ସଂସାରରାତ୍ରିଦୁସ୍ସ୍ଵପ୍ନେ ଶୂନ୍ଯେ ଦେହମଯେ ଭ୍ରମେ । ଆସ୍ଥାଂ ଚେଦ୍ ଅନୁବଧ୍ନାମି ତନ୍ ମାମ୍ ଅସ୍ତୁ ଧିଗ୍ ଅସ୍ଥିତିମ୍
ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଦେହ ଭିତ୍ତିକ ଭ୍ରମରେ, ଯାହା ସଂସାରର ରାତିର ଖରାପ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି, ମୁଁ ଯଦି ଆଶ୍ରୟ ରଖିବି, ତେବେ ଏମିତି ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ ମୋତେ ନିନ୍ଦା ହେଉ।
ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇତି ଵ୍ଯର୍ଥମ୍ ଉତ୍ଥିତାସତ୍ସ୍ଵରୂପିଣା । ଅହଙ୍କାରପିଶାଚେନ କିମ୍ ଅଜ୍ଞଵଦ୍ ଅହଂ ହତଃ
ମୁଁ ଏହି ମୁଁ ଏହା ଭାବି, ଅସାର ଭ୍ରମରେ ଆତ୍ମବିସ୍ମୃତିର ଭୂତରେ ପଡ଼ିଗଲି। ମୋର ମନରେ ଅହଂକାର ଭୂତ ଆସି, ମୋତେ ଅଜ୍ଞାନୀ ଭଳି ନଷ୍ଟ କରିଦେଲା।
ହୃତଂ ହୃତମ୍ ଇଦଂ କସ୍ମାଦ୍ ଆଯୁର୍ ଆଯତଯାନଯା । ପଶ୍ଯନ୍ନ୍ ଅପି ନ ପଶ୍ଯାମି ସୂକ୍ଷ୍ମଯା କାଲଲେଖଯା
ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ କାଳର ରେଖା ଦ୍ୱାରା ମୋର ଜୀବନ କେତେବେଳେ ଆଉ କେତେବେଳେ ଚୋରାଯାଉଛି? ଦେଖିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ କିଛି ଦେଖିପାରୁନି।
ପାଦପୀଠୀକୃତେଶାନାଶ୍ ଶାର୍ଙ୍ଗିକ୍ରୀଡନକନ୍ଦୁକାଃ । କାଲକାପାଲିନା ଗ୍ରସ୍ତାଃ କିମ୍ ଆସ୍ଥେ ମଯି ଵଲ୍ଗସି
ଯେଉଁମାନେ ଏକ ସମୟରେ ସମ୍ମାନରେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଏବେ ପାଦପୀଠ ହୋଇଗଲେ, ଶାରଙ୍ଗଧାରୀଙ୍କର ଖେଳନା ବଲ୍ ହୋଇଗଲେ; ସମୟର ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି ସବୁକୁ ଗଳିଗଲା। ଏମିତି ହେବା ସତ୍ୱେ, ତୁମେ ଏଉଁ ମୋରେ କାହିଁକି ଗର୍ବ କରୁଛ?
