ସକଲଶାଶ୍ଵତଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦ ପ୍ରସୃତପୁଣ୍ଯଜଲୈକମହାହ୍ରଦ । ଭଜ ଭୃଶଂ ଵିତତଵ୍ରତ ସମ୍ପ୍ରତି ପ୍ରସୃତତାଂ ହତକିଲ୍ବିଷ ମାଂ ପ୍ରତି
ସମସ୍ତ ଶାଶ୍ୱତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ, ପୁଣ୍ୟର ଅବିରତ ଝରଣାର ଏକ ବଡ଼ ହ୍ରଦ, ନିରନ୍ତର ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ— ଏବେ ଦୟାକରି ଆପଣଙ୍କର ପାପହୀନ କୃପା ଆମ ଉପରେ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତୁ।
ଇଦମ୍ ଉତ୍ତମସିଦ୍ଧାନ୍ତସୁନ୍ଦରଂ ସୁନ୍ଦରାକୃତେ । ଉପଶାନ୍ତିପ୍ରକରଣଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ହିତମ୍
ହେ ସୁନ୍ଦର ମନ, ଏହି ଉତ୍ତମ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଶାନ୍ତି ବିଷୟକ ଅଧ୍ୟାୟଟିକୁ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣ, ଏହା ଉଚ୍ଚତମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଭଲଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ତୋ ପାଇଁ ଉପକାରୀ।
ଦୀର୍ଘସଂସାରମାଯେଯଂ ରାମ ରାଜସତାମସୈଃ । ଧାର୍ଯତେ ପୁରୁଷୈର୍ ନିତ୍ଯଂ ସୁସ୍ତମ୍ଭୈର୍ ଇଵ ମଣ୍ଡପଃ
ହେ ରାମ, ଏହି ଦୀର୍ଘ ସଂସାର ମାୟାଟି ରଜସ ଓ ତମସ ଗୁଣରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେମିତି ମଜବୁତ ଖୁଟିରେ ମଣ୍ଡପ ଟିକିଥାଏ, ସେହିପରି ସଦା ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି।
ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥଜାତିଭିର୍ ଵୀରୈସ୍ ତ୍ଵାଦୃଶୈର୍ ଗୁଣବୃଂହିତୈଃ । ହେଲଯା ତ୍ଯଜ୍ଯତେ ପକ୍ଵା ମାଯେଯଂ ତ୍ଵଗ୍ ଇଵୋରଗୈଃ
ତୁମ ପରି ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଥିବା ଓ ଗୁଣରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀରମାନେ ଏହି ପକ୍ୱ ମାୟାକୁ ସହଜରେ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି, ଯେପରି ସାପ ତାହାର ପୁରୁଣା ଚାମ ଛାଡିଦିଏ।
ଯେ ସତ୍ତ୍ଵଜାତଯଃ ପ୍ରାଜ୍ଞାସ୍ ତଥା ରାଜସସାତ୍ତ୍ଵିକାଃ । ଵିଚାରଯନ୍ତି ତେ ସାଧୋ ଜଗତ୍ ପୂର୍ଵାପରଂ ପରମ୍
ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଅଥବା ରଜସ-ସତ୍ତ୍ୱ ମିଶ୍ର ଗୁଣରେ ଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ, ହେ ସାଧୁ, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରର ପୂର୍ବ, ପରେ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟକୁ ଭଲଭାବରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରନ୍ତି।
ଶାସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜନସତ୍କାରସଙ୍ଗେନାପଗତୈନସାମ୍ । ସାରାଵଲୋକିନୀ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଜାଯତେ ଦୀପିକୋପମା
ଶାସ୍ତ୍ର, ସଜ୍ଜନ ଓ ଉତ୍ତମ ସଙ୍ଗତି ସହିତ ରହିଲେ ଏବଂ ପାପରୁ ଦୂରେଇଲେ, ବୁଦ୍ଧି ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେପରି ଦୀପ ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ।
ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଵିଚାରେଣ ଵିଚାର୍ଯାତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନା । ଯାଵନ୍ ନାଧିଗତଂ ଜ୍ଞେଯଂ ନ ତାଵଦ୍ ଅଧିଗମ୍ଯତେ
