ସଂସାର ଏଵ ନିଵସଞ୍ ଜନୋ ଵ୍ଯଵହରନ୍ନ୍ ଅପି । ନ ବନ୍ଧଂ କଥମ୍ ଆଯାତି ପଦ୍ମପତ୍ତ୍ରେ ପଯୋ ଯଥା
ଏହି ସଂସାରରେ ରହି ଏବଂ ସମସ୍ତ କାମ କରିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଜଣେ ମଣିଷ କିପରି ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ୁନାହିଁ, ଯେପରି ଗୋଲାପପତ୍ର ଉପରେ ପାଣି ଲାଗିଲେ ଧରି ରହେନାହିଁ?
ଆତ୍ମଵତ୍ ତୃଣଵଦ୍ ଵେଦଂ ସକଲଂ ଜନଯଞ୍ ଜଗତ୍ । କଥମ୍ ଉତ୍ତମତାମ୍ ଏତି ମନୋମନ୍ମଥମ୍ ଅସ୍ପୃଶନ୍
ଆତ୍ମା ପରି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ତିଆରି କଲେ କିମ୍ବା ତୃଣ ପରି ଅମୂଲ୍ୟ ଭାବିଲେ, ମନର ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଛୁଁନାହିଁ, ତେବେ କିପରି ଉତ୍ତମତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ?
କଂ ମହାପୁରୁଷଂ ପାରମ୍ ଉପଯାତଂ ଭଵୋଦଧେଃ । ଆଚାରେଣାନୁସୃତ୍ଯାଯଂ ଜନୋ ଯାତି ନ ଦୁଷ୍କୃତମ୍
ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଯିଏ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ଆଚରଣକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ଏହି ଜନମେ କିଏ ଦୁଷ୍କର୍ମରୁ ଦୂରେଇପାରେ?
କିଂ ତଦ୍ ଯଦ୍ ଉଚିତଂ ଶ୍ରେଯଃ କିଂ ତତ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଉଚିତଂ ଫଲମ୍ । ଵର୍ତିତଵ୍ଯଂ ଚ ସଂସାରେ କଥଂ ନାମାସମଞ୍ଜସେ
କଣ ସେଠି ଠିକ୍ ଓ ମଙ୍ଗଳକାରୀ କାମ? କଣ ଠିକ୍ ଫଳ ହେବ? ଏହି ସଂସାରରେ କିପରି ଅନୁଚିତ କାମ ଛାଡି ସଠିକ୍ ଭାବେ ବଞ୍ଚିବା ଉଚିତ?
ତତ୍ ତ୍ଵଂ କଥଯ ମେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଯେନାସ୍ଯ ଜଗତଃ ପ୍ରଭୋ । ଵେଦ୍ମି ପୂର୍ଵାପରାଂ ଧାତୁଶ୍ ଚେଷ୍ଟିତସ୍ଯାସମସ୍ଥିତିମ୍
ହେ ଜଗତ୍ପତି, ମୋତେ କିଛି ଏମିତି କହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ପୂର୍ବ-ପରେ ଅବସ୍ଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଅସ୍ଥିରତାକୁ ବୁଝିପାରିବି।
ହୃଦଯାକାଶଶଶିନଶ୍ ଚେତସୋ ମଲମାର୍ଜନମ୍ । ଯଥା ମେ ଜାଯତାଂ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ ତଥା ନିର୍ଵିଘ୍ନମ୍ ଆଚର
ହୃଦୟ ଆକାଶର ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ମନର ମଳକୁ ଯେପରି ଶୁଧ କରାଯାଉ, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଭାବେ ଘଟିଯାଉ, ଏପରି କର।
କିମ୍ ଇହ ସ୍ଯାଦ୍ ଉପାଦେଯଂ କିଂ ଵା ହେଯମ୍ ଅଥେତରତ୍ । କଥଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଆଯାତୁ ଚେତଶ୍ ଚପଲମ୍ ଅଦ୍ରିଵତ୍
ଏଠାରେ କଣ ଗ୍ରହଣ କରିବାଯୋଗ୍ୟ, ଏବଂ କଣ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ? ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ମନ କିପରି ଅଡ଼ିଗ ପାହାଡ଼ ପରି ଶାନ୍ତି ପାଇପାରିବ?
କେନ ପାଵନମନ୍ତ୍ରେଣ ଦୁସ୍ସଂସୃତିଵିଷୂଚିକା । ଶାମ୍ଯତୀଯମ୍ ଅନାଯାସମ୍ ଆଯାସଶତକାରିଣୀ
ଏହି ଦୁଃସାଧ୍ୟ ସଂସାର ରୋଗ, ଯାହା ଅନେକ ଦୁଃଖ ନେଇଆସେ, କିଏ ଏମିତି ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଅଛି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସହଜରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ?