ଅଜସ୍ରମ୍ ଉପଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତେ ଯାନ୍ତି ଚାଦ୍ଯାପି ଵାସରାଃ । ଅଵିନଷ୍ଟୈକସଦ୍ଵସ୍ତୁର୍ ଦୃଷ୍ଟୋ ନାଦ୍ଯାପି ଵାସରଃ
ଦିନଗୁଡ଼ିକ ଅବିରତ ଆସୁଛି ଓ ଯାଉଛି, ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ। କିନ୍ତୁ, ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ସେଠି ଅବିନାଶୀ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରିନି।
ସାରସାସ୍ ସରସୀଵୈତେ ସର୍ଵସ୍ମିଞ୍ ଜନଚେତସି । ଭୋଗା ଏଵ ସ୍ଫୁରନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ନାତୁଚ୍ଛପଦଦୃଷ୍ଟଯଃ
ଯେମିତି ଝିଅର ମଧ୍ୟରେ ସାର ଥାଏ, ସେହିପରି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ କେବଳ ଭୋଗର ଆନନ୍ଦ ହିଁ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ, ଅପରିପକ୍ୱ ଓ ତୁଚ୍ଛ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜିନିଷମାନେ ନୁହେଁ।
କଷ୍ଟାତ୍ କଷ୍ଟତରଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଦୁଃଖାଦ୍ ଦୁଃଖତରଂ ଗତଃ । ଅଦ୍ଯାପି ନ ଵିରକ୍ତୋ ଽସ୍ମି ହା ଧିଙ୍ ମାମ୍ ଅଧମାଶଯମ୍
ମୁଁ ଯେଉଁ ଦୁଃଖରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖକୁ ଭୋଗିଛି, ଯେଉଁ କଷ୍ଟରୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟକୁ ଅନୁଭବିଛି, ତଥାପି ଏଯାଁ ଅପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ମନରୁ ବିରକ୍ତି ଆସିନାହିଁ—ହାୟ, ମୋ ନିଚ୍ଚ ମନକୁ ଲଜ୍ଜା।
ଯେଷୁ ଯେଷୁ ଦୃଢାବଦ୍ଧା ଭାଵନା ଦୃଢଵସ୍ତୁଷୁ । ତାନି ତାନି ଵିନଷ୍ଟାନି ଦୃଷ୍ଟାନି କିମ୍ ଇହୋତ୍ତମମ୍
ମୁଁ ଯେଉଁଠି ମନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଆସକ୍ତି ଧରିଥିଲି, ସେଇ ସମସ୍ତ ଦୃଢ଼ ଜିନିଷମାନେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା; ଏଠି କଣ ଉତ୍ତମ ଦେଖିବାକୁ ଅଛି?
ଯନ୍ ମଧ୍ଯେ ଯଚ୍ ଚ ପର୍ଯନ୍ତେ ଯଦ୍ ଆପାତେ ମନୋରମମ୍ । ସର୍ଵମ୍ ଏଵାପଵିତ୍ରଂ ତଦ୍ ଵିନାଶାମେଧ୍ଯଦୂଷିତମ୍
ମଧ୍ୟରେ, ଶେଷରେ କିମ୍ବା ଆରମ୍ଭରେ ଯାହା ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଲାଗେ, ସେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଅଶୁଦ୍ଧ, କାରଣ ସେଗୁଡ଼ିକ ନଶ୍ୱରତାର ଅପବିତ୍ରତାରେ ଦୂଷିତ।
ଯେଷୁ ଯେଷୁ ପଦାର୍ଥେଷୁ ଧୃତିଂ ବଧ୍ନାତି ମାନଵଃ । ତେଷୁ ତେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ତସ୍ଯାଶୁ ଦୃଷ୍ଟୋ ଦୁଃଖୋଦଯୋ ଭୃଶମ୍
ମଣିଷ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଜିନିଷରେ ନିଜର ମନ ଲଗାଏ, ସେଉଠି ଏବଂ କେବଳ ସେଠି, ସେ ଶୀଘ୍ର ଭାବରେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ।
ଶ୍ଵଶ୍ ଶ୍ଵଃ ପାପୀଯସୀମ୍ ଏଵ ଶ୍ଵଶ୍ ଶ୍ଵଃ କ୍ରୂରତରାମ୍ ଅପି । ଶ୍ଵଶ୍ ଶ୍ଵଃ ଖେଦକରୀମ୍ ଏତି ଦଶାମ୍ ଇହ ଜଡୋ ଜନଃ
ଏହି ଜଗତରେ ମୂଢ଼ ଲୋକ ଦିନକୁ ଦିନ ଅଧିକ ପାପୀ, ଅଧିକ କଠୋର ଏବଂ ଅଧିକ କଷ୍ଟଦାୟକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ।
ଅଜ୍ଞାନୋପହତୋ ବାଲ୍ଯେ ଯୌଵନେ ମଦନାହତଃ । ଶେଷେ କଲତ୍ରଚିନ୍ତାର୍ତଃ କିଂ କରୋତୁ କଦା ଜଡଃ
ଶିଶୁବୟସରେ ଅଜ୍ଞାନରେ ଢାକା, ଯୁବାବୟସରେ ଆସକ୍ତିରେ ଆଘାତ ପାଇଥିବା, ଏବଂ ପରେ ଜୀବନସାଥୀଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ ଦୁଃଖିତ—ଏହି ମୂଢ଼ ଲୋକ କେବେ କ'ଣ କରିପାରିବ?
