦାସ୍ପନ୍ଦୌ ଫଲେ ସମୌ
ଯେତେବେଳେ ମନ ନିଷ୍କାମ, ସମଭାବ ଓ ଆକର୍ଷଣ ଶୂନ୍ୟ ରହେ, ସେତେବେଳେ ଦେହ ଓ ତାହାର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକର କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅକାର୍ଯ୍ୟ, ଦୁହିଁର ଫଳ ସମାନ ହୁଏ।
କର୍ମଜାସୁ ଫଲଶ୍ରୀଷୁ ମନସଃ କର୍ତୃଭୋକ୍ତୃତେ । ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଶମମ୍ ଆଯାତେ କୃତମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅକୃତଂ ନୃଣାମ୍
କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯେଉଁହେଉ, ମନ ଯଦି ଏହାର କର୍ତ୍ତା କିମ୍ବା ଭୋଗତା ଭାବରେ ରହେନାହିଁ, ତେବେ ଲୋକମାନେ କରିଥିବା କାମ ମଧ୍ୟ କରାଯାଇନଥିବା ପରି ହୋଇଯାଏ।
ଯୋ ନିଶ୍ଚଯୋ ଽନ୍ତଃ ପୁରୁଷସ୍ଯ ରୂଢଃ କ୍ରିଯାସ୍ଵ୍ ଅସୌ ତନ୍ମଯତାମ୍ ଉପୈତି । ଅନାମଯଂ ମେ ପଦମ୍ ଆଗତା ଧୀର୍ ଅଧୀରତାମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅଲଂ ତ୍ଯଜାମି
ମନୁଷ୍ୟ ମନରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଯେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଜନ୍ମେ, ସେ ତାହାରେ ଏମିତି ଏକତା ଅନୁଭବ କରେ। ମୁଁ ଏବେ ଦୁଃଖରହିତ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ମୋ ମନରେ ଦୃଢତା କିମ୍ବା ଅଦୃଢତା କିଛି ରହିଲାନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଜନକୋ ଯଥାପ୍ରାପ୍ତାଂ କ୍ରିଯାମ୍ ଅସୌ । ଅସକ୍ତଃ କର୍ତୁମ୍ ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ଦିନଂ ଦିନପତିର୍ ଯଥା
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଜନକ ଯେଉଁ କାମ ଆସିଥିଲା, ସେଠାରେ ଅସକ୍ତ ହୋଇ କରିବାକୁ ଉଠିଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଉଠେ।
ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟାଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଚେତସା ଵାସନାସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ଯଥାପ୍ରାପ୍ତଂ ଚକାରାସୌ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଏଵ ସୁଷୁପ୍ତଵତ୍
ସେ ନିଜ ମନରେ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଆଶା ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଯେଉଁ କାମ ଆସିଥିଲା, ସେଠାରେ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ପରି ନିର୍ଲିପ୍ତ ହୋଇ କାମ କଲେ।
ସମ୍ପାଦ୍ଯ ତଦ୍ ଅହଃକାର୍ଯମ୍ ଆର୍ଯାଵର୍ଜନପୂର୍ଵକମ୍ । ଅନଯଚ୍ ଛର୍ଵରୀମ୍ ଏକସ୍ ତଥୈଵ ଧ୍ଯାନଲୀଲଯା
ସେ ଦିନର କାମକୁ ଆଦର ସହିତ ପୂଜା କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଏକାକି ରାତିଟିକୁ ମନରେ ଧ୍ୟାନର ଖେଳରେ ଲୀନ ହୋଇ କାଟିଲେ।
ମନସ୍ ସମରସଂ କୃତ୍ଵା ସଂଶାନ୍ତଵିଷଯଭ୍ରମମ୍ । ଶର୍ଵର୍ଯାଂ କ୍ଷୀଯମାଣାଯାମ୍ ଇତ୍ଥଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଅବୋଧଯତ୍
ମନକୁ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଏକତାରେ ରଖି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ଭ୍ରମଣକୁ ଶମ କରି, ରାତି ଶେଷ ହେଉଥିବାବେଳେ ସେ ଏଭଳି ଭାବେ ନିଜ ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଗ୍ରତ କଲେ।
ଚିତ୍ତ ଚଞ୍ଚଲଵିସ୍ତାର ଆତ୍ମନୋ ନ ସୁଖାଯ ତେ । ଶମମ୍ ଏହି ଶମାତ୍ ତାତ ସୁଖଂ ସାରମ୍ ଅଵାପ୍ଯ ତେ
ହେ ମନ, ତୁମର ଅସ୍ଥିର ଚିନ୍ତା ଏବଂ ବିସ୍ତାର ଆତ୍ମାକୁ ସୁଖ ଦେଉନାହିଁ; ଶାନ୍ତିକୁ ଆସ, କାରଣ ଶାନ୍ତିରୁ ଏହି ଜୀବନର ସାର ସୁଖକୁ ପାଇପାରିବ।
ଯଥା ଯଥା ଵିକଲ୍ପୌଘଂ ସଙ୍କଲ୍ପଯସି ହେଲଯା । ତଥା ତଥୈତି ସ୍ଫାରତ୍ଵଂ ସଂସାରସ୍ ତଵ ଚିତ୍ତକ
ତୁମେ ଯେପରି ହଲକା ଭାବେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତାକୁ ମନରେ ଆଣ, ସେପରି ମନ, ତୁମର ସଂସାର ଅନୁଭବ ବଢ଼ିଯାଏ।
ଶତଶାଖତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ସେକେନ ଵିଟପୀ ଯଥା । ଅନନ୍ତାଧିତ୍ଵମ୍ ଆଯାସି ଶଠ ଭୋଗେଚ୍ଛଯା ତଥା
ଯେପରି ଗଛଟି ଏକ ଝରଣାର ପାଣିରେ ଶତଧା ଶାଖା ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ହେ ଚତୁର, ଆନନ୍ଦ ଭୋଗର ଆଶାରେ ତୁମେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜଟିଳତାରେ ପଡ଼ିଯାଉଛ।
ଚିନ୍ତାଜାଲଵିଲାସୋତ୍ଥା ଇମାସ୍ ସଂସାରସୃଷ୍ଟଯଃ । ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵିଚିତ୍ରାଂ ତ୍ଵଂ ଚିନ୍ତାମ୍ ଉପଶମଂ ଵ୍ରଜ
ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ରଚନା ଚିନ୍ତାର ଜାଲ ଖେଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ତେଣୁ ତୁମେ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତିରେ ବସ।
ସଂସାରସୃଷ୍ଟିଂ ତରଲାମ୍ ଇମାଂ ତୁଲଯ ସୁନ୍ଦର । ଅସ୍ଯାଶ୍ ଚେତ୍ ସାରମ୍ ଆପ୍ନୋଷି ତଦ୍ ଏନାମ୍ ଏଵ ସଂଶ୍ରଯ
ହେ ସୁନ୍ଦର, ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ସଂସାର ରଚନାକୁ ଭଲଭାବେ ଭାବିଦେଖ। ଯଦି ଏଥିରେ କିଛି ମୂଳ୍ୟ ମିଳେ, ତେବେ ସେଇଠିକୁ ଆଶ୍ରୟ କର।