ନିଜେ ନିଜ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରି, ନିଜକୁ ନିଜେ ଖୋଜିବା ଦ୍ୱାରା ମାନେ ଜଣାଯାଏ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଣାଯିବାକୁ ଥିବା ଜିନିଷ ଜଣାଯାଇନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବେ ଅନୁଭବ ହୁଏନାହିଁ।
ପ୍ରଜ୍ଞାଵତାଂ ନଯଵତାଂ ଧୀରାଣାଂ କୁଲଶାଲିନାମ୍ । ଜାତ୍ଯା ରାଜସସତ୍ତ୍ଵାନାଂ ମୁଖ୍ଯସ୍ ତ୍ଵଂ କୁଲନନ୍ଦନ
ବୁଦ୍ଧିମାନ, ବିଚାରଶୀଳ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ଉତ୍ତମ କୁଳର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ହେ କୁଳର ଗୌରବ, ତୁମେ ରଜସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ସ୍ଵଯମ୍ ଆଲୋକଯ ପ୍ରାଜ୍ଞ ସଂସାରାରମ୍ଭଦୃଷ୍ଟିଷୁ । କିଂ ସତ୍ଯଂ କିମ୍ ଅସତ୍ଯଂ ଵା ଭଵ ସତ୍ଯପରାଯଣଃ
ହେ ପ୍ରାଜ୍ଞ, ସଂସାରର ଆରମ୍ଭ ଦେଖି ନିଜେ ଅନୁଭବ କର; କଣ ସତ୍ୟ ଓ କଣ ଅସତ୍ୟ, ତାହା ଚିହ୍ନି ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରୁହ।
ଆଦାଵ୍ ଅନ୍ତେ ଚ ଯନ୍ ନାସ୍ତି କୀଦୃଶୀ ତସ୍ଯ ସତ୍ଯତା । ଆଦାଵ୍ ଅନ୍ତେ ଚ ଯନ୍ ନିତ୍ଯଂ ତତ୍ ସତ୍ଯଂ ରାମ ନେତରତ୍
ଯାହା ଆରମ୍ଭରେ ଓ ଶେଷରେ ନାହିଁ, ସେଥିରେ କେମିତି ସତ୍ୟତା ଥାଏ? ରାମ, ଯାହା ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ସଦା ଅଛି, ସେଠାରେ ମାତ୍ର ସତ୍ୟତା ଅଛି, ଅନ୍ୟ କିଛି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଆଦ୍ଯନ୍ତାସନ୍ମଯେ ଯସ୍ଯ ଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଆରଜ୍ଯତେ ମନଃ । ତସ୍ଯ ମୁଗ୍ଧପଶୋର୍ ଜନ୍ତୋର୍ ଵିଵେକଃ କେନ ଜନ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ନଥିବା ଜିନିଷରେ କାହାର ମନ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ସେଇ ଭ୍ରମିତ ଓ ଅଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରାଣୀରେ ବିବେକ କିପରି ଜନ୍ମିବ?
ଜାଯତେ ମନ ଏଵେହ ମନ ଏଵେହ ଵର୍ଧତେ । ସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ତୁ ମନ ଏଵ ଵିଲୀଯତେ
ଏଠାରେ ମନ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ମନ ହିଁ ବଢ଼ୁଛି; କିନ୍ତୁ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମନ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ।
ଜ୍ଞାତମ୍ ଏତନ୍ ମଯା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଯଥାସ୍ମିନ୍ ଭୁଵନତ୍ରଯେ । ମନ ଏଵ ହି ସଂସାରି ଜରାମରଣଭାଜନମ୍
ମୁଁ ଏହାକୁ ଜାଣିଛି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ତିନି ଜଗତରେ ମନ ହିଁ ସଂସାରୀ, ଏହା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଆଧାର।
ଯସ୍ ତସ୍ଯୋତ୍ତରଣୋପାଯସ୍ ତଂ ମେ ବ୍ରୂହି ଵିନିଶ୍ଚିତମ୍ । ହାର୍ଦଂ ତମସ୍ ତ୍ଵଯାର୍କେଣ ରାଘଵାଣାଂ ଵିନାଶ୍ଯତେ
ମୋତେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କହ, ସେଠାରୁ ପାର ହେବା ପାଇଁ କେଉଁଠି ଉପାୟ ଅଛି। ରାଘବମାନଙ୍କର ହୃଦୟର ଅନ୍ଧକାର ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଆଲୋକ ଦେଇ ନଶ୍ୱ କରିଦେଉଛ।
ପୂର୍ଵଂ ରାଘଵ ଶାସ୍ତ୍ରେଣ ଵୈରାଗ୍ଯେଣ ଵରେଣ ଚ । ତଥା ସଜ୍ଜନସଙ୍ଗେନ ନୀଯତେ ପୁଣ୍ଯତାଂ ମନଃ