କଥଂ ଶୀତଲତାମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଆନନ୍ଦତରୁମଞ୍ଜରୀମ୍ । ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଇଵାକ୍ଷୀଣାଂ ରାକାମ୍ ଆସାଦଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ମୁଁ କିପରି ଆନନ୍ଦ ଚୂଡ଼ାମଣି ଗଛର ଶୀତଳ ମାଳା ଭିତରେ ପହଞ୍ଚିପାରିବି, ଯେପରି ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଅକ୍ଷୟ ରାତିକୁ ଛୁଇଁଥାଏ?
ପ୍ରାପ୍ଯାନ୍ତଃପୂର୍ଣତାମ୍ ଅନ୍ତର୍ ନ ଶୋଚାମି ଯଥା ପୁନଃ । ସନ୍ତୋ ଭଵନ୍ତସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାସ୍ ତଥୈଵୋପଦିଶନ୍ତୁ ମାମ୍
ମୁଁ ଯଦି ଭିତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଁ, ଏବଂ ପୁଣି ଦୁଃଖିତ ହେବିନାହିଁ, ତେବେ ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣନ୍ତି ସେମାନେ ଏହିପରି ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।
ଅନୁତ୍ତମାନନ୍ଦପଦପ୍ରଧାନଵିଶ୍ରାନ୍ତିରିକ୍ତଂ ହି ମନୋ ମହାତ୍ମନ୍ । କଦର୍ଥଯନ୍ତୀହ ଭୃଶଂ ଵିକଲ୍ପାଶ୍ ଶ୍ଵାନୋ ଵନେ ଦେହମ୍ ଇଵାଲ୍ପଜୀଵମ୍
ଏହି ଜଗତରେ, ମହାନ ଆତ୍ମାଙ୍କର ମନ ଯଦି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆନନ୍ଦର ଶାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଉନାହିଁ, ତେବେ ଏହା ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ବିକଳ ହୋଇ ରହେ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ କୁକୁରମାନେ ଅଳ୍ପ ଜୀବନ ଥିବା ପଶୁର ଦେହକୁ ଅନ୍ୟାୟରେ ତାଡ଼ନ୍ତି।
ପ୍ରୋଚ୍ଚଵୃକ୍ଷଚଲତ୍ପତ୍ତ୍ରଲମ୍ବାମ୍ବୁକଣଭଙ୍ଗୁରେ । ଆଯୁଷୀଶାନଶୀତାଂଶୁକଲାମୃଦୁନି ଦେହକେ
ଏହି ଦେହ ଏମିତି ନାଜୁକ, ଯେପରି ଉଚ୍ଚ ଗଛର ହଲୁକା ହିଲୁଚୁଆ ପତ୍ରରୁ ଝୁଲିଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ, ଏହା ଆୟୁର ନାଥଙ୍କ ଅଧୀନ ଓ ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣରେ ମୃଦୁ ହୋଇଯାଇଛି।
କେଦାରଵିରଟଦ୍ଭେକକଣ୍ଠତ୍ଵକ୍କୋଣଭଙ୍ଗୁରେ । ଵାଗୁରାଵଲଯେ ଜନ୍ତୋସ୍ ସୁହୃତ୍ସ୍ଵଜନସଙ୍ଗମେ
ମିତ୍ର ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପ୍ରାଣୀ ଏମିତି ନାଜୁକ, ଯେପରି ଶୁଖି ହୋଇଯାଇଥିବା କ୍ଷେତ୍ରରେ ବେଙ୍ଗର ଗଳା ଚର୍ମର କୋଣ ଭାଗ, ଏହା ଜାଲର ଘେରାରେ ପଡ଼ିଛି।
ଵାସନାଵାତଵଲିତକଦାଶାତଡିତି ସ୍ଫୁଟେ । ମୋହୌଘମିହିକାମେଘେ ଘନଂ ସ୍ଫୂର୍ଜତି ଗର୍ଜତି
ବାସନାର ପବନରେ ଉଡ଼ି, ହଠାତ୍ ଦୁର୍ଘଟନାର ବିଜୁଳି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇ ପଡ଼େ; ମୋହର ଘନ ମେଘରେ ଅନ୍ଧାର ଗଞ୍ଜି ଓ ଗର୍ଜନ କରେ।
ନୃତ୍ଯତ୍ଯ୍ ଉତ୍ତାଣ୍ଡଵଂ ଚଣ୍ଡେ ଲୋଲେ ଲୋଭକଲାପିନି । ସୁଵିକାସିନି ସସ୍ଫୋଟମ୍ ଅନର୍ଥକୁଟଜଦ୍ରୁମେ
ଏହି ଅଶାନ୍ତ, ଲୋଭୀ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ୍ତିଶୀଳ ଜଣେ, ଅନର୍ଥର ବନରେ ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି, ସେଠାରେ ସବୁ ଦିଗରେ ଦୁଃଖ ଫୁଟିଉଠିଛି ଓ ଗଞ୍ଜନାର ଶବ୍ଦ ହେଉଛି।
