କଦେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଦୁଃଖେଭ୍ଯସ୍ ସନ୍ତରିଷ୍ଯଥ ହେଲଯା । ଦୁରୀହାଦଗ୍ଧଦେହାନି ଗରୁତ୍ମନ୍ତ ଇଵାବ୍ଧିତଃ
ଅର୍ଥହୀନ ଚେଷ୍ଟାର ଆଗୁନିରେ ତଳିଯାଇଥିବା ତୁମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଯେତେବେଳେ ସହଜରେ ଦୁଃଖକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିଯିବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଡ଼ିଯାଉଥିବା ଗରୁଡ଼ ପରି ହେବ।
ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇଦଂ ତନ୍ ମେ ଇତି ଵ୍ଯକ୍ତୋତ୍ଥିତୋ ଭ୍ରମଃ । ଶରଦୀଵାସିତୋ ମେଘଃ କଦା ନ ଉପଶାମ୍ଯତି
‘ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର’—ଏହି ଭ୍ରମ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଶରତ୍କାଳରେ ରହିଯାଇଥିବା ମେଘ ପରି, ଏହା କେବେ ଶାନ୍ତ ହେବ କି?
ମନ୍ଦାରଵନଲେଖାସୁ ଯା ରତିସ୍ ସା ତୃଣାଯତେ । ଯତ୍ର ତତ୍ ପଦମ୍ ଆତ୍ମୀଯଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମଃ କଦା ଵଯମ୍
ମନ୍ଦାର ଉଦ୍ୟାନର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଯେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ସେ ଏଠି ତୃଣ ସମାନ ଲାଗେ; ଆମେ କେବେ ସେ ନିଜର ସତ୍ୟ ପଦକୁ ପାଇପାରିବୁ?
ଵୀତରାଗଜନପ୍ରୋକ୍ତା ନିର୍ମଲା ଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟଯଃ । କଚ୍ଚିତ୍ ପଦଂ ତ୍ଵଯି ମନଃ କରିଷ୍ଯନ୍ତୀତି ମେ ଵଦ
ଅସକ୍ତ ଲୋକମାନେ କହିଥିବା ଏହି ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି କେବେ ତୋର ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବସିବ କି? ମୋତେ କହ।
ହା ତାତ ମାତଃ ପୁତ୍ରେତି ଗିରାଂ ମା ସ୍ଯାମ୍ ଅହଂ ପୁନଃ । ଭାଜନଂ ଚିତ୍ତ ମଦ୍ବନ୍ଧୋ ଭୋଜନଂ ଦୁଃଖଭୋଗିନାମ୍
ହା ମୋ ବାପା, ମାଆ, ପୁଅ—ଏହି ଶବ୍ଦରେ ପୁଣି ମୋତେ କେହି ଡାକୁନାହାନ୍ତୁ; ଓ ମନ, ତୁମେ ମୋ ବନ୍ଧନର ପାତ୍ର, ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ଖାଦ୍ୟ।
ହେ ବୁଦ୍ଧେ ଭଗିନି ଭ୍ରାତୁର୍ ଅର୍ଥିତାଂ ପୂରଯାଶୁ ମେ । ଆଵଯୋର୍ ଦୁଃଖମୋକ୍ଷାଯ ଵିଚାରଯ ମୁନେର୍ ଗିରଃ
ହେ ବୁଦ୍ଧି, ଭଉଣୀ, ଦୟାକରି ମୋ ଭାଇର ଅଭିଲାଷା ଶୀଘ୍ର ପୂରଣ କର; ଆମ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ମୁନିଙ୍କ କଥା ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କର।
ଆପଦ୍ ଆପତତି ପ୍ରୀତ୍ଯା ଭଵେ ସତି ସୁତେଵ ତେ । ତେନ ଭଵ୍ଯେ ଭଵଚ୍ଛେଦଭୂତଯେ ସୁସ୍ଥିରା ଭଵ
ଦୁଃଖ ଏହି ସଂସାରରେ ମାଆ ଯେପରି ଜନ୍ମାନ୍ତରେ ଝିଅକୁ ସ୍ନେହ କରେ, ସେପରି ତୋପାଖରେ ଆସୁଛି; ତେଣୁ ଆଗାମୀ ଦିନରେ ସଂସାର ବିନାଶ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ହେଇରୁ।
ଵସିଷ୍ଠମୁନିନା ପ୍ରୋକ୍ତା ଵିରକ୍ତାଃ ପ୍ରଥମଂ ଗିରଃ । ତତୋ ମୁମୁକ୍ଷୋର୍ ଆଚାର ଉତ୍ପତ୍ତୀନାଂ କ୍ରମସ୍ ତତଃ
ବସିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କ କଥାରେ ପ୍ରଥମେ ଯେଉଁମାନେ ବିରକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ମୁକ୍ତିକୁ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଆଚରଣ ଓ ପରେ ସେଗୁଡ଼ିକ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାର କ୍ରମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ତତସ୍ ସ୍ଥିତିପ୍ରକରଣଂ ନାନାଦୃଷ୍ଟାନ୍ତସୁନ୍ଦରମ୍ । ଵିଜ୍ଞାନଗର୍ଭଂ ସକଲଂ ଯଥାଵତ୍ ସ୍ମର ହେ ମତେ
ତାପରେ ଯେଉଁଠାରେ ମନର ସ୍ଥିରତା ବିଷୟରେ ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ଉଦାହରଣ ସହିତ କଥାହୋଇଛି, ଏବଂ ଯାହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନରେ ଭରିଥିବା, ସେଠିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମନେ ରଖ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ।
କୃତମ୍ ଅପି ଶତଶୋ ଵିଚାରିତଂ ଯଦ୍ ଯଦି ତଦ୍ ଉପୈତି ନ ମାନଵସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିଃ । ଭଵତି ତଦ୍ ଅଫଲଂ ଶରଦ୍ଘନାଭଂ ସତତମ୍ ଅତୋ ମତିର୍ ଏଵ କାର୍ଯସାରଃ
କିଛି କଥା ଶତେ ଶତେ ବେଳେ ଚିନ୍ତା କଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ମନେ ଗ୍ରହଣ କରିନଥାଏ, ତେବେ ସେ କଥା ଫଳହୀନ ହୋଇଥାଏ, ଶରଦ୍ ମାସର ମେଘ ଭଳି। ଏହିଠାରୁ ବୁଝିବାକୁ ମିଳେ, କାର୍ଯ୍ୟର ସାର ମନରେ ଅଛି।
ତସ୍ଯୈଵମ୍ପ୍ରାଯଯା ତତ୍ର ତତଯୋଦାରଚିନ୍ତଯା । ସା ଵ୍ଯତୀଯାଯ ରଜନୀ ପଦ୍ମସ୍ଯେଵାର୍କକାଙ୍କ୍ଷିଣଃ
ଏପରି ଉଦାର ଚିନ୍ତା ଓ ଭାବନା ସହିତ, ସେଠି ସେ ରାତିଟିଏ କଟିଗଲା, ଯେପରି ରବିଙ୍କୁ ଆଶା କରୁଥିବା ପଦ୍ମ ଲାଗି।
କିଞ୍ଚିତ୍ ତମଃକଡାରାସୁ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅରୁଣାସୁ ଚ । ତତୋ ଵିରଲତାରାସୁ ଦିକ୍ଷୁ ରାମସିତାସ୍ଵ୍ ଇଵ
କିଛି ଅଂଧାର ଘରର କୋଣାକୋଣିରେ ରହିଗଲା, ଏବଂ କିଛି ଲାଲିମା ଦେଖାଦେଲା; ପରେ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକରେ ତାରାମାନେ ହ୍ରସ୍ୱ ହେବାରେ, ମନେ ହେଲା ଯେ ରାମ ଓ ସୀତା ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।
ପ୍ରଭାତତୂର୍ଯଘୋଷେଣ ସମମ୍ ଇନ୍ଦୁସମାନନଃ । ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ରାଘଵଶ୍ ଶ୍ରୀମାନ୍ ପଦ୍ମଃ ପଦ୍ମାକରାଦ୍ ଇଵ
ସକାଳର ତୁରୀ ଧ୍ୱନି ସହିତ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁଥିବା ମହାନ୍ୟ ରାଘବ ଉଠିଲେ, ଯେପରି ଏକ ମହଲୋଟସ୍ ପଦ୍ମସରୋବରରୁ ଉଦୟ ହୁଏ।
ପ୍ରାତସ୍ତନଂ ଵିଧିଂ ସର୍ଵଂ ସମ୍ପାଦ୍ଯ ଭ୍ରାତୃସଂଯୁତଃ । ପ୍ରମିତାତ୍ମପରୀଵାରୋ ଵସିଷ୍ଠସଦନଂ ଯଯୌ
ସକାଳର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ଭାଇମାନେ ଓ ନିୟମିତ ସହଚରମାନେ ସହିତ, ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ଗୃହକୁ ଗଲେ।
ସମାଧିସଂସ୍ଥମ୍ ଏକାନ୍ତେ ମୁନିମ୍ ଆତ୍ମପରାଯଣମ୍ । ଦୂରାଦ୍ ଏଵ ନନାମାସୌ ରାମୋ ଵିନତକନ୍ଧରଃ
ଏକାନ୍ତରେ ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଓ ଆତ୍ମାରେ ଲଗ୍ନ ମୁନିଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ଦେଖି, ରାମ ନମ୍ର ଗଳାରେ ତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଲେ।
ତଂ ପ୍ରଣମ୍ଯାଙ୍ଗନେ ତସ୍ଥୁସ୍ ତସ୍ମିଂସ୍ ତେ ଵିନଯାନ୍ଵିତାଃ । ଯାଵତ୍ ତମସ୍ ସମାଲୂନଂ ଧ୍ଵସ୍ତଂ ଦିଙ୍ମୁଖମଣ୍ଡଲାତ୍
ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶିରୋନମ୍ର କରି, ନମ୍ରତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିଗ୍ବଳୟକୁ ଆବୃତ କରିଥିବା ଅନ୍ଧକାର ଅପସାରି ଯାଇନଥିଲା।
ରାଜାନୋ ରାଜପୁତ୍ରାଶ୍ ଚ ଋଷଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ ତଥା । ଆଯଯୁସ୍ ସଦନଂ ମୌନଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକମ୍ ଇଵାମରାଃ
ରାଜା, ରାଜପୁତ୍ର, ଋଷି ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେ ନିର୍ବ୍ୟାକୁଳ ଗୃହକୁ ଆସିଲେ, ଯେପରି ଅମରମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ତଦ୍ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ସଦନଂ ବଭୂଵ ଜନସଙ୍କୁଲମ୍ । ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥସମ୍ବାଧଂ ପାର୍ଥିଵାଗାରଶୋଭନମ୍
ଏହିପରି ଭାବେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଗୃହ ଲୋକମାନେ ଭରିଗଲା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଠସାଠସି ହେଲା, ଏବଂ ଏହା ଏକ ରାଜମହଳ ପରି ଚମକୁଥିଲା।
କ୍ଷଣାଦ୍ ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନ୍ ଵିରରାମ ସମାଧିତଃ । ଆଚାରେଣୋପପନ୍ନେନ ଜଗ୍ରାହ ପ୍ରଣତଂ ଜନମ୍
କିଛି ଖଣ୍ଡରେ ବସିଷ୍ଠ ଭଗବାନ ଧ୍ୟାନରୁ ବାହାରିଲେ; ଉଚିତ ଆଚରଣ ସହିତ, ସେ ଶିରୋନମ୍ର ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନୋଁକୁ ସ୍ୱୀକାର କଲେ।
ଅଥାନୁଯାତୋ ମୁନିଭିର୍ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାନ୍ଵିତୋ ମୁନିଃ । ଆରୁରୋହ ରଥଂ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସହସାବ୍ଜମ୍ ଇଵାବ୍ଜଜଃ
ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ସାଙ୍ଗ ହେବା ପରେ, ମହାନ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନ ମୁନି ତୁରନ୍ତ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ, ଯେପରି ଅମ୍ବୁଜରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ଅବିଳମ୍ବରେ ପଦ୍ମରେ ଚଢ଼ନ୍ତି।
ଯଯୌ ଗୃହଂ ଦାଶରଥଂ ସୈନ୍ଯେନ ମହତା ଵୃତଃ । ବ୍ରହ୍ମେଵ ଶକ୍ରନଗରଂ ସମସ୍ତସୁରମାଲିତଃ
ସେ ବଡ଼ ସେନା ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଦାଶରଥଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇଲେ, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
ଵିଵେଶ ଵିତତାଂ ତତ୍ର ରମ୍ଯାଂ ଦାଶରଥୀଂ ସଭାମ୍ । ହଂସଯୂଥାନୁଵଲିତୋ ରାଜହଂସ ଇଵାବ୍ଜିନୀମ୍
ସେଠାରେ ସେ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଦାଶରଥଙ୍କ ସଭାଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ରାଜହଂସ ହଂସମାନଙ୍କ ଦଳ ସହିତ ପଦ୍ମପୁଷ୍କରୀଣୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ତ୍ରୀଣି ତସ୍ଯ ପଦାନ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତଦା ଦଶରଥୋ ନୃପଃ । ନିର୍ଜଗାମ ମହାଵୀର୍ଯସ୍ ସିଂହାସନସମୁତ୍ଥିତଃ
ସେଇ ସମୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାଶରଥ ରାଜା ସିଂହାସନରୁ ଉଠି, ତିନିଟି ଦ୍ରୁତ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇ ବାହାରିଆସିଲେ।
ଵିଵିଶୁସ୍ ତତ୍ର ତେ ସର୍ଵେ ନୃପା ଦଶରଥାଦଯଃ । ଵସିଷ୍ଠାଦ୍ଯାଶ୍ ଚ ମୁନଯ ଋଷଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ ତଥା
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ, ଦଶରଥ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମୁନିମାନେ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ମନ୍ତ୍ରିଣଶ୍ ଚ ସୁମନ୍ତ୍ରାଦ୍ଯା ଧୌମ୍ଯାଦ୍ଯାଶ୍ ଚ ଵିପଶ୍ଚିତଃ । ରାଜପୁତ୍ରାଶ୍ ଚ ରାମାଦ୍ଯା ମନ୍ତ୍ରିପୁତ୍ରାସ୍ ସୁହାଦଯଃ
ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଧୌମ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟମାନେ, ରାମ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ, ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଓ ନିକଟ ମିତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ସାମନ୍ତାଦ୍ଯାଃ ପ୍ରକୃତଯସ୍ ସୁହୋତ୍ରାଦ୍ଯାଶ୍ ଚ ନାଗରାଃ । ମାଲଵାଦ୍ଯାସ୍ ତଥା ଭୃତ୍ଯାଃ ପୌରାଦ୍ଯାଶ୍ ଚୈଵ ଲାଲକାଃ
ସାମନ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ କର୍ମଚାରୀମାନେ, ସୁହୋତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ନାଗରିକମାନେ, ମାଳବ ଓ ଅନ୍ୟ ସେବକମାନେ, ସହର ଓ ଅନ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ସ୍ଵୋଚିତେଷୁ ପ୍ରଦେଶେଷୁ ସ୍ଵୋଚିତେଷ୍ଵ୍ ଆସନେଷୁ ଚ । ସର୍ଵେଷ୍ଵ୍ ଏଵୋପଵିଷ୍ଟେଷୁ ଵସିଷ୍ଠୋନ୍ମୁଖଦୃଷ୍ଟିଷୁ
ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଉଚିତ ସ୍ଥାନ ଓ ଆସନରେ ବସି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥିଲେ।
ସଭାକଲକଲେ ଶାନ୍ତେ ମୌନସଂସ୍ଥେଷୁ ଵନ୍ଦିଷୁ । ପୃଷ୍ଟାସୁ ସ୍ଥିତିଵାର୍ତ୍ତାସୁ ସୋମ୍ଯେ ତସ୍ମିନ୍ ସଭାନ୍ତରେ
ସେଇ ସଭାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସବୁ ହଲାହଲି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଗାୟକମାନେ ନିରବ ଥିଲେ, କେତେକ ଲୋକେ ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସମଗ୍ର ପରିବେଶ ମୃଦୁ ଓ ଶାନ୍ତିମୟ ଥିଲା।
ସିନ୍ଦୂରଧୂଲିପୁଞ୍ଜାଭେ ବାଲେ ଦିନକରାତପେ । ଵିତାନତଲଵିଶ୍ରାନ୍ତେ କଚତ୍ଯ୍ ଆଦର୍ଶମଣ୍ଡଲେ
ନୂଆ ପ୍ରଭାତର କମଳାଲୋକରେ, ଯାହା ସିନ୍ଦୂର ଧୂଳିର ଗଛିକୁ ମନେପକାଏ, ଛାୟା ଛାଦର ଉପରେ ଖେଳୁଥିଲା।
ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅଞ୍ଚଲମାଲାସୁ ଵିଶତ୍ଯ୍ ଅମ୍ଭୋଜକୋଟରଂ । ପଦ୍ମରାଗେଷ୍ଵ୍ ଅପିହିତେ ମୁକ୍ତାଦାମସୁ ଚଞ୍ଚଲେ
ମାଳାର ଅଞ୍ଚଳ ହଲକା କମ୍ପିଲା, ଏକ ପଦ୍ମର ଗଭୀରତାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା; ଚଞ୍ଚଳ ମୁକ୍ତା ମାଳାରେ ଢାକା ପଦ୍ମରାଗ ମଣିରେ ଏହା ଚମକୁଥିଲା।