ଭୋଗାସ୍ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯନ୍ତେ ତତ୍ତ୍ଯାଗେନ ଵିନା ଧିଯଃ । ପ୍ରଭଵାମୋ ନ ଵିପଦାମ୍ ଅହୋ ସଙ୍କଟମ୍ ଆଗତମ୍
ଭୋଗକୁ ଛାଡିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଏହାକୁ ଛାଡିନଥିଲେ ଆମେ ବିପଦକୁ ଜୟ କରିପାରିବୁ ନାହିଁ—ହାୟ, କେତେ ଦୁଃସାଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଆସିପଡ଼ିଛି!
ମନୋମାତ୍ରଜଯପ୍ରାପ୍ଯଂ ତନ୍ଵ୍ ଏଵେଦଂ ପ୍ରଯୋଜନମ୍ । ସମ୍ପନ୍ନଂ ମେ ଗିରିଗୁରୁ ମୌର୍ଖ୍ଯାଦ୍ ଯକ୍ଷଶ୍ ଶିଶୋର୍ ଇଵ
ମନ ଉପରେ ଜୟ ହାସଲ କଲେ ଏହି ସାଧନା ପାଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ, ହେ ପାହାଡ଼ ଗୁରୁ, ମୋର ଅଜ୍ଞାନରେ ମୁଁ ଏହାକୁ ଏମିତି ଅପବ୍ୟୟ କରିଦେଲି, ଯେପରି ଏକ ଯକ୍ଷ ଧରିଥିବା ଶିଶୁ ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ତା ହରାଇଦିଏ।
କଦା ସ୍ଵଶାନ୍ତିମ୍ ଆଗତ୍ଯ ଗତସଂସାରସମ୍ଭ୍ରମା । ବାଲେଵ ଲବ୍ଧଦଯିତା ସୁଖମ୍ ଆପ୍ସ୍ଯତି ନୋ ମତିଃ
କେବେ ମୋର ମନ ନିଜ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇ, ସଂସାରର ଭ୍ରମ ଛାଡ଼ି, ଏମିତି ଖୁସି ଅନୁଭବ କରିବ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ନିଜ ପ୍ରିୟଜନକୁ ମିଳି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ?
କଦୋପଶାନ୍ତସଂରମ୍ଭଂ ଵିଗତାଶେଷକୌତୁକମ୍ । ଅପାରପଦଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ମମ ସ୍ଯାତ୍ ପାଵନଂ ମନଃ
କେବେ ମୋର ମନ ସମସ୍ତ ଆତୁରତା ଓ ଉତ୍ସୁକତା ଛାଡ଼ି, ଅସୀମ ପଥରେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ପବିତ୍ର ହେବ?
କଲାକଲାପସମ୍ପୂର୍ଣାଚ୍ ଛଶାଙ୍କାଦ୍ ଅପି ଶୀତଲେ । ପଦେ ସୁରୂଦ୍ଃଅଂ ଵିଶ୍ରମ୍ଯ ହସିଷ୍ଯାମି କଦା ଜଗତ୍
କେବେ ମୁଁ କଳା ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଚନ୍ଦ୍ରମାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଢିଲା ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ଏହି ସଂସାରକୁ ହସିପାରିବି?
କଲନାପେଲଵଂ ରୂପମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯାଲୀନମ୍ ଆତ୍ମନି । କଦୈଷ୍ଯତି ମନଶ୍ ଶାନ୍ତିଂ ପଯସୀଵ ତରଙ୍ଗକଃ
ମୋର ମନ କେବେ ତାହାର ଦୁର୍ବଳ ଆକୃତିକୁ ଛାଡି, ଆତ୍ମାରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ, ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ମିଶିଯିବା ପରି, ସନ୍ତି ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇବ?
ତୃଷ୍ଣାତରଙ୍ଗାକୁଲିତଂ ମାଯାମକରମାଲିତମ୍ । କଦା ସଂସାରଜଲଧିଂ ତୀର୍ତ୍ଵା ସ୍ଯାମ୍ ଅହମ୍ ଅଜ୍ଵରଃ
ତୃଷ୍ଣାର ତରଙ୍ଗରେ ଉତ୍କଳିତ ଏବଂ ମାୟାର ମଗର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ କେବେ ଅଟଳ ଭାବେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ମୁଁ ଦୁଃଖରହିତ ହେବି?
କଦୋପଶାନ୍ତଶୁଦ୍ଧାସୁ ପଦଵୀଷୁ ଵିଚକ୍ଷଣାଃ । ମୁମୁକ୍ଷୂଣାଂ ନିଵତ୍ସ୍ଯାମୋ ନିଶ୍ଶୋକଂ ସମଦର୍ଶନାଃ
ଶାନ୍ତ ଏବଂ ପବିତ୍ର ପଥରେ, ଅମେଘ ଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ ମୁକ୍ତିକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେ କେବେ ଦୁଃଖରହିତ ଭାବେ ବସିପାରିବେ?
