ଦ୍ଵିଜକୈରଵଶୀତାଂଶୁର୍ ଦ୍ଵିଷତ୍ତିମିରଭାସ୍କରଃ । ସୌଜନ୍ଯରତ୍ନଜଲଧିର୍ ଭୁଵଂ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଇଵାସ୍ଥିତଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପଦ୍ମିନୀ ପରି ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଥିଲେ; ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଥିଲେ; ସଦ୍ଗୁଣର ରତ୍ନ ସମୁଦ୍ର ଥିଲେ; ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ିଥିଲେ।
ପ୍ରଫୁଲ୍ତବାଲଲତିକେ ମଞ୍ଜରୀପୁଞ୍ଜପିଞ୍ଜରେ । ସ କଦାଚିନ୍ ମଧୌ ମତ୍ତକୋକିଲୋଲ୍ଲାସଲାସିନି
ଫୁଲିଥିବା କିଶୋରି ଲତା ଓ ମଞ୍ଜୁଳ ମଞ୍ଜରୀ ମଧ୍ୟରେ, ଏକ ଦିନ ବସନ୍ତ ଋତୁରେ, ସେ ମଦମସ୍ତ କୋଇଲିଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଗୀତ ଶୁଣି ସେଠାରେ ଘୁରୁଥିଲେ।
ଯଯୌ କୁସୁମିତାଭୋଗଂ ସଵିଲାସଲତାଙ୍ଗନମ୍ । ଲୀଲଯୋପଵନଂ କାନ୍ତଂ ନନ୍ଦନଂ ଵାସଵୋ ଯଥା
ଫୁଲେଇଥିବା ଲତା ଓ ମଧୁର ମନୋହର ଉଦ୍ୟାନ ଭିତରକୁ ସେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ନନ୍ଦନ ବାଗିଚାର ଆନନ୍ଦ ଉଠାନ୍ତି ବୋଲି ଲାଗୁଥିଲା।
ତସ୍ମିନ୍ ଵରଵନେ ହୃଦ୍ଯେ କେସରାମୋଦିମାରୁତେ । ଦୂରସ୍ଥାନୁଚରଶ୍ ଚାରୁକୁଞ୍ଜେଷୁ ଵିଚଚାର ହ
ସେ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଉଦ୍ୟାନରେ, କେସର ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧିତ ପବନ ବହୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ତାଙ୍କର ସହଚରମାନେ ଦୂରେ ରହି, ସେ ମନୋହର କୁଞ୍ଜରେ ଘୁରୁଥିଲେ।
ଅଥ ଶୁଶ୍ରାଵ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିତ୍ ତମାଲଵନଗୁଲ୍ମକେ । ସିଦ୍ଧାନାମ୍ ଅପ୍ରଦୃଶ୍ଯାନାଂ ସ୍ଵପ୍ରସଙ୍ଗାଦ୍ ଉଦାହୃତାଃ
ତାପରେ, ଏକ ତମାଳ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ, ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ସିଦ୍ଧମାନେ ନିଜେମାନେ କଥାହେଉଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ।
ଵିରକ୍ତମନସାଂ ନିତ୍ଯଂ ଶୈଲକନ୍ଦରଚାରିଣାମ୍ । ଇମାଃ କମଲପତ୍ତ୍ରାକ୍ଷ ଗୀତା ଗୀତାତ୍ମଭାଵନାଃ
ହେ କମଳନୟନ, ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ସଦା ବସିଥିବା ଏହି ଅଲଗା ମନବଳିଏ ମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସତତ ବିରକ୍ତ ମନରେ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଗାଇଥିବା ଏହି ଗୀତଗୁଡ଼ିକ ଜ୍ଞାନର ସାର ଭରିଥିବା।
ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯସମାଯୋଗାତ୍ ପ୍ରତ୍ଯଯାନନ୍ଦନିଶ୍ଚଯଃ । ଯସ୍ ତଂ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵୋତ୍ଥଂ ନିଷ୍ଷ୍ଯନ୍ଦଂ ସମୁପାସ୍ମହେ
ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବାର ଏକତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭୂତିର ଆନନ୍ଦ ନିଶ୍ଚୟ ଯାହା, ସେଇ ପବିତ୍ର ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆମେ ପୂଜା କରୁଛୁ।
ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦର୍ଶନଦୃଶ୍ଯାନି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵାସନଯା ସହ । ଦର୍ଶନପ୍ରଥମାଭାସମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ସମୁପାସ୍ମହେ
ଦେଖୁଥିବା, ଦେଖାଯାଉଥିବା ଓ ଦେଖିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ି, ଆମେ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ, ଜ୍ଞାନର ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭାକୁ ପୂଜା କରୁଛୁ।
ନିର୍ଭାସନଂ ନିର୍ମନନମ୍ ଆଭାସମନନୋପମମ୍ । ଅଭାଵଭାଵନାଭୋଗଂ ସଦାତ୍ମାନମ୍ ଉପାସ୍ମହେ