ଆଗମାପାଯଵିରସଂ ଦଶାଵୈଷମ୍ଯଦୂଷିତମ୍ । ଅସାରସାରଂ ସଂସାରଂ କିଂ ନ ପଶ୍ଯତି ମନ୍ମତିଃ
ମନ ଭ୍ରମରେ ଢାକା ଥିବାବେଳେ, ଏହି ସଂସାର ଆସିଯିବା ଓ ଯାଉଥିବାରେ ରସହୀନ, ଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଦୁଷିତ ଏବଂ ସତ ମୂଲ୍ୟ ନଥିବାକୁ କାହିଁକି ଦେଖିପାରୁନାହିଁ?
ରାଜସୂଯାଶ୍ଵମେଧାଦ୍ଯୈର୍ ଇଷ୍ଟ୍ଵା ଯଜ୍ଞଶତୈର୍ ଅପି । ମହାକଲ୍ପାତ୍ କମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଂଶଂ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଆପ୍ନୋତି ନାଧିକମ୍
ରାଜସୂୟ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଭଳି ଶତଶଃ ୟଜ୍ଞ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ବଡ଼ ଯୁଗରେ କେବଳ ସ୍ୱର୍ଗର ଏକ ଛୋଟ ଅଂଶ ମାତ୍ର ମିଳେ, ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ନୁହେଁ।
କୋ ଽସୌ ସ୍ଵର୍ଗେ ଽସ୍ତି ଭୂମୌ ଵା ପାତାଲେ ଵା ପ୍ରଦେଶକଃ । ନ ଯତ୍ରାଭିଦ୍ରଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତା ଦୁର୍ଭ୍ରମର୍ଯ ଇଵାପଦଃ
ସ୍ୱର୍ଗରେ, ପୃଥିବୀରେ କିମ୍ବା ପାତାଳରେ କେଉଁଠି ଏମିତି ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ବିପଦଗୁଡ଼ିକ ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପରି ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତିନାହିଁ?
ନିଜଚେତୋବିଲଵ୍ଯାଲାଶ୍ ଶରୀରସ୍ଥଲପଲ୍ଲଵାଃ । ଆଧଯୋ ଵ୍ଯାଧଯଶ୍ ଚୈତେ ନିଵାର୍ଯନ୍ତେ କଥଂ କିଲ
ନିଜ ମନର ଗୁହାରୁ ବାହାରିଥିବା ସାପ, ଶରୀରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଅଙ୍କୁର ପରି ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗଗୁଡ଼ିକୁ କିପରି ରୋକାଯିବ?
ସତ୍ଯେ ଽସତ୍ତା ସ୍ଥିତା ମୂର୍ଧ୍ନି ମୂର୍ଧ୍ନି ରମ୍ଯେଷ୍ଵ୍ ଅରମ୍ଯତା । ସୁଖେଷୁ ମୂର୍ଧ୍ନି ଦୁଃଖାନି କିମ୍ ଏକଂ ସଂଶ୍ରଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ସତ୍ୟ ଉପରେ ଅସତ୍ୟ ବସିଛି, ରମଣୀୟ ସ୍ଥାନରେ ଅରମ୍ୟତା ଅଛି, ସୁଖ ଉପରେ ଦୁଃଖ ରହିଛି—ତେବେ ମୁଁ କାହାକୁ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ କରିବି?
