ସହସ୍ରାଙ୍କୁରଶାଖାତ୍ମଫଲପଲ୍ଲଵଶାଲିନଃ । ଅସ୍ଯ ସଂସାରଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ମନୋମୂଲମଯୋ ଽଙ୍କୁରଃ
ଏହି ସଂସାର ଗଛର ଅନେକ ଶାଖା, ଅଙ୍କୁର, ଫଳ ଓ ପତ୍ର ଅଛି, ଏହାର ମୂଳ ହେଉଛି ମନ।
ସଙ୍କଲ୍ପମ୍ ଏଵ ତଂ ମନ୍ଯେ ସଙ୍କଲ୍ପୋପଶମେନ ତତ୍ । ଶୋଷଯାମି ଯଥା ଶୋଷମ୍ ଏତି ସଂସାରପାଦପଃ
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ଅଙ୍କୁର କେବଳ ଚିନ୍ତାର ଫଳ। ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଶୁଖାଇଦେବି, ତେଣୁ ସଂସାରର ଗଛ ମରିଯିବ।
ଆକାରମାତ୍ରରମ୍ଯାସୁ ମନୋମର୍କଟଵୃତ୍ତିଷୁ । ପରିଜ୍ଞାତାସ୍ଵ୍ ଇହାଦ୍ଯୈଵ ନ ରମେ ନୀରସାସ୍ଵ୍ ଅହମ୍
ମନର ମାକଡ଼ିଆ ଚଞ୍ଚଳତା, ଦେଖିବାକୁ ମାତ୍ର ଆକର୍ଷଣୀୟ, ଏହାକୁ ଏବେ ଠିକ୍ଭାବେ ବୁଝିପାରିଛି। ଏହି ନିରସ ଜିନିଷରେ ମୁଁ ଏବେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ।
ଆଶାପାଶଶତପ୍ରୋତାଃ ପାତୋତ୍ପାତୋପତାପଦାଃ । ସଂସାରଵୃତ୍ତଯୋ ଭୁକ୍ତା ଇଦାନୀଂ ଵିରମାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଇଚ୍ଛାର ଶତଶତ ଜଞ୍ଜାଳରେ ବନ୍ଧା, ପୁନିପୁନି ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏହି ସଂସାରର ଚକ୍ରକୁ ମୁଁ ଅନେକ ଥର ଅନୁଭବ କରିଛି; ଏବେ ମୁଁ ଏହାରୁ ହାଟିଯିବି।
ହା ହତୋ ଽସ୍ମି ଵିନଷ୍ଟୋ ଽସ୍ମି ମୃତୋ ଽସ୍ମୀତି ପୁନଃ ପୁନଃ । ଶୋଚିତେ ଗତ ଏଵାହମ୍ ଇଦାନୀଂ ନାନୁରୋଦିମି
‘ହାଁ, ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲି, ମୁଁ ଶେଷ ହୋଇଗଲି, ମୁଁ ମରିଗଲି’ ବୋଲି ପୁନିପୁନି ଦୁଃଖ କରିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ଏବେ ଏ ସବୁ ଦୁଃଖ ଭୋଗି ଶେଷ, ମୁଁ ଆଉ କେବେ ଶୋକ କରିବିନି।
ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽସ୍ମି ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ଽସ୍ମି ଦୃଷ୍ଟଶ୍ ଚୌରୋ ମଯାତ୍ମନଃ । ମନୋନାମା ନିହନ୍ମ୍ଯ୍ ଏନଂ ମନସାସ୍ମି ଚିରଂ ହତଃ
ମୁଁ ଜାଗିଉଠିଛି, ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇଛି, ଏବଂ ମୋ ମନର ଚୋରକୁ ଦେଖିଛି; ଏହି ‘ମନ’ ନାମକ ଚୋରକୁ ମୁଁ ନଷ୍ଟ କରିଦେବି, କାରଣ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଏହି ମନ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଇଛି।
ଏତାଵନ୍ତମ୍ ଇମଂ କାଲଂ ମନୋମୁକ୍ତାଫଲଂ ମମ । ଅଵିଦ୍ଧମ୍ ଆସୀଦ୍ ଅଧୁନା ଵିଦ୍ଧଂ ତୁ ଗୁଣମ୍ ଅର୍ହତି
ଏତେ ଦିନ ଯାଏଁ ମନରୁ ମୁକ୍ତିର ଫଳ ମୋ ପାଖରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହିଥିଲା; ଏବେ ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିଛି, ଏହି ଗୁଣ ଏବେ ଆସ୍ବାଦନ ଯୋଗ୍ୟ।
ମନସ୍ତୁଷାରକଣକୋ ଵିଵେକାର୍କାତପେନ ମେ । ଚିରନିର୍ଵୃତଯେ ନୂନମ୍ ଅଚିରାଲ୍ ଲଯମ୍ ଏଷ୍ଯତି
ମୋର ମନ ତୁଷାର କଣିକା ପରି ବିବେକର ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଶୀଘ୍ର ଗଳିଯିବ, ଏହା ଦୀର୍ଘକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତି ଆଣିଦେବ।