ସନ୍ତାପିତସମସ୍ତାଙ୍ଗସ୍ ସର୍ଵଧାତୁଭଯଙ୍କରଃ । ସଂସୃତିଜ୍ଵର ଆଦୀର୍ଘଃ କଦା ନଶ୍ ଚିତ୍ତ ଶାମ୍ଯତି
ଯେ ସଂସାର ଜ୍ୱର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧାତୁକୁ ଭୟଭୀତ କରୁଛି, ସେଇ ଦୀର୍ଘ ଜ୍ୱର କେବେ ମୋ ମନରେ ଶାନ୍ତି ଆଣିବ?
ନିଵାତଦୀପଲେଖେଵ କଦୋଷିତ୍ଵା ଗତଭ୍ରମମ୍ । ଶମମ୍ ଏଷ୍ଯସି ହେ ବୁଦ୍ଧେ ସ୍ଵପ୍ରକାଶାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍
ହେ ବୁଦ୍ଧି, ଯେପରି ନିରବାତ ସ୍ଥାନରେ ଦୀପର ଶିଖା କୌଣସି ବିକୃତି ଛାଡ଼ି ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ତୁମେ ନିଜ ଜ୍ୟୋତିକୁ ଜାଣିଲେ ସହଜରେ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇବୁ।
କଦେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଦୁଃଖେଭ୍ଯସ୍ ସନ୍ତରିଷ୍ଯଥ ହେଲଯା । ଦୁରୀହାଦଗ୍ଧଦେହାନି ଗରୁତ୍ମନ୍ତ ଇଵାବ୍ଧିତଃ
ଅର୍ଥହୀନ ଚେଷ୍ଟାର ଆଗୁନିରେ ତଳିଯାଇଥିବା ତୁମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଯେତେବେଳେ ସହଜରେ ଦୁଃଖକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିଯିବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଡ଼ିଯାଉଥିବା ଗରୁଡ଼ ପରି ହେବ।
ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇଦଂ ତନ୍ ମେ ଇତି ଵ୍ଯକ୍ତୋତ୍ଥିତୋ ଭ୍ରମଃ । ଶରଦୀଵାସିତୋ ମେଘଃ କଦା ନ ଉପଶାମ୍ଯତି
‘ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର’—ଏହି ଭ୍ରମ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଶରତ୍କାଳରେ ରହିଯାଇଥିବା ମେଘ ପରି, ଏହା କେବେ ଶାନ୍ତ ହେବ କି?
ମନ୍ଦାରଵନଲେଖାସୁ ଯା ରତିସ୍ ସା ତୃଣାଯତେ । ଯତ୍ର ତତ୍ ପଦମ୍ ଆତ୍ମୀଯଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମଃ କଦା ଵଯମ୍
ମନ୍ଦାର ଉଦ୍ୟାନର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଯେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ସେ ଏଠି ତୃଣ ସମାନ ଲାଗେ; ଆମେ କେବେ ସେ ନିଜର ସତ୍ୟ ପଦକୁ ପାଇପାରିବୁ?