ଜାଯନ୍ତେ ଚ ମ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ ପ୍ରାକୃତାଃ କ୍ଷୁଦ୍ରଜନ୍ତଵଃ । ଧରା ତୈର୍ ଏଵ ନୀରନ୍ଧ୍ରା ଦୁର୍ଲଭାସ୍ ସାଧୁସାଧଵଃ
ସାଧାରଣ ଏବଂ ଅପରିଗଣ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଭରି ରହିଥାଏ—ଏହି ଜଗତରେ ନିଜେ ଭଲ ଏବଂ ନୀତିମାନ୍ୟ ଲୋକ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
ନୀଲୋତ୍ପଲାଲିନଯନାଃ ପରମପ୍ରେମଭୂଷଣାଃ । ହାସାଯୈଵ ଵିଲାସିନ୍ଯଃ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗିତଯା ସ୍ଥିତାଃ
ନୀଳ କମଳ ନୟନ ଓ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରେମରେ ଶୋଭିତ ନାରୀମାନେ କେବଳ ମଜା ପାଇଁ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଏହି ଜଗତରେ ରହନ୍ତି।
ଯେଷାଂ ନିମେଷଣୋନ୍ମେଷୈର୍ ଜଗତାଂ ପ୍ରଲଯୋଦଯୌ । ତାଦୃଶାଃ ପୁରୁଷା ଯାତା ମାଦୃଶାଂ ଗଣନୈଵ କା
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଆଖି ମିଚିବା ଓ ଖୋଲିବା ସହିତ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ—ସେମାନେ ଆସି ଚାଲିଗଲେ; ମୋତିଏ ଲୋକଙ୍କୁ ଗଣନା କରିବାର କଣ ଅର୍ଥ?
ସନ୍ତି ରମ୍ଯତରାଦ୍ ରମ୍ଯାସ୍ ସୁସ୍ଥିରାଦ୍ ଅପି ଚ ସ୍ଥିରାଃ । ଚିନ୍ତାପର୍ଯଵସାନେଯଂ ପଦାର୍ଥଶ୍ରୀଃ କିମ୍ ଈଦୃଶୀ
ଏଠାରେ ଅଧିକ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଆନନ୍ଦ ଓ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ ଥିବା ଦୃଢ଼ତା ମଧ୍ୟ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ସମ୍ପଦ ଶେଷରେ ଚିନ୍ତାରେ ପରିଣତି ହୁଏ, ସେହି ସମ୍ପଦର କଣ ମୂଲ୍ୟ?
ସମ୍ପଦଶ୍ ଚ ଵିଚିତ୍ରା ଯାସ୍ ତାଶ୍ ଚେଚ୍ ଚିତ୍ତେନ ସମ୍ମତାଃ । ତତ୍ ତା ଅପି ମହାରମ୍ଭା ମନ୍ଯେ ନୂନଂ ମହାପଦଃ
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସମ୍ପଦକୁ ଯଦି ମନ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେହି ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ବୋଲି ଭାବେ।
ଆପଦୋ ଽପି ଵିଚିତ୍ରା ଯାସ୍ ତାଶ୍ ଚେନ୍ ମନସି ସମ୍ମତାଃ । ତତ୍ ତା ଅପି ମହାରମ୍ଭା ମନ୍ଯେ ସକଲସମ୍ପଦଃ
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଦୁଃଖକୁ ଯଦି ମନ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେହି ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦ ବୋଲି ଭାବେ।
ମନୋମାତ୍ରଵିଵର୍ତେ ଽସ୍ମିଞ୍ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅବ୍ବିନ୍ଦୁଭଙ୍ଗୁରେ । ମମେଦମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅପୂର୍ଵୈଵ କୁତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅକ୍ଷରମାଲିକା
ଏହି ସଂସାରଟି ମନର ଭାବପରିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ପାଣିବୁନ୍ଦା ପରି ନଷ୍ଟଶୀଳ, ଏଠାରେ 'ଏହା ମୋର' ବୋଲି ଅପୂର୍ବ ଭାବ କେଉଁଠୁ ଆସିଲା, ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ଜିନିଷର ମାଳା କେଉଁଠୁ ହେବ?
