ଆଦ୍ଯନ୍ତାସନ୍ମଯେ ଯସ୍ଯ ଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଆରଜ୍ଯତେ ମନଃ । ତସ୍ଯ ମୁଗ୍ଧପଶୋର୍ ଜନ୍ତୋର୍ ଵିଵେକଃ କେନ ଜନ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ନଥିବା ଜିନିଷରେ କାହାର ମନ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ସେଇ ଭ୍ରମିତ ଓ ଅଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରାଣୀରେ ବିବେକ କିପରି ଜନ୍ମିବ?
ଜାଯତେ ମନ ଏଵେହ ମନ ଏଵେହ ଵର୍ଧତେ । ସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ତୁ ମନ ଏଵ ଵିଲୀଯତେ
ଏଠାରେ ମନ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ମନ ହିଁ ବଢ଼ୁଛି; କିନ୍ତୁ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମନ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ।
ଜ୍ଞାତମ୍ ଏତନ୍ ମଯା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଯଥାସ୍ମିନ୍ ଭୁଵନତ୍ରଯେ । ମନ ଏଵ ହି ସଂସାରି ଜରାମରଣଭାଜନମ୍
ମୁଁ ଏହାକୁ ଜାଣିଛି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ତିନି ଜଗତରେ ମନ ହିଁ ସଂସାରୀ, ଏହା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଆଧାର।
ଯସ୍ ତସ୍ଯୋତ୍ତରଣୋପାଯସ୍ ତଂ ମେ ବ୍ରୂହି ଵିନିଶ୍ଚିତମ୍ । ହାର୍ଦଂ ତମସ୍ ତ୍ଵଯାର୍କେଣ ରାଘଵାଣାଂ ଵିନାଶ୍ଯତେ
ମୋତେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କହ, ସେଠାରୁ ପାର ହେବା ପାଇଁ କେଉଁଠି ଉପାୟ ଅଛି। ରାଘବମାନଙ୍କର ହୃଦୟର ଅନ୍ଧକାର ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଆଲୋକ ଦେଇ ନଶ୍ୱ କରିଦେଉଛ।
ପୂର୍ଵଂ ରାଘଵ ଶାସ୍ତ୍ରେଣ ଵୈରାଗ୍ଯେଣ ଵରେଣ ଚ । ତଥା ସଜ୍ଜନସଙ୍ଗେନ ନୀଯତେ ପୁଣ୍ଯତାଂ ମନଃ
ପ୍ରଥମେ ରାଘବ, ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଉତ୍ତମ ବିରାକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମନ ଶୁଦ୍ଧତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ସୌଜନ୍ଯବୃଂହିତଂ ଚେତୋ ଯଦା ଵୈରାଗ୍ଯମ୍ ଆଗତମ୍ । ତଦାନୁଗମ୍ଯା ଗୁରଵୋ ଵିଜ୍ଞାନଗୁରଵୋ ହି ଯେ
ଯେତେବେଳେ ମନ ଉତ୍ତମତା ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ବିରାକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିବା ସତ୍ୟ ଗୁରୁମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ତତସ୍ ତଦୁପଦିଷ୍ଟେନ କୃତ୍ଵା ଧ୍ଯାନାର୍ଚନାଦିକମ୍ । କ୍ରମେଣ ପଦମ୍ ଆପ୍ନୋତି ତଦ୍ ଯତ୍ ପରମପାଵନମ୍
ତାଙ୍କ ଦେଇ ଶିଖାଇଥିବା ଧ୍ୟାନ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ମନୁଷ୍ୟ କ୍ରମେ ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ଵିଚାରେଣାଵଦାତେନ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନା । ଇନ୍ଦୁନା ଶୀତଲେନାନ୍ତର୍ ବିମ୍ବଂ ସ୍ଵମ୍ ଇଵ ତେଜସା
ନିର୍ମଳ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ନିଜକୁ ଦେଖେ, ଯେପରି ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ନିଜ ଆଲୋକରେ ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ଅନ୍ତରେ ଦେଖେ।
ତାଵଦ୍ ଭଵମହାମ୍ଭୋଧୌ ଜନସ୍ ତୃଣଵଦ୍ ଉହ୍ଯତେ । ଵିଚାରତଟଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଏତି ଯାଵନ୍ ନ ଚେତସା