ପ୍ରଥମେ ରାଘବ, ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ଉତ୍ତମ ବିରାକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମନ ଶୁଦ୍ଧତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ସୌଜନ୍ଯବୃଂହିତଂ ଚେତୋ ଯଦା ଵୈରାଗ୍ଯମ୍ ଆଗତମ୍ । ତଦାନୁଗମ୍ଯା ଗୁରଵୋ ଵିଜ୍ଞାନଗୁରଵୋ ହି ଯେ
ଯେତେବେଳେ ମନ ଉତ୍ତମତା ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ବିରାକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିବା ସତ୍ୟ ଗୁରୁମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ତତସ୍ ତଦୁପଦିଷ୍ଟେନ କୃତ୍ଵା ଧ୍ଯାନାର୍ଚନାଦିକମ୍ । କ୍ରମେଣ ପଦମ୍ ଆପ୍ନୋତି ତଦ୍ ଯତ୍ ପରମପାଵନମ୍
ତାଙ୍କ ଦେଇ ଶିଖାଇଥିବା ଧ୍ୟାନ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ମନୁଷ୍ୟ କ୍ରମେ ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ଵିଚାରେଣାଵଦାତେନ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନା । ଇନ୍ଦୁନା ଶୀତଲେନାନ୍ତର୍ ବିମ୍ବଂ ସ୍ଵମ୍ ଇଵ ତେଜସା
ନିର୍ମଳ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ନିଜକୁ ଦେଖେ, ଯେପରି ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ନିଜ ଆଲୋକରେ ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ଅନ୍ତରେ ଦେଖେ।
ତାଵଦ୍ ଭଵମହାମ୍ଭୋଧୌ ଜନସ୍ ତୃଣଵଦ୍ ଉହ୍ଯତେ । ଵିଚାରତଟଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଏତି ଯାଵନ୍ ନ ଚେତସା
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ଚିନ୍ତନର ଅରଣ୍ୟରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଉନାହିଁ, ଲୋକେ ସଂସାରର ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ରରେ ଘାସର ଟୁକୁଡ଼ି ପରି ଏପଟେ ସେପଟେ ହେଉଛନ୍ତି।
ଵିଚାରେଣ ପରିଜ୍ଞାତଵସ୍ତୁନୋ ଽସ୍ଯ ଜନସ୍ଯ ଧୀଃ । ସର୍ଵାନ୍ ଅଧଃ କରୋତ୍ଯ୍ ଆଧୀନ୍ ସୋମ୍ଯାମ୍ଭ ଇଵ ଵାଲୁକାଃ
ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁର ସ୍ୱରୂପ ବୁଝିଲେ, ମନୁଷ୍ୟର ବୁଦ୍ଧି ସବୁକିଛିକୁ ନିଜ ଅଧୀନରେ ରଖିପାରେ, ଯେପରି ମୃଦୁ ଜଳ ବାଳୁକୁ ଶାନ୍ତ କରେ।
ଇଦଂ ରୁକ୍ମମ୍ ଇଦଂ ଭସ୍ମ ପରିଜ୍ଞାତେ ଇତି ସ୍ଫୁଟମ୍ । ନ ଯଥା ହେମକାରସ୍ଯ ମୋହୋ ଜ୍ଞାତାତ୍ମନସ୍ ତଥା
ଏହା ସୁନା, ଏହା ଖାକି—ଏହି ଭିନ୍ନତା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଜଣାଗଲେ, ନିଜକୁ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ଆଉ ଭ୍ରମ ରହେନାହିଁ, ଯେପରି ସୁନା କାମ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଭ୍ରମିତ ହୁଏନାହିଁ।
ଅକ୍ଷଯୋ ଽଯମ୍ ଅନାଶାତ୍ମା ସ୍ଵାତ୍ମେତ୍ଯ୍ ଅଵଗତେ ଚିରମ୍ । ଭଵତୀତି ହି କସ୍ଯେହ ମୋହସ୍ଯାଵସରଃ କୁତଃ
ଏହି ଆତ୍ମା ଅବିନାଶୀ ଓ ଆଶାରହିତ ବୋଲି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବୁଝିଲେ, ଏଠାରେ କାହା ପାଇଁ ଭ୍ରମ ହୁଏ? ଏହା ପାଇଁ ସୁଯୋଗ କେଉଁଠି ରହିଛି?
ଅପରିଜ୍ଞାତସାରେ ହି ମଣୌ ମୂଲ୍ଯେ ଵିମୁହ୍ଯତେ । ଜ୍ଞାତସାରେ ତ୍ଵ୍ ଅସନ୍ଦିଗ୍ଧମୂଲ୍ଯେ କ୍ଵ କିଲ ମୂଢତା
ଯେତେବେଳେ ମଣିର ମୂଲ୍ୟ ବୁଝିପାରିବା ଯାଏଁ ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ନେଇ ମନେ ସନ୍ଦେହ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ମଣିର ସତ୍ତା ଓ ମୂଲ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେଠାରେ ଭ୍ରମ କେଉଁଠି ରହିପାରିବ?