କ୍ରୂରେ କୃତାନ୍ତମାର୍ଜାରେ ସର୍ଵଭୂତାଖୁହାରିଣି । ଅଶ୍ରୁତସ୍ପନ୍ଦସଞ୍ଚାରେ କୁତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଉପରିପାତିନି
ଏହି କ୍ରୂର ଜଣେ, ମୃତ୍ୟୁର ବିଲେଇ ପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଉଠି ଧରୁଛି, ତାଙ୍କର ପାଦ ଚାଲିବାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ, ସେ କେଉଁଠୁ ଉପରୁ ନମି ଆସୁଛି କିଏ ଜାଣେ।
କ ଉପାଯୋ ଗତିଃ କା ଵା କା ଚିନ୍ତା କସ୍ ସମାଶ୍ରଯଃ । କେନେଯମ୍ ଅଶୁଭୋଦର୍କା ନ ଭଵେଜ୍ ଜୀଵିତାଟଵୀ
ଏହି ଜୀବନର ଅନର୍ଥ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ କେଉଁ ଉପାୟ ଅଛି, କେଉଁ ପଥ ଅଛି, କେଉଁ ଚିନ୍ତା କିମ୍ବା କେଉଁ ଆଶ୍ରୟ ଅଛି? କେଉଁ ଉପାୟରେ ଏହା ଦୁଃଖର ଫଳ ଦେଉନାହିଁ?
ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଵା ଦିଵି ଦେଵେଷୁ ଵା କ୍ଵଚିତ୍ । ସୁଧିଯସ୍ ତୁଚ୍ଛମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଯନ୍ ନ ଯାତି ନରମ୍ଯତାମ୍
ପୃଥିବୀରେ କିମ୍ବା ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆକାଶରେ, ଯେଉଁଠି କିଛି ଅଛି, ତାହା କେତେ ଛୋଟ ହେଉ ନାହିଁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାହାକୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ନ କରିପାରନ୍ତି ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ।
ଅଯଂ ହି ଦଗ୍ଧସଂସାରୋ ନୀରନ୍ଧ୍ରକଲନାକୁଲଃ । କଥଂ ସୁସ୍ଵାଦୁତାମ୍ ଏତି ନୀରସୋ ମୂର୍ଖତାଂ ଵିନା
ଏହି ସଂସାର ତ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଯାଇଛି, ଚିରକାଳ ଅସାର ଓ ଖାଲି। ମୂର୍ଖତା ଛାଡ଼ି, ଏହି ନିରସ ଜଗତ କେମିତି ମଧୁର ହୋଇପାରିବ?
ଆଶାପ୍ରତିଵିଷା କେନ କ୍ଷୀରସ୍ନାନେନ ରମ୍ଯତାମ୍ । ଉପୈତି ପୁଷ୍ପଶୁଭ୍ରେଣ ମଧୁନେଵ ସୁଵଲ୍ଲରୀ
ଆଶାର ମୂଳରେ ବିଷ ଥିବାବେଳେ, କେଉଁ ଅମୃତସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଆଶା ଲତା ମଧୁ ଓ ଫୁଲର ନୂତନ ଲତା ପରି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ହୋଇପାରିବ?
ଅପମୃଷ୍ଟମଲୋଦେତି କ୍ଷାଲନେନାମୃତଦ୍ଯୁତିଃ । ମନଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମସଃ କେନ ତେନ କାମକଲଙ୍କିନଃ
ଇଚ୍ଛାର ଦାଗରେ ଦୂଷିତ ମନର ଚନ୍ଦ୍ରକୁ କେଉଁ ପରିସ୍କାର କରିବାରେ ଅମୃତର ଚମକ ଉଦୟ ହେବ?
ଦୃଷ୍ଟସଂସାରଗତିନା ଦୃଷ୍ଟାଦୃଷ୍ଟଵିନାଶିନା । କେନ ଵା ଵ୍ଯଵହର୍ତଵ୍ଯଂ ସଂସାରଵନଵୀଥିଷୁ
ସଂସାରର ଗତି ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ସବୁ ନଶ୍ୱର ଦେଖି, ଏହି ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲର ରାସ୍ତାରେ କେଉଁପରି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ?