ଵିବୁଧୈସ୍ ସାଧୁଭିସ୍ ସିଦ୍ଧୈର୍ ଅହଂ ସାଧୁ ପ୍ରବୋଧିତଃ । ଆତ୍ମାନମ୍ ଅନୁଗଚ୍ଛାମି ପରମାନନ୍ଦସାଧନମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଭଲ ଲୋକ ଓ ସିଦ୍ଧମନ୍ଦିରେ ମୁଁ ଭଲଭାବେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ, ଯାହା ପରମ ଆନନ୍ଦର ଉପାୟ, ଅନୁସରଣ କରୁଛି।
ଆତ୍ମାନଂ ମଣିମ୍ ଏକାନ୍ତେ ଲବ୍ଧ୍ଵୈଵାଲୋକଯନ୍ ସୁଖମ୍ । ତିଷ୍ଠାମ୍ଯ୍ ଅସ୍ତମିତାନ୍ଯେହଶ୍ ଶରଦୀଵାମଲୋ ଽମ୍ବୁଦଃ
ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଏକାନ୍ତରେ ମଣିର ଦ୍ୱାରା ପାଇ ଏବଂ ଦେଖି, ମୁଁ ଖୁସିରେ ରହୁଛି; ଯେପରି ଶରଦ୍ ଋତୁର ନିର୍ମଳ ମେଘ ତାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇ ଶାନ୍ତ ଅଛି।
ଅଯମ୍ ଅହମ୍ ଇଦମ୍ ଏଵ ତନ୍ ମମେତି ସ୍ଫୁରିତମ୍ ଅପାସ୍ଯ ବଲାଦ୍ ଅସତ୍ଯମ୍ ଅନ୍ତଃ । ରିପୁମ୍ ଅତିମଲିନଂ ମନୋ ନିହନ୍ମି ପ୍ରଶମମ୍ ଉପୈମି ନମୋ ଽସ୍ତୁ ତେ ଵିଵେକ
‘ମୁଁ ଏହି’, ‘ଏହା ମୋର’ ଭଳି ଭ୍ରମକୁ ଜୋରକରି ପକେଇ ଦୂରେଇ ଦେଉଛି; ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଳିନ ଶତ୍ରୁ, ମନକୁ ଦମନ କରି ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରୁଛି। ବିବେକ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
ଇତି ଚିନ୍ତଯତସ୍ ତସ୍ଯ ପୁରସ୍ ସମ୍ପ୍ରଵିଵେଶ ହ । ପ୍ରତୀହାରଃ ପ୍ରଗେ ଭାନୋସ୍ ସ୍ଯନ୍ଦନାଗ୍ରମ୍ ଇଵାରୁଣଃ
ଏଭଳି ଭାବିଥିବା ବେଳେ, ସକାଳ ସମୟରେ ଦ୍ୱାରପାଳ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଅରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥର ଆଗରେ ଦଢ଼ିଅଛନ୍ତି।
ଦେଵ ଦୋସ୍ସ୍ତମ୍ଭଵିଶ୍ରାନ୍ତସମସ୍ତଵସୁଧାଭର । ସମ୍ପାଦଯୋତ୍ତିଷ୍ଠ ଦିନଵ୍ଯାପାରଂ ନୃପତୋଚିତମ୍
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଆଧାର, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ଭାର ଯେଉଁଠି ବିଶ୍ରାମ କରୁଛି, ଦୟାକରି ଉଠନ୍ତୁ ଏବଂ ଏହି ଦିନର ରାଜଧର୍ମ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ।
ଏତାଃ କୁସୁମକର୍ପୂରକୁଙ୍କୁମାମ୍ବୁଘଟାସ୍ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ସ୍ନାନଭୂମୌ ସ୍ଥିତାସ୍ ସଜ୍ଜା ନଦ୍ଯୋ ମୂର୍ତିଯୁତା ଇଵ
ଏହି ମହିଳାମାନେ ଫୁଲ, କର୍ପୂର ଓ କୁଙ୍କୁମ ଗନ୍ଧିତ ପାଣି ଭରା ଘଟ ହାତରେ ନେଇ, ସ୍ନାନସ୍ଥଳୀରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛନ୍ତି, ଯେପରି ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା ନଦୀମାନେ।
ଏଷା କମଲକଲ୍ହାରକାନନଭ୍ରାନ୍ତଷଟ୍ପଦା । କୃତା କମଲିନୀ ସ୍ତ୍ର୍ଯର୍ଥଂ ରଚିତାଂଶୁକମଣ୍ଡପା
ଏଠାରେ ଜଳପଦ୍ମ ଓ କଳହାର ମାଳିକାରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଶୋଭା ପାଉଥିବା, ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ବସ୍ତ୍ରର ମଣ୍ଡପ ଅଛି, ଯାହା ଏକ ପଦ୍ମବନ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି।
ଏତାଃ କମଲିନୀତୀରଭୁଵଶ୍ ଛତ୍ତ୍ରୈଃ ପ୍ରପୂରିତାଃ । ସଚାମରରଥେଭାଶ୍ଵୈସ୍ ସ୍ନାନାଵସରସେଵିନାମ୍
ଏହି କମଳିନୀ ପାଟର କୂଳ ଛତା, ଚାମରୀ ନେଇଥିବା ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀମାନେ ସହିତ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି।