କାକତାଲୀଯଯୋଗେନ ସମ୍ପନ୍ନାଯାଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତୌ । ଧୂର୍ତେନ କଲ୍ପିତା ଵ୍ଯର୍ଥଂ ହେଯୋପାଦେଯଭାଵନାଃ
କାହାରୋ ଅପେକ୍ଷା ଛଡ଼ି ଯଦିଓ ଏହି ସଂସାର ଏକ ଯୋଗଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଚତୁର୍ ମନେ ବ୍ୟର୍ଥରେ ତ୍ୟାଗ ଓ ଗ୍ରହଣର ଭାବନା ଉପଜାଇଛି।
ଇଯତ୍ତାଚ୍ଛିନ୍ନରୂପାସୁ ସୁଖନାମ୍ନୀଷୁ ଦୃଷ୍ଟିଷୁ । କାସ୍ଵ୍ ଏତାସ୍ଵ୍ ଅନୁଷକ୍ତୋ ଽସ୍ମି ପତଙ୍ଗୋ ଽଗ୍ନିଶିଖାସ୍ଵ୍ ଇଵ
ଏହି ସୀମିତ ଏବଂ ଭାଙ୍ଗା ଭାଙ୍ଗା ଆନନ୍ଦର ଭାବନାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ, କେଉଁଟି ସହିତ ମୁଁ ଏମିତି ଆସକ୍ତ ହୋଇଅଛି—ଯେପରି ଏକ ପତଙ୍ଗ ଅଗ୍ନିର ଶିଖାକୁ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ?
ଵରମ୍ ଏକାନ୍ତଦାହେଷୁ ଲୁଠିତଂ ରୌରଵାଗ୍ନିଷୁ । ନ ତ୍ଵ୍ ଆଲୂନଵିଶୀର୍ଣାସୁ ସ୍ଥିତିସ୍ ସଂସାରଵୃତ୍ତିଷୁ
ନରକର ଅଗ୍ନିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପୁଡ଼ି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗିବା ଭଲ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଭଙ୍ଗୁର ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ସଂସାରର ଚକ୍ରରେ ଅଟକି ରହିବା ଭଲ ନୁହେଁ।
ସଂସାର ଏଵ ଦୁଃଖାନାଂ ସୀମାନ୍ତଃ କିଲ କଥ୍ଯତେ । ତନ୍ମଧ୍ଯପତିତେନେହ ସୁଖମ୍ ଆସାଦ୍ଯତେ କଥମ୍
ଏହି ସଂସାରକୁ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ସୀମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜଣେ ମଣିଷ କେମିତି ସୁଖ ପାଇପାରିବ?
ଅକୃତ୍ରିମମହାଦୁଃଖେ ସଂସାରେ ଯେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ । ତ ଏତେ ଽନ୍ଯାନି ଦୁଃଖାନି ଜାନତେ ମଧୁରାଣ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଏହି ସ୍ୱାଭାବିକ ଏବଂ ବଡ଼ ଦୁଃଖର ସଂସାରରେ ଯେମାନେ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ପ୍ରାୟ ମିଠା ଭାବିଥାନ୍ତି।
ଅହମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆଧିମାନ୍ କଷ୍ଟଂ କାଷ୍ଠଲୋଷ୍ଟସମସ୍ଥିତୈଃ । ଅଜ୍ଞୈର୍ ଏଵାଗତସ୍ ସାମ୍ଯମ୍ ଅପରାମୃଷ୍ଟଵସ୍ତୁଭିଃ
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନଙ୍କ ପରି ହୋଇଯାଇଛି, ଯେଉଁମାନେ କାଠ ବା ମାଟିର ଦଳିର ଭଳି ଅଚଳ ରହନ୍ତି, ସତ୍ୟ ଜିନିଷର ସ୍ପର୍ଶ ନଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ସମାନ ହୋଇଯାଇଛି।