ରାଗଦ୍ଵେଷମହାରୋଗା ଭୋଗପୂର୍ଵାତିପୂତଯଃ । କଥଂ ଜନ୍ତୋର୍ ନ ବାଧନ୍ତେ ସଂସାରାରଣ୍ଯଚାରିଣଃ
ଭୋଗର ଅତିରେକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଭଳି ମହା ରୋଗଗୁଡ଼ିକ, ଏହି ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଜୀବକୁ କିପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉନାହିଁ?
କଥଂ ଚ ଵୀରଵୈରାଗ୍ନୌ ପତତାପି ନ ଦହ୍ଯତେ । ପାଵକେ ପାରତେନେଵ ରସେନ ରସଶାଲିନା
ଏବଂ କିପରି ଶତ୍ରୁତାର ତୀବ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୁନା ଯେପରି ତାହାର ଗୁଣରେ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯାଏନାହିଁ, ସେପରି ଜଳିଯାଏନାହିଁ?
ଯସ୍ମାତ୍ କିଲ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଵ୍ଯଵହାରକ୍ରିଯାଂ ଵିନା । ନ ସ୍ଥିତିସ୍ ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଅବ୍ଧୌ ପତିତସ୍ଯାଜଲା ଯଥା
ଏହି ଜଗତରେ ଲୋକିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବିନା କେବେ ଟିକି ରହିପାରିବା ନାହିଁ; ଯେପରି ଜଳ ସମୁଦ୍ରକୁ ପଡ଼ିଲେ ଅଲଗା ରହିପାରେନାହିଁ।
ରାଗଦ୍ଵେଷଵିନିର୍ମୁକ୍ତା ସୁଖଦୁଃଖଵିଵର୍ଜିତା । କୃଶାନୋର୍ ଦାହହୀନେଵ ଶିଖା ନାସ୍ତୀହ ସତ୍କ୍ରିଯା
ଯେଉଁମାନେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ସେମାନେ ଜେମିତି ଇଂଧନ ନଥିବା ଅଗ୍ନିର ଶିଖା, ଏଠାରେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ସତ୍କାର୍ଯ୍ୟ ରହିନଥାଏ।
ମନୋମନନମାନିନ୍ଯାସ୍ ସତାପାଭୁଵନତ୍ରଯେ । କ୍ଷଯୋ ଯୁକ୍ତିଂ ଵିନା ନାସ୍ତି ବ୍ରୂତ ତାମ୍ ଅଲମ୍ ଉତ୍ତମାଃ
ମନରେ ଅହଂକାର ଥିବା ଏବଂ ସଦା ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ଲୋକ, ତିନି ଜଗତରେ ଯେତେ ଦୁଃଖ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଠିକ୍ ଉପାୟ ଛାଡ଼ି ଶେଷ କରିପାରେନାହିଁ। ହେ ଉତ୍ତମମାନେ, ଆପଣମାନେ ମୋତେ ସେହି ଉପାୟ କହନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯଵହାରଵତୋ ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଦୁଃଖଂ ନାଯାତି ମେ ଯଯା । ଅଥ ଵାଵ୍ଯଵହାରସ୍ଯ ବ୍ରୂତ ତାଂ ଗତିମ୍ ଉତ୍ତମାମ୍
ଜେଉଁ ଉପାୟରେ ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଆସେନାହିଁ, ସେହି ଉପାୟ କହନ୍ତୁ। କିମ୍ବା, କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଥ କ'ଣ, ତାହା କହନ୍ତୁ।
ତତ୍ କଥଂ କେନ ଵା କିଂ ଵା କୃତମ୍ ଉତ୍ତମଚେତସା । ପୂର୍ଵଂ ଯେନୈତି ଵିଶ୍ରାମଂ ପରମଂ ପାଵନଂ ମନଃ
ଉତ୍ତମ ମନୋଭାବ ଥିବା ଲୋକଙ୍କର ମନ ପୂର୍ବରୁ କିପରି, କିଏ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା କ'ଣ ଉପାୟରେ ଶାନ୍ତି ଓ ପବିତ୍ରତାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଥିଲା?
ଯଥା ଜାନାସି ଭଗଵଂସ୍ ତଥା ମୋହନିଵୃତ୍ତଯେ । ବ୍ରୂହି ମେ ସାଧଵୋ ଯେନ ଯୂଯଂ ନିର୍ଦୁଃଖତାଂ ଗତାଃ
ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଆପଣ ଯେପରି ଜାଣନ୍ତି, ମୋହ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ମୋତେ କହନ୍ତୁ—କେଉଁ ଉପାୟରେ ଆପଣମାନେ ସନ୍ତମାନେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି?