ରାମ ରାଜୀଵପତ୍ତ୍ରାକ୍ଷ ପ୍ରକୃତାର୍ଥଦିଦୃକ୍ଷଯା । ମୁନିମ୍ ଆବୋଧଯ ପୁନଃ ପ୍ରସାଦେ ସମଵସ୍ଥିତମ୍
ରାମ, କମଳ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା, ଯଥାର୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଖିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ, ଦୟାକରି ପୁନିଥରେ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରୁତ କର।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତେ ଭୂଭୃତା ତତ୍ର ରାମାଭିମୁଖମ୍ ଆସ୍ଥିତଃ । ଉଵାଚେଦମ୍ ଉଦାରାତ୍ମା ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନ୍ ମୁନିଃ
ଏଭଳି ରାଜା କହିବା ପରେ, ମହାନ ହୃଦୟ ଧାରଣ କରୁଥିବା ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ଭଗବାନ୍, ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ, ଏହିପରି କହିଲେ।
ରାଘଵ ସ୍ଵକୁଲୈକେନ୍ଦୋ ତଂ ମଯୋକ୍ତଂ ମହାମତେ । କଚ୍ଚିତ୍ ସ୍ମରସି ଵାକ୍ଯାର୍ଥଂ ପୂର୍ଵାପରଵିଚାରିତମ୍
ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ତୁମ ବଂଶର ଏକମାତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ର, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ତୁମେ, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଯାହା କହିଥିଲି, ତାହାର ଅର୍ଥ ତୁମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝି ଓ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ କି? ସେଥିରେ ତୁମର ମନେ ଅଛି କି?
ଉତ୍ପତ୍ତୀନାଂ ଵିଚିତ୍ରାଣାଂ ସତ୍ତ୍ଵାଦିଗୁଣଭେଦତଃ । କଚ୍ଚିତ୍ ସ୍ମରସି ସର୍ଵାସାଂ ଵିଭାଗମ୍ ଅରିମର୍ଦନ
ହେ ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସୃଷ୍ଟି ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅଛି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଭେଦ ତୁମେ ମନେ ରଖିଛ କି?
କଚ୍ଚିତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଅସର୍ଵଂ ଚ ସଦ୍ ଅସଚ୍ ଚ ସଦୋଦିତମ୍ । ରୂପଂ ସ୍ମରସି ଦେଵସ୍ଯ ଵିମଲଂ ପରମାତ୍ମନଃ
ହେ ରାମ, ସଦା ବର୍ଣ୍ଣିତ ଯେ ଦେବତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାଙ୍କର ରୂପ, ସମସ୍ତ ଓ ଅସମସ୍ତ, ସତ୍ ଓ ଅସତ୍—ସେ ରୂପକୁ ତୁମେ ମନେ ରଖିଛ କି?
ଯଥେଦମ୍ ଉଦିତଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵେଶାଦ୍ ଈଶ୍ଵରେଶ୍ଵରାତ୍ । କଚ୍ଚିତ୍ ସ୍ମରସି ତତ୍ ସାଧୋ ସାଧୁଵାଦୈକଭାଜନ
ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କିପରି ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିପତି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉଦ୍ଭବିଛି, ଏହାକୁ ତୁମେ ମନେ ପକାଇଛ କି, ହେ ସାଧୁ, ଯିଏ ସଦା ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶର ଏକମାତ୍ର ପାତ୍ର?
ରୂପଂ କଚ୍ଚିଦ୍ ଅଵିଦ୍ଯାଯାଃ ଫଲ୍ଗୁଭଙ୍ଗୁରମ୍ ଆତତମ୍ । ଅନନ୍ତମ୍ ଅନ୍ତଵଚ୍ ଚୈଵ ସମ୍ଯକ୍ ସ୍ମରସି ସନ୍ମତେ
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ ଭଲଭାବେ ମନେ ରଖିଛ କି, ଅଜ୍ଞାନର ରୂପ କେତେ ସାଧାରଣ ଏବଂ ଭଙ୍ଗୁର, ଏହା ବିସ୍ତୃତ ହୋଇ ରହିଛି, ଅନନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ?
ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵ ନରୋ ନାନ୍ଯଦ୍ ଇତି ଯତ୍ ପ୍ରତିପାଦିତମ୍ । ଲଵଣାଦିଵିଚାରେଣ କଚ୍ଚିତ୍ ସ୍ମରସି ସାଧୁ ତତ୍
ହେ ସାଧୁ, ଲୁଣ ଓ ଏହାଦି ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ଯେ ମନ ହିଁ ମଣିଷ, ଏହା ଛଡ଼ା କିଛି ନୁହେଁ—ଏହି କଥା ଭଲରେ ବୁଝିଛ କି?