ସମଗ୍ରସୁମନଃପୂର୍ଣୈ ରତ୍ନୌଷଧିପରିପ୍ଲୁତୈଃ । ସଜ୍ଜୀକୃତାଃ ପଟଲକୈର୍ ଦେଵାର୍ଚନଭୁଵସ୍ ତଵ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମ ପୂଜା ପାଇଁ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ତରକାଶୀ ଫୁଲ, ମଣି ଓ ଔଷଧି ଛିଟିଆଯାଇ ସଜାଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସଜିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି।
ସ୍ନାତଃ ପଵିତ୍ରହସ୍ତଶ୍ ଚ ପରିଜପ୍ତାଘମର୍ଷଣମ୍ । ତ୍ଵାମ୍ ଏଵ ପ୍ରେକ୍ଷତେ ଦେଵ ଦକ୍ଷିଣାର୍ହୋ ଦ୍ଵିଜଵ୍ରଜଃ
ସ୍ନାନ କରି ପବିତ୍ର ହାତ ଓ ଅଘମର୍ଷଣ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଦ୍ୱିଜମାନେ କେବଳ ତୁମକୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖୁଛନ୍ତି, ହେ ଦେବ।
ଚଲଚ୍ଚାମରହସ୍ତାଭିଃ ପାଲ୍ଯନ୍ତେ ପରମେଶ୍ଵର । ସଜ୍ଜୀକୃତାସ୍ ତୁ କାନ୍ତାଭିଶ୍ ଶୀତା ଭୋଜନଭୂମଯଃ
ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ଚାମରୀ ନେଇ ହାତ ହଲାଉଥିବା ନାରୀମାନେ ତୁମ ସେବା କରୁଛନ୍ତି। ତୁମ ପ୍ରିୟାମାନେ ସଜାଇ ଏବଂ ଶୀତଳ କରିଥିବା ଭୋଜନ ଘରଗୁଡ଼ିକ ତୁମ ଆଗମନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି।
ଶୀଘ୍ରମ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ଭଦ୍ରଂ ତେ ନିଯତଂ କାର୍ଯମ୍ ଆଚର । ନ କାଲମ୍ ଅତିଵର୍ତନ୍ତେ ମହାନ୍ତସ୍ ସ୍ଵେଷୁ କର୍ମସୁ
ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଉଠ, ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ। ନିୟମିତ ଭାବରେ ତୁମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର। ମହାନ୍ ଲୋକମାନେ ସ୍ୱ କାମରେ କେବେ ଡିଲେଇ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ପ୍ରତୀହାରପତାଵ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଉକ୍ତଵତ୍ଯ୍ ଅଥ ପାର୍ଥିଵଃ । ତଥୈଵ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଚିତ୍ରାଂ ସଂସାରସଂସ୍ଥିତିମ୍
ଦ୍ୱାରପାଳ ପ୍ରମୁଖ ଏଭଳି କହିଲାପରେ, ରାଜା ମଧ୍ୟ ସେଇପରି ଭାବରେ ଏହି ସଂସାରର ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ୱଭାବ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
କିଯନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଇଦଂ ନାମ ରାଜ୍ଯଂ ସୁଖମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତମ୍ । ନ ପ୍ରଯୋଜନମ୍ ଏତେନ ମମେହ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗିନା
ଏହି ରାଜ୍ୟ ଓ ଏହାର ଆନନ୍ଦ କେବଳ ନାମମାତ୍ର, ଏହାର କିଛି ଦାମ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି କ୍ଷଣିକ ଆନନ୍ଦ ସହିତ ମୋର କୌଣସି କାମ ନାହିଁ।
ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ମିଥ୍ଯାଡମ୍ବରସମ୍ଭ୍ରମମ୍ । ଏକାନ୍ତ ଏଵ ତିଷ୍ଠାମି ସଂଶାନ୍ତ ଇଵ ଵାରିଧିଃ
ସମସ୍ତ ମିଥ୍ୟା ଢଂଗ ଓ ଆଡମ୍ବରକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡି, ମୁଁ ଏକାକୀ ଅବସ୍ଥାରେ ଶାନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପରି ରହିବି।
ଅଲମ୍ ଏଭିର୍ ଅସତ୍ପ୍ରାଯୈର୍ ମମ ଭୋଗଵିଜୃମ୍ଭିତୈଃ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି ସୁଖଂ ତିଷ୍ଠାମି କେଵଲଃ