ଵୀତରାଗଜନପ୍ରୋକ୍ତା ନିର୍ମଲା ଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟଯଃ । କଚ୍ଚିତ୍ ପଦଂ ତ୍ଵଯି ମନଃ କରିଷ୍ଯନ୍ତୀତି ମେ ଵଦ
ଅସକ୍ତ ଲୋକମାନେ କହିଥିବା ଏହି ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି କେବେ ତୋର ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବସିବ କି? ମୋତେ କହ।
ହା ତାତ ମାତଃ ପୁତ୍ରେତି ଗିରାଂ ମା ସ୍ଯାମ୍ ଅହଂ ପୁନଃ । ଭାଜନଂ ଚିତ୍ତ ମଦ୍ବନ୍ଧୋ ଭୋଜନଂ ଦୁଃଖଭୋଗିନାମ୍
ହା ମୋ ବାପା, ମାଆ, ପୁଅ—ଏହି ଶବ୍ଦରେ ପୁଣି ମୋତେ କେହି ଡାକୁନାହାନ୍ତୁ; ଓ ମନ, ତୁମେ ମୋ ବନ୍ଧନର ପାତ୍ର, ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ଖାଦ୍ୟ।
ହେ ବୁଦ୍ଧେ ଭଗିନି ଭ୍ରାତୁର୍ ଅର୍ଥିତାଂ ପୂରଯାଶୁ ମେ । ଆଵଯୋର୍ ଦୁଃଖମୋକ୍ଷାଯ ଵିଚାରଯ ମୁନେର୍ ଗିରଃ
ହେ ବୁଦ୍ଧି, ଭଉଣୀ, ଦୟାକରି ମୋ ଭାଇର ଅଭିଲାଷା ଶୀଘ୍ର ପୂରଣ କର; ଆମ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ମୁନିଙ୍କ କଥା ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କର।
ଆପଦ୍ ଆପତତି ପ୍ରୀତ୍ଯା ଭଵେ ସତି ସୁତେଵ ତେ । ତେନ ଭଵ୍ଯେ ଭଵଚ୍ଛେଦଭୂତଯେ ସୁସ୍ଥିରା ଭଵ
ଦୁଃଖ ଏହି ସଂସାରରେ ମାଆ ଯେପରି ଜନ୍ମାନ୍ତରେ ଝିଅକୁ ସ୍ନେହ କରେ, ସେପରି ତୋପାଖରେ ଆସୁଛି; ତେଣୁ ଆଗାମୀ ଦିନରେ ସଂସାର ବିନାଶ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ହେଇରୁ।
ଵସିଷ୍ଠମୁନିନା ପ୍ରୋକ୍ତା ଵିରକ୍ତାଃ ପ୍ରଥମଂ ଗିରଃ । ତତୋ ମୁମୁକ୍ଷୋର୍ ଆଚାର ଉତ୍ପତ୍ତୀନାଂ କ୍ରମସ୍ ତତଃ
ବସିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କ କଥାରେ ପ୍ରଥମେ ଯେଉଁମାନେ ବିରକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ମୁକ୍ତିକୁ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଆଚରଣ ଓ ପରେ ସେଗୁଡ଼ିକ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାର କ୍ରମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ତତସ୍ ସ୍ଥିତିପ୍ରକରଣଂ ନାନାଦୃଷ୍ଟାନ୍ତସୁନ୍ଦରମ୍ । ଵିଜ୍ଞାନଗର୍ଭଂ ସକଲଂ ଯଥାଵତ୍ ସ୍ମର ହେ ମତେ
ତାପରେ ଯେଉଁଠାରେ ମନର ସ୍ଥିରତା ବିଷୟରେ ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ଉଦାହରଣ ସହିତ କଥାହୋଇଛି, ଏବଂ ଯାହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନରେ ଭରିଥିବା, ସେଠିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମନେ ରଖ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ।
କୃତମ୍ ଅପି ଶତଶୋ ଵିଚାରିତଂ ଯଦ୍ ଯଦି ତଦ୍ ଉପୈତି ନ ମାନଵସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିଃ । ଭଵତି ତଦ୍ ଅଫଲଂ ଶରଦ୍ଘନାଭଂ ସତତମ୍ ଅତୋ ମତିର୍ ଏଵ କାର୍ଯସାରଃ
କିଛି କଥା ଶତେ ଶତେ ବେଳେ ଚିନ୍ତା କଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ମନେ ଗ୍ରହଣ କରିନଥାଏ, ତେବେ ସେ କଥା ଫଳହୀନ ହୋଇଥାଏ, ଶରଦ୍ ମାସର ମେଘ ଭଳି। ଏହିଠାରୁ ବୁଝିବାକୁ ମିଳେ, କାର୍ଯ୍ୟର ସାର ମନରେ ଅଛି।
ତସ୍ଯୈଵମ୍ପ୍ରାଯଯା ତତ୍ର ତତଯୋଦାରଚିନ୍ତଯା । ସା ଵ୍ଯତୀଯାଯ ରଜନୀ ପଦ୍ମସ୍ଯେଵାର୍କକାଙ୍କ୍ଷିଣଃ
ଏପରି ଉଦାର ଚିନ୍ତା ଓ ଭାବନା ସହିତ, ସେଠି ସେ ରାତିଟିଏ କଟିଗଲା, ଯେପରି ରବିଙ୍କୁ ଆଶା କରୁଥିବା ପଦ୍ମ ଲାଗି।
କିଞ୍ଚିତ୍ ତମଃକଡାରାସୁ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅରୁଣାସୁ ଚ । ତତୋ ଵିରଲତାରାସୁ ଦିକ୍ଷୁ ରାମସିତାସ୍ଵ୍ ଇଵ
କିଛି ଅଂଧାର ଘରର କୋଣାକୋଣିରେ ରହିଗଲା, ଏବଂ କିଛି ଲାଲିମା ଦେଖାଦେଲା; ପରେ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକରେ ତାରାମାନେ ହ୍ରସ୍ୱ ହେବାରେ, ମନେ ହେଲା ଯେ ରାମ ଓ ସୀତା ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।
ପ୍ରଭାତତୂର୍ଯଘୋଷେଣ ସମମ୍ ଇନ୍ଦୁସମାନନଃ । ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ରାଘଵଶ୍ ଶ୍ରୀମାନ୍ ପଦ୍ମଃ ପଦ୍ମାକରାଦ୍ ଇଵ
ସକାଳର ତୁରୀ ଧ୍ୱନି ସହିତ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୁହଁଥିବା ମହାନ୍ୟ ରାଘବ ଉଠିଲେ, ଯେପରି ଏକ ମହଲୋଟସ୍ ପଦ୍ମସରୋବରରୁ ଉଦୟ ହୁଏ।
ପ୍ରାତସ୍ତନଂ ଵିଧିଂ ସର୍ଵଂ ସମ୍ପାଦ୍ଯ ଭ୍ରାତୃସଂଯୁତଃ । ପ୍ରମିତାତ୍ମପରୀଵାରୋ ଵସିଷ୍ଠସଦନଂ ଯଯୌ
ସକାଳର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ଭାଇମାନେ ଓ ନିୟମିତ ସହଚରମାନେ ସହିତ, ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ଗୃହକୁ ଗଲେ।
ସମାଧିସଂସ୍ଥମ୍ ଏକାନ୍ତେ ମୁନିମ୍ ଆତ୍ମପରାଯଣମ୍ । ଦୂରାଦ୍ ଏଵ ନନାମାସୌ ରାମୋ ଵିନତକନ୍ଧରଃ
ଏକାନ୍ତରେ ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଓ ଆତ୍ମାରେ ଲଗ୍ନ ମୁନିଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ଦେଖି, ରାମ ନମ୍ର ଗଳାରେ ତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଲେ।
ତଂ ପ୍ରଣମ୍ଯାଙ୍ଗନେ ତସ୍ଥୁସ୍ ତସ୍ମିଂସ୍ ତେ ଵିନଯାନ୍ଵିତାଃ । ଯାଵତ୍ ତମସ୍ ସମାଲୂନଂ ଧ୍ଵସ୍ତଂ ଦିଙ୍ମୁଖମଣ୍ଡଲାତ୍
ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଶିରୋନମ୍ର କରି, ନମ୍ରତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିଗ୍ବଳୟକୁ ଆବୃତ କରିଥିବା ଅନ୍ଧକାର ଅପସାରି ଯାଇନଥିଲା।
ରାଜାନୋ ରାଜପୁତ୍ରାଶ୍ ଚ ଋଷଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ ତଥା । ଆଯଯୁସ୍ ସଦନଂ ମୌନଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକମ୍ ଇଵାମରାଃ
ରାଜା, ରାଜପୁତ୍ର, ଋଷି ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେ ନିର୍ବ୍ୟାକୁଳ ଗୃହକୁ ଆସିଲେ, ଯେପରି ଅମରମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ତଦ୍ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ସଦନଂ ବଭୂଵ ଜନସଙ୍କୁଲମ୍ । ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥସମ୍ବାଧଂ ପାର୍ଥିଵାଗାରଶୋଭନମ୍
ଏହିପରି ଭାବେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଗୃହ ଲୋକମାନେ ଭରିଗଲା, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ଠସାଠସି ହେଲା, ଏବଂ ଏହା ଏକ ରାଜମହଳ ପରି ଚମକୁଥିଲା।
କ୍ଷଣାଦ୍ ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନ୍ ଵିରରାମ ସମାଧିତଃ । ଆଚାରେଣୋପପନ୍ନେନ ଜଗ୍ରାହ ପ୍ରଣତଂ ଜନମ୍
କିଛି ଖଣ୍ଡରେ ବସିଷ୍ଠ ଭଗବାନ ଧ୍ୟାନରୁ ବାହାରିଲେ; ଉଚିତ ଆଚରଣ ସହିତ, ସେ ଶିରୋନମ୍ର ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନୋଁକୁ ସ୍ୱୀକାର କଲେ।
ଅଥାନୁଯାତୋ ମୁନିଭିର୍ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାନ୍ଵିତୋ ମୁନିଃ । ଆରୁରୋହ ରଥଂ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସହସାବ୍ଜମ୍ ଇଵାବ୍ଜଜଃ
ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ସାଙ୍ଗ ହେବା ପରେ, ମହାନ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନ ମୁନି ତୁରନ୍ତ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ, ଯେପରି ଅମ୍ବୁଜରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ଅବିଳମ୍ବରେ ପଦ୍ମରେ ଚଢ଼ନ୍ତି।