ଵାକ୍ଯାର୍ଥଶ୍ ଚାଖିଲଃ କଚ୍ଚିତ୍ ତ୍ଵଯା ରାମ ଵିଚାରିତଃ । ହ୍ଯସ୍ତନସ୍ଯ ଵିଚାରସ୍ଯ ରାତ୍ରୌ ହୃଦି ନିଵେଶିତଃ
ହେ ରାମ, ସମସ୍ତ କଥାର ଅର୍ଥ ତୁମେ ଭଲରେ ବୁଝିଛ କି? ଗତରାତିର ବିଚାର ତୁମ ହୃଦୟରେ ଭଲରେ ବସିଛି କି?
ଭୂଯୋ ଭୂଯଃ ପରାମୃଷ୍ଟଂ ହୃଦଯେ ସୁନିଯୋଜିତମ୍ । ପ୍ରଯୋଜନଂ ଫଲତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ନ ହେଲାହତସଂସ୍ଥିତି
ଯାହାକୁ ପୁନିପୁନି ଭାବି ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଭଲଭାବେ ବସାଯାଏ, ସେଥିରୁ ବଡ଼ ଫଳ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଅବହେଳା କିମ୍ବା ଅଲସତାରେ ରହିଯାଏ, ତେବେ ତାହାରୁ କିଛି ହୁଏନାହିଁ।
ଭାଜନଂ ତ୍ଵଂ ଵିଵିକ୍ତାନାଂ ଵଚସାଂ ଶୁଦ୍ଧିଶାଲିନାମ୍ । ଵିଵିକ୍ତହୃଦଯୋ ଵେଣୁର୍ ମୁକ୍ତାନାମ୍ ଇଵ ମାନଦ
ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର; ତୁମ ହୃଦୟ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଏକାକୀ, ମୁକ୍ତମନ୍ଦା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବାଁଶ ଯେପରି।
କମଲାସନପୁତ୍ରେଣ ମୁନିନା ସୁମହୌଜସା । ଏଵଂଵିତୀର୍ଣାଵସରୋ ରାମୋ ଵାକ୍ଯମ୍ ଉଵାଚ ହ
ଏଭଳି ଅବସର ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ, ଅତିଶୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ, କମଳାସନର ପୁତ୍ର ମୁନିଙ୍କୁ ରାମ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଭଗଵନ୍ ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞ ତଵୈଵୈତଦ୍ ଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍ । ଯଦ୍ ଅହଂ ପରମୋଦାରଂ ବୁଦ୍ଧଵାନ୍ ଵଚନଂ ତଵ
ଭଗବନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଘାଟିତ; ଯେଉଁଥିରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପଦେଶ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିଛି।
ଯଦ୍ ଆଦିଶସି ତତ୍ ସର୍ଵଂ ତଥୈଵ ନ ତଦ୍ ଅନ୍ଯଥା । ଅପାସ୍ତନିଦ୍ରେଣ ମଯା ଵାକ୍ଯାର୍ଥୋ ନିଶି ଚିନ୍ତିତଃ
ଆପଣ ଯାହା ଆଦେଶ କରନ୍ତି, ସେସବୁ ଏହିପରି ହେଉଛି, ଅନ୍ୟଥା କେବେ ହୁଏନି। ମୁଁ ନିଦ୍ରା ଛାଡ଼ି ରାତିରେ ଆପଣଙ୍କ କଥାର ଅର୍ଥ ଭଲଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିଛି।
ଭଵାନ୍ଧକାରକ୍ଷତଯେ ଭଵତୋର୍ଵୀଵିଵସ୍ଵତା । ହ୍ଯଃ ପ୍ରସାରିତମ୍ ଆହ୍ଲାଦି ଵାଗ୍ରଶ୍ମିପଟଲଂ ପ୍ରଭୋ
ଏହି ସଂସାରର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଗତକାଲି ଆପଣ ମଧୁର ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କଥାର ଆଲୋକ ଏପରି ପ୍ରସାରିତ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ରବି ଭୂମିକୁ ଆଲୋକିତ କରେ।
ତଦ୍ ଅଦୀନମ୍ ଅଦୀନାତ୍ମନ୍ ସର୍ଵମ୍ ଅନ୍ତଃକୃତଂ ମଯା । ରମ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵିଚିତ୍ରଂ ଚ ରତ୍ନଵୃନ୍ଦମ୍ ଇଵାବ୍ଧିନା
ହେ ଦୁଃଖରହିତ ମନର ମହାନ, ଏହି ସବୁ ମୁଁ ମନରେ ଧରିଛି—ଏହା ମନୋହର, ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ, ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଠିଥିବା ରତ୍ନମାଳା ପରି।
ହିତାନୁବନ୍ଧି ହୃଦ୍ଯଂ ଚ ପୁଣ୍ଯମ୍ ଆନନ୍ଦସାଧନମ୍ । ଶିରସା ଧ୍ରିଯତେ କୈର୍ ନୋ ସିଦ୍ଧ୍ଯୈ ତ୍ଵଦନୁଶାସନମ୍
ଏପରି ଉପଦେଶ—ଉପକାରୀ, ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ, ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା—ସଫଳତା ପାଇଁ କିଏ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରିବେ ନାହିଁ?