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ଚିନ୍ତନର ଅରଣ୍ୟରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଉନାହିଁ, ଲୋକେ ସଂସାରର ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ରରେ ଘାସର ଟୁକୁଡ଼ି ପରି ଏପଟେ ସେପଟେ ହେଉଛନ୍ତି।
ଵିଚାରେଣ ପରିଜ୍ଞାତଵସ୍ତୁନୋ ଽସ୍ଯ ଜନସ୍ଯ ଧୀଃ । ସର୍ଵାନ୍ ଅଧଃ କରୋତ୍ଯ୍ ଆଧୀନ୍ ସୋମ୍ଯାମ୍ଭ ଇଵ ଵାଲୁକାଃ
ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁର ସ୍ୱରୂପ ବୁଝିଲେ, ମନୁଷ୍ୟର ବୁଦ୍ଧି ସବୁକିଛିକୁ ନିଜ ଅଧୀନରେ ରଖିପାରେ, ଯେପରି ମୃଦୁ ଜଳ ବାଳୁକୁ ଶାନ୍ତ କରେ।
ଇଦଂ ରୁକ୍ମମ୍ ଇଦଂ ଭସ୍ମ ପରିଜ୍ଞାତେ ଇତି ସ୍ଫୁଟମ୍ । ନ ଯଥା ହେମକାରସ୍ଯ ମୋହୋ ଜ୍ଞାତାତ୍ମନସ୍ ତଥା
ଏହା ସୁନା, ଏହା ଖାକି—ଏହି ଭିନ୍ନତା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜଣାଗଲେ, ନିଜକୁ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ଆଉ ଭ୍ରମ ରହେନାହିଁ, ଯେପରି ସୁନା କାମ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଭ୍ରମିତ ହୁଏନାହିଁ।
ଅକ୍ଷଯୋ ଽଯମ୍ ଅନାଶାତ୍ମା ସ୍ଵାତ୍ମେତ୍ଯ୍ ଅଵଗତେ ଚିରମ୍ । ଭଵତୀତି ହି କସ୍ଯେହ ମୋହସ୍ଯାଵସରଃ କୁତଃ
ଏହି ଆତ୍ମା ଅବିନାଶୀ ଓ ଆଶାରହିତ ବୋଲି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବୁଝିଲେ, ଏଠାରେ କାହା ପାଇଁ ଭ୍ରମ ହୁଏ? ଏହା ପାଇଁ ସୁଯୋଗ କେଉଁଠି ରହିଛି?
ଅପରିଜ୍ଞାତସାରେ ହି ମଣୌ ମୂଲ୍ଯେ ଵିମୁହ୍ଯତେ । ଜ୍ଞାତସାରେ ତ୍ଵ୍ ଅସନ୍ଦିଗ୍ଧମୂଲ୍ଯେ କ୍ଵ କିଲ ମୂଢତା
ଯେତେବେଳେ ମଣିର ମୂଲ୍ୟ ବୁଝିପାରିବା ଯାଏଁ ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ନେଇ ମନେ ସନ୍ଦେହ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ମଣିର ସତ୍ତା ଓ ମୂଲ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେଠାରେ ଭ୍ରମ କେଉଁଠି ରହିପାରିବ?
ହେ ଜନା ଅପରିଜ୍ଞାତ ଆତ୍ମା ଵୋ ଦୁଃଖସିଦ୍ଧଯେ । ପରିଜ୍ଞାତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନନ୍ତାଯ ସୁଖାଯୋପଶମାଯ ଚ
ହେ ଲୋକମାନେ, ଅଜଣା ଆତ୍ମା ତୁମକୁ ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚାଏ; କିନ୍ତୁ ଜଣା ଆତ୍ମା ଅନନ୍ତତା, ସୁଖ ଓ ଶାନ୍ତିକୁ ଦେଇଥାଏ।
ମିଶ୍ରୀଭୂତମ୍ ଇଵାନେନ ଦେହେନୋପହତାତ୍ମନା । ଵ୍ଯସ୍ତୀକୃତ୍ଯ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ସ୍ଵସ୍ଥା ଭଵତ ମାଚିରମ୍
ଏହି ଦେହ ଆତ୍ମାକୁ ମିଶାଇ ଲୁଚାଇ ଦେଇଥାଏ; ତେଣୁ ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦେହରୁ ଅଲଗା କରି, ଶୀଘ୍ର ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେଉ।
ଦେହେନାସ୍ଯ ନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ମନାଗ୍ ଏଵାମଲାତ୍ମନଃ । ହେମ୍ନଃ ପଙ୍କଲଵେନେଵ ତଦ୍ଗତସ୍ଯାପି ମାନଵାଃ
ଶୁଧ୍ଧ ଆତ୍ମାର ସରିର ସହ କିଛିମାତ୍ର ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ, ଯେପରି ମଣିଷମାନେ ଭାବିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କାନ୍ତା ଓ କମଳ ତଣ୍ଡୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା କ୍ଷୁଦ୍ର କାଦୋ ମଧ୍ୟ ସୁନାକୁ ଛୁଁଇପାରେ ନାହିଁ।
ପୃଥଗ୍ ଆତ୍ମା ପୃଥଗ୍ ଦେହୋ ଜଲପଦ୍ମଦଲୋପମୌ । ଊର୍ଧ୍ଵବାହୁର୍ ଵିରୌମ୍ଯ୍ ଏଷ ନ ଚ କଶ୍ଚିଚ୍ ଛୃଣୋତି ମେ