ହେ ଜନା ଅପରିଜ୍ଞାତ ଆତ୍ମା ଵୋ ଦୁଃଖସିଦ୍ଧଯେ । ପରିଜ୍ଞାତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନନ୍ତାଯ ସୁଖାଯୋପଶମାଯ ଚ
ହେ ଲୋକମାନେ, ଅଜଣା ଆତ୍ମା ତୁମକୁ ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚାଏ; କିନ୍ତୁ ଜଣା ଆତ୍ମା ଅନନ୍ତତା, ସୁଖ ଓ ଶାନ୍ତିକୁ ଦେଇଥାଏ।
ମିଶ୍ରୀଭୂତମ୍ ଇଵାନେନ ଦେହେନୋପହତାତ୍ମନା । ଵ୍ଯସ୍ତୀକୃତ୍ଯ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ସ୍ଵସ୍ଥା ଭଵତ ମାଚିରମ୍
ଏହି ଦେହ ଆତ୍ମାକୁ ମିଶାଇ ଲୁଚାଇ ଦେଇଥାଏ; ତେଣୁ ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦେହରୁ ଅଲଗା କରି, ଶୀଘ୍ର ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେଉ।
ଦେହେନାସ୍ଯ ନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ମନାଗ୍ ଏଵାମଲାତ୍ମନଃ । ହେମ୍ନଃ ପଙ୍କଲଵେନେଵ ତଦ୍ଗତସ୍ଯାପି ମାନଵାଃ
ଶୁଧ୍ଧ ଆତ୍ମାର ସରିର ସହ କିଛିମାତ୍ର ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ, ଯେପରି ମଣିଷମାନେ ଭାବିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କାନ୍ତା ଓ କମଳ ତଣ୍ଡୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା କ୍ଷୁଦ୍ର କାଦୋ ମଧ୍ୟ ସୁନାକୁ ଛୁଁଇପାରେ ନାହିଁ।
ପୃଥଗ୍ ଆତ୍ମା ପୃଥଗ୍ ଦେହୋ ଜଲପଦ୍ମଦଲୋପମୌ । ଊର୍ଧ୍ଵବାହୁର୍ ଵିରୌମ୍ଯ୍ ଏଷ ନ ଚ କଶ୍ଚିଚ୍ ଛୃଣୋତି ମେ
ଆତ୍ମା ଓ ଦେହ ଦୁଇଟି ଅଲଗା, ଯେପରି ପାଣି ଓ କମଳପତ୍ର ଅଲଗା। ମୁଁ ହାତ ଉଠାଇ ଚିତ୍କାର କରୁଛି, କିନ୍ତୁ କେହି ମୋ କଥା ଶୁଣୁନାହାନ୍ତି।
ଜଡଧର୍ମି ମନୋ ଯାଵଦ୍ ଗର୍ତକଚ୍ଛପଵତ୍ ସ୍ଥିତମ୍ । ଭୋଗମନ୍ଦଵପୁର୍ ମୂଢଂ ଵିସ୍ମୃତାତ୍ମଵିଚାରଣମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ ଜଡତାରେ ଡୁବି ଥାଏ, ଗର୍ତ୍ତରେ ରହୁଥିବା କଚ୍ଛପ ପରି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୂଢ଼ ଦେହ ଭୋଗରେ ଲିନ ରହି, ଆତ୍ମା ଚିନ୍ତାକୁ ଭୁଲିଯାଏ।
ତାଵତ୍ ସଂସାରତିମିରଂ ସେନ୍ଦୁନାପି ସଵହ୍ନିନା । ଅର୍କଦ୍ଵାଦଶକେନାପି ମନାଗ୍ ଅପି ନ ଭିଦ୍ଯତେ
ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂସାରର ଅନ୍ଧକାର, ଚାଁଦ, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ବାରଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ, ତିନିକି ମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦୂର ହୁଏନାହିଁ।
ସମ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧେ ହି ମନସି ସ୍ଵାଂ ଵିଵେଚଯତି ସ୍ଥିତିମ୍ । ନୈଶମ୍ ଅର୍କୋଦଯ ଇଵ ତମୋ ହାର୍ଦଂ ପଲାଯତେ
ଯେତେବେଳେ ମନ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ ଏବଂ ନିଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ବିଚାର କରେ, ସେତେବେଳେ ଭିତରର ଅନ୍ଧକାର ଦୂରିଯାଏ, ଯେପରି ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆସିଲେ ରାତିର ଅନ୍ଧକାର ହଟିଯାଏ।