ପ୍ରକ୍ଷୀଯମାଣସଂସାରନୀହାରାଵରଣା ଵଯମ୍ । ପ୍ରସନ୍ନାସ୍ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦେନ ଵର୍ଷାନ୍ତ ଇଵ ଵାସରାଃ
ଏହି ସଂସାରର ମାୟାର ଆବରଣ ଯେପରି ହ୍ରସ୍ୱ ହେଉଛି, ଆପଣଙ୍କର କୃପାରେ ଆମେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛୁ, ବର୍ଷା ଶେଷର ଦିନଗୁଡ଼ିକ ଯେପରି ଶୁଭ୍ର ଓ ଶାନ୍ତ ଥାଏ।
ଆପାତମଧୁରାରମ୍ଭଂ ମଧ୍ଯେ ସୌଭାଗ୍ଯଵର୍ଧନମ୍ । ଅନୁତ୍ତମଫଲୋଦର୍କଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତ୍ଵଦନୁଶାସନମ୍
ଆପଣଙ୍କର ଉପଦେଶ ଧର୍ମମୟ— ଆରମ୍ଭରେ ମଧୁର, ମଧ୍ୟରେ ଭାଗ୍ୟ ବଢ଼ାଏ, ଏବଂ ଶେଷରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଵିକାସି ସିତମ୍ ଅମ୍ଲାନମ୍ ଆହ୍ଲାଦି ମୁଦିତାଶଯମ୍ । ତ୍ଵଦ୍ଵଚଃକୁସୁମଂ ନିତ୍ଯଂ ଶ୍ରୀମତ୍ଫଲଦମ୍ ଅସ୍ତୁ ନଃ
ଆପଣଙ୍କର କଥା ସଦା ଖିଳିଥିବା, ଧଳା, କେବେ ମଲିନ ହୁଏନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ ଓ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ— ସେଇ କଥା ସଦା ଆମକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ଦେଉ।
ସକଲଶାଶ୍ଵତଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦ ପ୍ରସୃତପୁଣ୍ଯଜଲୈକମହାହ୍ରଦ । ଭଜ ଭୃଶଂ ଵିତତଵ୍ରତ ସମ୍ପ୍ରତି ପ୍ରସୃତତାଂ ହତକିଲ୍ବିଷ ମାଂ ପ୍ରତି
ସମସ୍ତ ଶାଶ୍ୱତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ, ପୁଣ୍ୟର ଅବିରତ ଝରଣାର ଏକ ବଡ଼ ହ୍ରଦ, ନିରନ୍ତର ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ— ଏବେ ଦୟାକରି ଆପଣଙ୍କର ପାପହୀନ କୃପା ଆମ ଉପରେ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତୁ।
ଇଦମ୍ ଉତ୍ତମସିଦ୍ଧାନ୍ତସୁନ୍ଦରଂ ସୁନ୍ଦରାକୃତେ । ଉପଶାନ୍ତିପ୍ରକରଣଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ହିତମ୍
ହେ ସୁନ୍ଦର ମନ, ଏହି ଉତ୍ତମ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଶାନ୍ତି ବିଷୟକ ଅଧ୍ୟାୟଟିକୁ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣ, ଏହା ଉଚ୍ଚତମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଭଲଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ତୋ ପାଇଁ ଉପକାରୀ।
ଦୀର୍ଘସଂସାରମାଯେଯଂ ରାମ ରାଜସତାମସୈଃ । ଧାର୍ଯତେ ପୁରୁଷୈର୍ ନିତ୍ଯଂ ସୁସ୍ତମ୍ଭୈର୍ ଇଵ ମଣ୍ଡପଃ
ହେ ରାମ, ଏହି ଦୀର୍ଘ ସଂସାର ମାୟାଟି ରଜସ ଓ ତମସ ଗୁଣରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେମିତି ମଜବୁତ ଖୁଟିରେ ମଣ୍ଡପ ଟିକିଥାଏ, ସେହିପରି ସଦା ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି।
ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥଜାତିଭିର୍ ଵୀରୈସ୍ ତ୍ଵାଦୃଶୈର୍ ଗୁଣବୃଂହିତୈଃ । ହେଲଯା ତ୍ଯଜ୍ଯତେ ପକ୍ଵା ମାଯେଯଂ ତ୍ଵଗ୍ ଇଵୋରଗୈଃ