ଏହି ଅସତ୍ୟ ଭୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ଏବେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନେକ ଦେଖିଲି। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ଏବେ ଶୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦରେ ଅପେକ୍ଷା କରିବି।
ଚିତ୍ତ ଚାତୁର୍ଯମ୍ ଏତସ୍ମାଦ୍ ଭୋଗାଭ୍ଯାସକୁସମ୍ଭ୍ରମାତ୍ । ତ୍ଯଜ ଜନ୍ମଜରାଜାଡ୍ଯଜାଲଜମ୍ବାଲଶାନ୍ତଯେ
ହେ ମନ, ଏହି ଭୋଗର ଆସକ୍ତି ଓ ଚତୁରତାକୁ ଛାଡ଼। ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୂଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଭ୍ରମକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଏହା ଆବଶ୍ୟକ।
ଦଶାସୁ ଯାସୁ ଯାସ୍ଵ୍ ଏଵ ସମ୍ଭ୍ରମଂ ଚିତ୍ତ ପଶ୍ଯସି । ତାଭ୍ଯ ଏଵାତିଵିରତଂ ପରମଂ ସୁଖମ୍ ଏଷ୍ଯସି
ହେ ମନ, ଯେଉଁ ସମୟରେ ତୁମେ ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖୁଛ, ସେଉଁଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ହଟିଯିବାରେ, ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ ପାଇପାରିବ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ସନ୍ ନିଵୃତ୍ତଂ ସଦ୍ ଭୂଯୋ ଭୂଯଶ୍ ଚିରଂ ଚିରମ୍ । ଭୋଗଭୂମିଷୁ ସର୍ଵାସୁ ଚିତ୍ତ ତୃପ୍ତିଂ ନ ଗଚ୍ଛସି
ହେ ମନ, ତୁମେ ଅନେକ ଥର ଭୋଗରେ ଲାଗିଥିଲା ଏବଂ ପୁଣି ଛାଡ଼ିଥିଲା, ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ହେଲା ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଭୋଗରେ ତୁମେ କେବେ ତୃପ୍ତି ପାଇନାହ।
ତସ୍ମାତ୍ ତଵାଲମ୍ ଅନଯା ତୁଚ୍ଛଯା ଭୋଗଚିନ୍ତଯା । ଭଵତ୍ଯ୍ ଅକୃତ୍ରିମା ତୃପ୍ତିର୍ ଯେନାଭିପତ ତତ୍ ତତମ୍
ସେଥିପାଇଁ, ଏହି ତୁଚ୍ଛ ଭୋଗବିଲାସ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଆଉ ଦରକାର ନାହିଁ; ସତ୍ୟ ସନ୍ତୋଷ ନିଜେ ହୃଦୟରେ ଉପଜେ—ସେଇ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଜିନିଷକୁ ଅନୁସରଣ କର।
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ଜନକସ୍ ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଏଵ ବଭୂଵ ହ । ଶାନ୍ତଚାପଲଚେତସ୍ତ୍ଵାଲ୍ ଲିପିକର୍ମାର୍ପିତୋପମଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ଜନକ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଚୁପ୍ଚାପ୍ ରହିଲେ; ତାଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିରତାରୁ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ଏକ ଲେଖକ ନିଜ କାମରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇଥାଏ।
ପ୍ରତୀହାରୋ ଽପି ନୋଵାଚ ଗୌରଵେଣ ଭଯେନ ଚ । ପୁନର୍ଵାକ୍ଯଂ ମହୀପାନାଂ ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତିଷ୍ଵ୍ ଅଶୀଲିତମ୍
ଦ୍ୱାରରକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଓ ଭୟରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ; କାରଣ, ରାଜାଙ୍କର ମନ ଅସ୍ଥିର ଥିଲେ, ପୁଣି କିଛି କହିବା ରୀତି ନୁହେଁ।