ଆତ୍ମା ଓ ଦେହ ଦୁଇଟି ଅଲଗା, ଯେପରି ପାଣି ଓ କମଳପତ୍ର ଅଲଗା। ମୁଁ ହାତ ଉଠାଇ ଚିତ୍କାର କରୁଛି, କିନ୍ତୁ କେହି ମୋ କଥା ଶୁଣୁନାହାନ୍ତି।
ଜଡଧର୍ମି ମନୋ ଯାଵଦ୍ ଗର୍ତକଚ୍ଛପଵତ୍ ସ୍ଥିତମ୍ । ଭୋଗମନ୍ଦଵପୁର୍ ମୂଢଂ ଵିସ୍ମୃତାତ୍ମଵିଚାରଣମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ଜଡତାରେ ଡୁବି ଥାଏ, ଗର୍ତ୍ତରେ ରହୁଥିବା କଚ୍ଛପ ପରି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୂଢ଼ ଦେହ ଭୋଗରେ ଲିନ ରହି, ଆତ୍ମା ଚିନ୍ତାକୁ ଭୁଲିଯାଏ।
ତାଵତ୍ ସଂସାରତିମିରଂ ସେନ୍ଦୁନାପି ସଵହ୍ନିନା । ଅର୍କଦ୍ଵାଦଶକେନାପି ମନାଗ୍ ଅପି ନ ଭିଦ୍ଯତେ
ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂସାରର ଅନ୍ଧକାର, ଚାଁଦ, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ବାରଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ତିନିକି ମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦୂର ହୁଏନାହିଁ।
ସମ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧେ ହି ମନସି ସ୍ଵାଂ ଵିଵେଚଯତି ସ୍ଥିତିମ୍ । ନୈଶମ୍ ଅର୍କୋଦଯ ଇଵ ତମୋ ହାର୍ଦଂ ପଲାଯତେ
ଯେତେବେଳେ ମନ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ ଏବଂ ନିଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ବିଚାର କରେ, ସେତେବେଳେ ଭିତରର ଅନ୍ଧକାର ଦୂରିଯାଏ, ଯେପରି ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆସିଲେ ରାତିର ଅନ୍ଧକାର ହଟିଯାଏ।
ନିତ୍ଯମ୍ ଉତ୍ତମବୋଧାଯ ଭୋଗଶଯ୍ଯାଗତଂ ମନଃ । ବୋଧଯେଦ୍ ଭଵଭେଦାଯ ଭଵୋ ହ୍ଯ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତଦୁଃଖଦଃ
ସଦା ଏହି ଭୋଗର ଶଯ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଥିବା ମନକୁ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଜାଗାଇବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହି ଜାଗୃତି ଏହି ସଂସାରର ଦୁଃଖ ନାଶ କରେ, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ।
ଯଥା ରଜୋଭିର୍ ଗଗନଂ ଯଥା କମଲମ୍ ଅମ୍ବୁଭିଃ । ନ ଲିପ୍ଯତେ ଽପି ସଂଶ୍ଲିଷ୍ଟୈର୍ ଦେହୈର୍ ଆତ୍ମା ତଥୈଵ ଵଃ
ଯେପରି ଧୂଳି ଆକାଶକୁ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ମେଳେ ନାହିଁ, ଓ ପଦ୍ମ ଜଳରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଳରେ ମିଶିଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଦେହ ସହିତ ଏକତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା କେବେ ମେଳେ ନାହିଁ।
କର୍ଦମାଦି ଯଥା ହେମ୍ନଶ୍ ଶ୍ଲିଷ୍ଟମ୍ ଏଵ ପୃଥକ୍ ସ୍ଥିତମ୍ । ନାନ୍ତଃ ପରିଣତିଂ ଯାତି ଜଡୋ ଦେହସ୍ ତଥାତ୍ମନଃ
ଯେପରି କାଦି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ସୁନାରେ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅଲଗା ରହେ ଓ ସୁନାର ଭିତର ରୂପକୁ ବଦଳାଇପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଜଡ଼ ଦେହ ଆତ୍ମାକୁ କେବେ ବଦଳାଇପାରେ ନାହିଁ।
ସୁଖଦୁଃଖାନୁଭାଵିତ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମନୀତ୍ଯ୍ ଅଵବୁଧ୍ଯତେ । ଅସତ୍ଯମ୍ ଏଵ ଗଗନେ ଦ୍ଵୀନ୍ଦୁତାମ୍ଲାନତେ ଯଥା
ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତି ଆତ୍ମାରେ ଅଛି ବୋଲି ଲୋକେ ବୁଝନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ଯେପରି ଅସତ୍ୟ, ସେପରି ଅସଲି।
ସୁଖଦୁଃଖେ ହି ଦେହସ୍ଯ ସର୍ଵାତୀତସ୍ଯ ନାତ୍ମନଃ । ଏତେ ହ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞାନକସ୍ଯୈଵ ତସ୍ମିନ୍ ନଷ୍ଟେ ନ କସ୍ଯଚିତ୍
ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଶରୀରର, ସମସ୍ତୁଠାରୁ ଉପରେ ଥିବା ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ। ଏହି ସବୁ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅଛି; ଯେତେବେଳେ ଅଜ୍ଞାନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା କାହାର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ନ କସ୍ଯଚିତ୍ ସୁଖଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଦୁଃଖଂ ଚ ନ ଚ କସ୍ଯଚିତ୍ । ସର୍ଵମ୍ ଆତ୍ମମଯଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଅନନ୍ତଂ ପଶ୍ଯ ରାଘଵ
କାହାର ପାଖରେ ଏକଟି ସୁଖ ନାହିଁ, କାହାର ପାଖରେ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ହେ ରାଘବ, ସମସ୍ତ କିଛି ଶାନ୍ତ ଓ ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି ବୋଲି ଦେଖ।
ଇମା ଯାଃ ପରିଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଵିତତାସ୍ ସୃଷ୍ଟିଦୃଷ୍ଟଯଃ । ପଯସୀଵ ତରଙ୍ଗାସ୍ ତାଃ ପିଞ୍ଛା ଵ୍ଯୋମ୍ନୀଵ ଵାତ୍ମନି
ଏହି ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ପଖା ଯେପରି, ସେପରି ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ଅଛି।
ଯଥା ମଣିର୍ ଦଦାତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଚ୍ଛାଯାସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଅକାରଣମ୍ । ତେଜୋମଯୀସ୍ ତଥୈଵାଯମ୍ ଆତ୍ମା ସୃଷ୍ଟୀଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଯେପରି ଏକ ମଣି ନିଜର ଛବିକୁ କୌଣସି କାରଣ ବିନା ଦେଖାଏ, ସେପରି ଏହି ଆତ୍ମା, ଯାହା ଆଲୋକରେ ଭରିଆ, ସେ ନିଜେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ଆତ୍ମା ଜଗଚ୍ ଚ ସୁମତେ ନୈକଂ ନ ଦ୍ଵେ ନ ଚାପ୍ଯ୍ ଅସତ୍ । ଆଭାସମାତ୍ରମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଇତ୍ଥଂ ସମ୍ପ୍ରତି ଜୃମ୍ଭତେ
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆତ୍ମା ଓ ଏହି ସଂସାର ଏକ ନୁହେଁ, ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଏହା ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ସମସ୍ତେ ମାତ୍ର ଏକ ଭାସା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି, ଏହିପରି ଏବେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଛି।
ସମସ୍ତଂ ଖଲ୍ଵ୍ ଇଦଂ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵମ୍ ଆତ୍ମେଦମ୍ ଆତତମ୍ । ଅହମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଇଦଂ ଚାନ୍ଯଦ୍ ଇତି ଭ୍ରାନ୍ତିଂ ତ୍ଯଜାନଘ
ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି; ସମସ୍ତ କିଛି ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ; 'ମୁଁ ଏହି, ଏହା ଅନ୍ୟ' ବୋଲି ଯେଉଁ ଭ୍ରମ ଅଛି, ଏହାକୁ ଛାଡ଼।