ତୁମ ପରି ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଥିବା ଓ ଗୁଣରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀରମାନେ ଏହି ପକ୍ୱ ମାୟାକୁ ସହଜରେ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି, ଯେପରି ସାପ ତାହାର ପୁରୁଣା ଚାମ ଛାଡିଦିଏ।
ଯେ ସତ୍ତ୍ଵଜାତଯଃ ପ୍ରାଜ୍ଞାସ୍ ତଥା ରାଜସସାତ୍ତ୍ଵିକାଃ । ଵିଚାରଯନ୍ତି ତେ ସାଧୋ ଜଗତ୍ ପୂର୍ଵାପରଂ ପରମ୍
ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଅଥବା ରଜସ-ସତ୍ତ୍ୱ ମିଶ୍ର ଗୁଣରେ ଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ, ହେ ସାଧୁ, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରର ପୂର୍ବ, ପରେ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟକୁ ଭଲଭାବରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରନ୍ତି।
ଶାସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜନସତ୍କାରସଙ୍ଗେନାପଗତୈନସାମ୍ । ସାରାଵଲୋକିନୀ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଜାଯତେ ଦୀପିକୋପମା
ଶାସ୍ତ୍ର, ସଜ୍ଜନ ଓ ଉତ୍ତମ ସଙ୍ଗତି ସହିତ ରହିଲେ ଏବଂ ପାପରୁ ଦୂରେଇଲେ, ବୁଦ୍ଧି ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେପରି ଦୀପ ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ।
ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଵିଚାରେଣ ଵିଚାର୍ଯାତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନା । ଯାଵନ୍ ନାଧିଗତଂ ଜ୍ଞେଯଂ ନ ତାଵଦ୍ ଅଧିଗମ୍ଯତେ
ନିଜେ ନିଜ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରି, ନିଜକୁ ନିଜେ ଖୋଜିବା ଦ୍ୱାରା ମାନେ ଜଣାଯାଏ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଣାଯିବାକୁ ଥିବା ଜିନିଷ ଜଣାଯାଇନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବେ ଅନୁଭବ ହୁଏନାହିଁ।
ପ୍ରଜ୍ଞାଵତାଂ ନଯଵତାଂ ଧୀରାଣାଂ କୁଲଶାଲିନାମ୍ । ଜାତ୍ଯା ରାଜସସତ୍ତ୍ଵାନାଂ ମୁଖ୍ଯସ୍ ତ୍ଵଂ କୁଲନନ୍ଦନ
ବୁଦ୍ଧିମାନ, ବିଚାରଶୀଳ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ଉତ୍ତମ କୁଳର ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ହେ କୁଳର ଗୌରବ, ତୁମେ ରଜସ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ସ୍ଵଯମ୍ ଆଲୋକଯ ପ୍ରାଜ୍ଞ ସଂସାରାରମ୍ଭଦୃଷ୍ଟିଷୁ । କିଂ ସତ୍ଯଂ କିମ୍ ଅସତ୍ଯଂ ଵା ଭଵ ସତ୍ଯପରାଯଣଃ
ହେ ପ୍ରାଜ୍ଞ, ସଂସାରର ଆରମ୍ଭ ଦେଖି ନିଜେ ଅନୁଭବ କର; କଣ ସତ୍ୟ ଓ କଣ ଅସତ୍ୟ, ତାହା ଚିହ୍ନି ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରୁହ।
ଆଦାଵ୍ ଅନ୍ତେ ଚ ଯନ୍ ନାସ୍ତି କୀଦୃଶୀ ତସ୍ଯ ସତ୍ଯତା । ଆଦାଵ୍ ଅନ୍ତେ ଚ ଯନ୍ ନିତ୍ଯଂ ତତ୍ ସତ୍ଯଂ ରାମ ନେତରତ୍
ଯାହା ଆରମ୍ଭରେ ଓ ଶେଷରେ ନାହିଁ, ସେଥିରେ କେମିତି ସତ୍ୟତା ଥାଏ? ରାମ, ଯାହା ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ସଦା ଅଛି, ସେଠାରେ ମାତ୍ର ସତ୍ୟତା ଅଛି, ଅନ୍ୟ କିଛି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।