ଯେଉଁ ଆତ୍ମାର କୌଣସି ଆକାର ନାହିଁ, କୌଣସି ଚିନ୍ତା ନାହିଁ, କୌଣସି ଦୃଶ୍ୟ ସହିତ ତୁଳନା ହେବା ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାହାର ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି ଶୂନ୍ୟତାର ଧ୍ୟାନ, ସେଇ ନିତ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ଆମେ ପୂଜା କରୁଛୁ।
ଦ୍ଵଯୋର୍ ମଧ୍ଯଗତଂ ନିତ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତି ନାସ୍ତୀତି ପକ୍ଷଯୋଃ । ପ୍ରକାଶନଂ ପ୍ରକାଶାନାମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ସମୁପାସ୍ମହେ
ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି—ଏହି ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥାର ମଧ୍ୟରେ ସଦା ବସିଥିବା, ସମସ୍ତ ଆଲୋକକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା ସେଇ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଆମେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରୁଛୁ।
ଅଶିରସ୍କହକାରାଭମ୍ ଅଶେଷାକାରସଂସ୍ଥିତମ୍ । ଅଜସ୍ରମ୍ ଉଚ୍ଚରନ୍ତଂ ତଂ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଉପାସ୍ମହେ
ଯିଏ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଆକାର ବିନା, ସମସ୍ତ ଆକାରରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୱନିତ ହେଉଛନ୍ତି, ସେଇ ନିଜ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଆମେ ଭଜନା କରୁଛୁ।
ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ହୃଦ୍ଗୁହେଶାନଂ ଦେଵମ୍ ଅନ୍ଯଂ ପ୍ରଯାନ୍ତି ଯେ । ତେ ରତ୍ନମ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛନ୍ତି ତ୍ଯକ୍ତହସ୍ତସ୍ଥକୌସ୍ତୁଭାଃ
ଯେମାନେ ହୃଦୟର ଗୁହାରେ ବସିଥିବା ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଖୋଜନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ହାତରେ ଥିବା କୌସ୍ତୁଭ ମଣିକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ରତ୍ନ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପରି।
ସର୍ଵାଶାଃ କିଲ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ଫଲମ୍ ଏତଦ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ । ଯେନାଶାଵିଷଵଲ୍ଲୀନାଂ ମୂଲମାଲା ଵିଲୂଯତେ
ସମସ୍ତ ଆଶାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଏହି ଫଳ ମିଳେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆଶାର ବିଷାକ୍ତ ଲତାମାଳାର ମୂଳ ସମୂଳେ ଉଖଣ୍ଡାଯାଏ।
ବୁଦ୍ଧ୍ଵାପ୍ଯ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତଵୈରସ୍ଯଂ ଯଃ ପଦାର୍ଥେଷୁ ଦୁର୍ମତିଃ । ବଧ୍ନାତି ଭାଵନାଂ ଭୂଯୋ ନରୋ ନାସୌ ସ ଗର୍ଦଭଃ
ଯଦିଓ କୌଣସି ମୂଢ଼ ଲୋକ ଜିନିଷମାନେ ସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରୋଧ ଅଛି ବୋଲି ବୁଝିପାରେ, ତଥାପି ସେ ପୁଣିଥରେ ମନକୁ ସେମାନେ ଉପରେ ବାନ୍ଧିଦେଉଛି, ତେବେ ସେ ଗଧା ନୁହେଁ।
ଉତ୍ଥିତାନୁତ୍ଥିତାନ୍ ଏତାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାହୀନ୍ ପୁନଃ ପୁନଃ । ହନ୍ଯାଦ୍ ଵିଵେକଵଜ୍ରେଣ ଵଜ୍ରେଣେଵ ହରିର୍ ଗିରୀନ୍
ଉଠିଥିବା କିମ୍ବା ଉଠିନଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେକୁ ବୁଦ୍ଧିର ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୁଣିପୁଣି ଧ୍ୱଂସ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ହରି ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼କୁ ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି।
ଉପଶମସୁଖମ୍ ଆଵହେତ୍ ପଵିତ୍ରଂ ଶମଵଶତଶ୍ ଶମମ୍ ଏତି ସାଧୁଚେତଃ । ପ୍ରଶମିତମନସସ୍ ସ୍ଵକେ ସ୍ଵରୂପେ ଭଵତି ସୁଖେ ସ୍ଥିତିର୍ ଉତ୍ତମା ଚିରାଯ
ଶାନ୍ତିର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଶାନ୍ତିର ସୁଖକୁ ଅନୁଭବ କରେ; ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଶାନ୍ତ ଅଛି, ସେଠି ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ରହି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଖ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟୁଟ ରହେ।
ଇତି ସିଦ୍ଧଗଣୋଦ୍ଗୀତା ଗୀତାଶ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହୀପତିଃ । ଵିଷାଦମ୍ ଆଜଗାମାଶୁ ଭୀରୂ ରଣରଵାଦ୍ ଇଵ
ଏଭଳି ଶିଦ୍ଧମାନେ ଗାଇଥିବା ଗୀତ ଶୁଣି, ରାଜା ତୁରନ୍ତ ନିରାଶାରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ଭୟଭୀତ ଲୋକ ଯୁଦ୍ଧର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଆତଙ୍କିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଜଗାମ ପରିଵାରଂ ସ୍ଵମ୍ ଆକର୍ଷନ୍ ସ୍ଵଗୃହଂ ପ୍ରତି । ସ୍ଵତୀରଵୃକ୍ଷାନୁସୃତଃ ପ୍ରାଵୃଡୋଘ ଇଵାର୍ଣଵମ୍
ସେ ନିଜ ପରିବାରକୁ ନେଇ, ଘରକୁ ଫେରିଲେ । ଯେପରି ଖରାଦିନରେ ବଡ଼ ବନ୍ୟା ନଦୀପାର ଗଛମାନେକୁ ସହିତ ନେଇ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଏ, ସେଉଁପରି ।
ପରିଵାରମ୍ ଅଶେଷେଣ ଵିସର୍ଜ୍ଯାତ୍ର ସ୍ଵମ୍ ଆଲଯମ୍ । ଏକ ଏଵାରୁରୋହାଗ୍ର୍ଯଂ ଗୃହମ୍ ଅର୍କ ଇଵାଚଲମ୍
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପରିବାରକୁ ରୁହିଯିବାକୁ ଦେଇ, ସେ ଏକାକି ନିଜ ଉଚ୍ଚ ଘରକୁ ଚଢ଼ିଲେ । ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଶିଖରକୁ ଚଢ଼େ, ସେଉଁପରି ।
ତତଃ ପ୍ରୋଡ୍ଡଯନାଲୋଲଖଗପକ୍ଷତିଚଞ୍ଚଲାଃ । ଆଲୋକଯଂଲ୍ ଲୋକଗତୀର୍ ଵିଲଲାପେଦମ୍ ଆତୁରଃ
ତାପରେ, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ପାଖ ଯେପରି ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ସେପରି ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ସେ ଜଗତର ଚଳାଚଳକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଏଭଳି କହି କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ—
ହା କଷ୍ଟମ୍ ଅତିକଷ୍ଟାସୁ ଲୋକଲୋଲଦଶାସ୍ଵ୍ ଅଯମ୍ । ପାଷାଣେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ପାଷାଣ ଆଲୁଠାମି ବଲାଦ୍ ଅଲମ୍
ହାଁ, ଏହି ଜଗତର ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାମାନେ କେତେ ଦୁଃଖଦାୟକ! ମୁଁ ପଥର ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପଥର ପରି ଅସାହାୟ ଭାବେ ଏପଟଓପଟ ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଛି, କିଛି କରିପାରୁନି ।
ଅପର୍ଯନ୍ତସ୍ଯ କାଲସ୍ଯ କୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଂଶୋ ଜୀଵ୍ଯତେ ମଯା । ତସ୍ମିନ୍ ଭାଵଂ ନିବଧ୍ନାମି ଧିଙ୍ ମାମ୍ ଅଧମଚେତସମ୍
ଅନନ୍ତ କାଳରୁ କେବଳ ଏକ ଛୋଟ ଅଂଶ ମୁଁ ଜୀବନ୍ତୁଛି; ଏହି ଅଂଶକୁ ମୁଁ ମନରେ ଧରିଛି—ହେ ମୋର ନିଚ ମନ, ମୋତେ ଲଜ୍ଜା ଲାଗୁଛି।
କିଯନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଇଦଂ ନାମ ରାଜ୍ଯମ୍ ଆଜୀଵିତଂ ମମ । କିମ୍ ଏତେନ ଵିନା ଦୁଃଖଂ ତିଷ୍ଠାମି ହତଧୀର୍ ଯଥା
ମୋ ଜୀବନରେ ଏହି ରାଜ୍ୟ କେତେ ଛୋଟ ଏବଂ ଅର୍ଥହୀନ! ଏହା ବିନା ମୁଁ ପୁନି ପୁନି ଦୁଃଖରେ ରହୁଛି, ମୋର ବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି।
ଆଦାଵ୍ ଅନ୍ତେ ଽପ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତୋ ଽହଂ ମଧ୍ଯେ ପେଲଵଜୀଵିତଃ । ବାଲଶ୍ ଚିତ୍ରେନ୍ଦୁନେଵାହଂ କିଂ ମୁଧା ଧୃତିମାନ୍ ସ୍ଥିତଃ
ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ମୁଁ ଅସୀମ, କିନ୍ତୁ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମୋର ଜୀବନ ଅତି ଦୁର୍ବଳ। ଏକ ଶିଶୁ ଯେପରି ଚିତ୍ରିତ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ସେପରି ମୁଁ କାହିଁକି ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ଦୃଢ଼ ରହିଛି?
ପ୍ରପଞ୍ଚରଚିତେନାଯମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲେନ ଜାଲିନା । ହା କଷ୍ଟମ୍ ଅଭିମୁହ୍ଯାମି କେନାସ୍ମି ପରିମୋହିତଃ
ଏହି ସଂସାର ମାୟାବୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଏକ ମାୟାଜାଲ। ହାଁ, କେତେ ଦୁଃଖ! କିଏ ମୋତେ ଏପରି ଭାବେ ଭ୍ରମିତ କରିଦେଲା?
ଯଦ୍ ଵସ୍ତୁ ଯଚ୍ ଚ ଵା ରମ୍ଯଂ ଯଦ୍ ଉଦାରମ୍ ଅକୃତ୍ରିମମ୍ । କିଞ୍ଚିତ୍ ତଦ୍ ଇହ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ କିଂନିଷ୍ଠେଯଂ ଧୃତିର୍ ମମ
ଯେଉଁଠି ଯେଉଁସବୁ ଜିନିଷ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଉତ୍ତମ ଏବଂ ସତ୍ୟ ଅଛି, ସେମାନେ ଏଠି କେଉଁଠି ମିଳୁନାହିଁ। ଏହିଠାରେ ମୋର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କିଉଁଉପରେ ରହିପାରିବ?
ଦୂରସ୍ଥମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଦୂରସ୍ଥଂ ଯନ୍ ମେ ମନସି ଵର୍ତତେ । ଇତି ନିର୍ଣୀଯ ବାହ୍ଯେ ଽର୍ଥେ ଭାଵନାଂ ସନ୍ତ୍ଯଜାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଯେଉଁଠି ଦୂର ହେଉ କି ନିକଟ ହେଉ, ଯଦି ମୋ ମନରେ ରହିଯାଏ, ଏହାକୁ ବୁଝିବା ପରେ, ମୁଁ ବାହ୍ୟ ବିଷୟରେ ମନ ଲଗାଇବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି।
ଲୋକାଜଵଞ୍ଜଵୀଭାଵସ୍ ସଲିଲାଵର୍ତଭଙ୍ଗୁରଃ । ଦୃଷ୍ଟୋ ଽଦ୍ଯାପି ହି ଦୁଃଖାଯ କେଯମ୍ ଆସ୍ଥା ସୁଖଂ ପ୍ରତି
ଏହି ସଂସାରର ସ୍ୱଭାବ ଠକେଇବା ଏବଂ ଧୋଖାଦେବା, ପାଣିର ଚକ୍ରବାତ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଭଙ୍ଗୁର। ଏଠି ଏବେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି—ତେଣୁ ଏଠାରେ ସୁଖ ପାଇଁ କେଉଁଭଳି ଭରସା କରିବି?
ପ୍ରତ୍ଯବ୍ଦଂ ପ୍ରତିମାସଂ ଚ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଚ ପ୍ରତିକ୍ଷଣମ୍ । ସୁଖାନି ଦୁଃଖଵିଦ୍ଧାନି ଦୁଃଖାନି ତୁ ପୁନଃ ପୁନଃ
ପ୍ରତିବର୍ଷ, ପ୍ରତିମାସ, ପ୍ରତିଦିନ ଏବଂ ପ୍ରତିମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ସମସ୍ତ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ, ଦୁଃଖ ତ ଆଉ ଆଉ ବାରମ୍ବାର ଆସିଯାଏ।
ପୁନଃ ପୁନଃ ପରାମୃଷ୍ଟଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ପୃଷ୍ଟଂ ନିଭାଲିତମ୍ । ଅତୁଚ୍ଛଂ ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତୀହ ସତାଂ ଯତ୍ରାସ୍ତୁ ସଂସ୍ଥିତିଃ
ବାରମ୍ବାର ଖୋଜିଲେ, ଦେଖିଲେ, ପଚାରିଲେ ଏବଂ ଧ୍ୟାନ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ କିଛି ଏମିତି ନାହିଁ ଯାହା ଖାଲି ନୁହେଁ, ଯାହାରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରହିପାରିବେ।