ଶନୈର୍ ଆସ୍ତୀର୍ଣପୁଷ୍ପେଷୁ କୀର୍ଣକର୍ପୂରମୁଷ୍ଟିଷୁ । ଦୀର୍ଘେନ୍ଦୁବିମ୍ବରମ୍ଯେଷୁ ତସ୍ଥୁସ୍ ତଲ୍ପେଷୁ ରାଘଵାଃ
ଧୀରେ ଧୀରେ, ଫୁଲରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଓ କର୍ପୂର ଛିଟାଯାଇଥିବା ଶୟନପୀଠରେ, ଯାହା ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର ଭାଲି ମଧୁର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ରାଘବମାନେ ବସିଲେ।
ଅଥ ରାମାଦ୍ ଋତେ ଽନ୍ଯେଷାଂ ତତ୍ର ତଦ୍ଵ୍ଯଵହାରିଣୀ । ଵ୍ଯତୀଯାଯ ଶନୈଶ୍ ଶ୍ଯାମା ମୁହୂର୍ତ ଇଵ ସୁନ୍ଦରୀ
ତାପରେ, ରାମ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟମାନେ ସେଠାରେ ନିଜ ନିଜ କାମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହି, ଶ୍ୟାମା ରାତିକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଏହା କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମାତ୍ର ଥିଲା।
ତସ୍ଥୌ ରାମସ୍ ତୁ ତାମ୍ ଏଵ ଵାସିଷ୍ଠୀଂ ଵଚନାଵଲୀମ୍ । ଚିନ୍ତଯନ୍ ମଧୁରୋଦାରାଂ ପ୍ରାକ୍ପୀତାଂ କରଭୋ ଯଥା
କିନ୍ତୁ ରାମ ମାତ୍ର, ଭାସିଷ୍ଠଙ୍କର ସେଇ ମଧୁର ଓ ଉତ୍ତମ କଥାମାନେ ଭାବିବାରେ ଲାଗି ରହିଲେ, ଯେପରି ଏକ ହାତୀ ପୂର୍ବରୁ ଚାଖିଥିବା ଇଖୁର ରସକୁ ଆସ୍ୱାଦନ କରେ।
କିମ୍ ଇଦଂ ନାମ ସଂସାରଭ୍ରମଣଂ କିମ୍ ଇମେ ଜନାଃ । ଭୂତାନୀହ ଵିଚିତ୍ରାଣି କିମ୍ ଆଯାନ୍ତି ପ୍ରଯାନ୍ତି କିମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ ଏହି ଭ୍ରମଣ କ'ଣ? ଏହି ଲୋକମାନେ କିଏ? ଏଠାରେ ଏତେ ପ୍ରକାରର ଜୀବଜନ୍ତୁ କିଏ? ସେମାନେ କେମିତି ଆସନ୍ତି ଓ ଯାଆନ୍ତି, ଏହା କାହିଁକି ହୁଏ?
ମନସଃ କୀଦୃଶଂ ରୂପଂ କଥଂ ଚୈତତ୍ ପ୍ରସୃଜ୍ଯତେ । ମାଯେଯଂ ସା କିମୁତ୍ଥା ସ୍ଯାତ୍ କଥଂ ଚେଯଂ ନିଵର୍ତତେ
ମନର ସଠିକ୍ ସ୍ୱରୂପ କ'ଣ? ଏହା କେମିତି ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ? ଏହା ସବୁ ମାୟା କି? ଯଦି ମାୟା ହୁଏ, ତେବେ ଏହା କେମିତି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ଓ କେମିତି ଶେଷ ହୁଏ?
ନିଵୃତ୍ତଯା ଚ ଵା କସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଗୁଣୋ ଦୋଷୋ ଽଥ ଵା ଭଵେତ୍ । କଥମ୍ ଆତ୍ମନି ଚୈଵାଯଂ ତତେ ସଙ୍କୋଚ ଆଗତଃ
ଏହା ଶେଷ ହେଲେ, କାହା ପାଇଁ ଗୁଣ କିମ୍ବା ଦୋଷ ରହିବ? ଏହି ସଂକୋଚ କେମିତି ଆତ୍ମାରେ ଆସିଛି?
କିମ୍ ଉକ୍ତଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଭଗଵତା ମୁନିନା ମନସଃ କ୍ଷଯେ । କିମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଜଯେ ପ୍ରୋକ୍ତଂ କିମ୍ ଉକ୍ତମ୍ ଅଥ ଚାତ୍ମନି
ମନର ଶାନ୍ତି ବିଷୟରେ ପୂଜ୍ୟ ମୁନି କ'ଣ କହିଛନ୍ତି? ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଜୟ ପାଇବା ବିଷୟରେ କ'ଣ କହାଯାଇଛି? ଏବଂ ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ କ'ଣ କହାଯାଇଛି?
ଜୀଵଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ମନୋ ମାଯେତ୍ଯେଵମାଦିଭିର୍ ଆତତୈଃ । ରୂପୈର୍ ଆତ୍ମୈଵ ସଂସାରଂ ତନୋତୀମମ୍ ଅସନ୍ମଯୈଃ
‘ଜୀବ’, ‘ଚିତ୍ତ’, ‘ମନ’ ଓ ‘ମାୟା’ ଭଳି ନାମରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଅସତ୍ୟ ରୂପରେ, ଏହି ସଂସାରକୁ ନିଜେ ଆତ୍ମା ଏକାଇ ପ୍ରକଟ କରେ ।
ଏଭିର୍ ଏଵ ମନୋମାତ୍ରତନ୍ତୁବଦ୍ଧୈଃ କ୍ଷଯଂ ଗତୈଃ । ଦୁଃଖୋପଶାନ୍ତିର୍ ଏତାନି ସୁଚିକିତ୍ସ୍ଯାନି ନଃ କଥମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ମନର ତାନ୍ତୁରେ ବନ୍ଧା ଥିବା ବେଳେ ଯେତେବେଳେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଏମିତି ଦୁର୍ଲଭ ଚିକିତ୍ସା ଯାହାକୁ କିପରି ଠିକ କରିବା?
ଭୋଗାଭ୍ରମାଲାଵଲନାଦ୍ ଧୀବଲାକାମ୍ ଇମାଂ କଥମ୍ । ପୃଥକ୍ କରୋମି ପଯସୋ ଧାରାଂ ହଂସ ଇଵାମ୍ଭସଃ
ମୁଁ କିପରି ବୁଦ୍ଧିର ଶକ୍ତିରେ ଏହି ଭୋଗର ମେଘମାଳା ପରି ଲଗିଥିବା ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ, ହଂସ ପାନୀରୁ ଦୁଧ ଭଳି ଭିନ୍ନ କରେ, ସେପରି ଅଲଗା କରିପାରିବି?
ଭୋଗାସ୍ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯନ୍ତେ ତତ୍ତ୍ଯାଗେନ ଵିନା ଧିଯଃ । ପ୍ରଭଵାମୋ ନ ଵିପଦାମ୍ ଅହୋ ସଙ୍କଟମ୍ ଆଗତମ୍
ଭୋଗକୁ ଛାଡିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଏହାକୁ ଛାଡିନଥିଲେ ଆମେ ବିପଦକୁ ଜୟ କରିପାରିବୁ ନାହିଁ—ହାୟ, କେତେ ଦୁଃସାଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଆସିପଡ଼ିଛି!
ମନୋମାତ୍ରଜଯପ୍ରାପ୍ଯଂ ତନ୍ଵ୍ ଏଵେଦଂ ପ୍ରଯୋଜନମ୍ । ସମ୍ପନ୍ନଂ ମେ ଗିରିଗୁରୁ ମୌର୍ଖ୍ଯାଦ୍ ଯକ୍ଷଶ୍ ଶିଶୋର୍ ଇଵ
ମନ ଉପରେ ଜୟ ହାସଲ କଲେ ଏହି ସାଧନା ପାଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ, ହେ ପାହାଡ଼ ଗୁରୁ, ମୋର ଅଜ୍ଞାନରେ ମୁଁ ଏହାକୁ ଏମିତି ଅପବ୍ୟୟ କରିଦେଲି, ଯେପରି ଏକ ଯକ୍ଷ ଧରିଥିବା ଶିଶୁ ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ତା ହରାଇଦିଏ।
କଦା ସ୍ଵଶାନ୍ତିମ୍ ଆଗତ୍ଯ ଗତସଂସାରସମ୍ଭ୍ରମା । ବାଲେଵ ଲବ୍ଧଦଯିତା ସୁଖମ୍ ଆପ୍ସ୍ଯତି ନୋ ମତିଃ
କେବେ ମୋର ମନ ନିଜ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇ, ସଂସାରର ଭ୍ରମ ଛାଡ଼ି, ଏମିତି ଖୁସି ଅନୁଭବ କରିବ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ନିଜ ପ୍ରିୟଜନକୁ ମିଳି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ?
କଦୋପଶାନ୍ତସଂରମ୍ଭଂ ଵିଗତାଶେଷକୌତୁକମ୍ । ଅପାରପଦଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ମମ ସ୍ଯାତ୍ ପାଵନଂ ମନଃ
କେବେ ମୋର ମନ ସମସ୍ତ ଆତୁରତା ଓ ଉତ୍ସୁକତା ଛାଡ଼ି, ଅସୀମ ପଥରେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ପବିତ୍ର ହେବ?
କଲାକଲାପସମ୍ପୂର୍ଣାଚ୍ ଛଶାଙ୍କାଦ୍ ଅପି ଶୀତଲେ । ପଦେ ସୁରୂଦ୍ଃଅଂ ଵିଶ୍ରମ୍ଯ ହସିଷ୍ଯାମି କଦା ଜଗତ୍
କେବେ ମୁଁ କଳା ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଚନ୍ଦ୍ରମାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଢିଲା ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ଏହି ସଂସାରକୁ ହସିପାରିବି?
କଲନାପେଲଵଂ ରୂପମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯାଲୀନମ୍ ଆତ୍ମନି । କଦୈଷ୍ଯତି ମନଶ୍ ଶାନ୍ତିଂ ପଯସୀଵ ତରଙ୍ଗକଃ
ମୋର ମନ କେବେ ତାହାର ଦୁର୍ବଳ ଆକୃତିକୁ ଛାଡି, ଆତ୍ମାରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ, ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ମିଶିଯିବା ପରି, ସନ୍ତି ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇବ?
ତୃଷ୍ଣାତରଙ୍ଗାକୁଲିତଂ ମାଯାମକରମାଲିତମ୍ । କଦା ସଂସାରଜଲଧିଂ ତୀର୍ତ୍ଵା ସ୍ଯାମ୍ ଅହମ୍ ଅଜ୍ଵରଃ
ତୃଷ୍ଣାର ତରଙ୍ଗରେ ଉତ୍କଳିତ ଏବଂ ମାୟାର ମଗର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ କେବେ ଅଟଳ ଭାବେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ମୁଁ ଦୁଃଖରହିତ ହେବି?
କଦୋପଶାନ୍ତଶୁଦ୍ଧାସୁ ପଦଵୀଷୁ ଵିଚକ୍ଷଣାଃ । ମୁମୁକ୍ଷୂଣାଂ ନିଵତ୍ସ୍ଯାମୋ ନିଶ୍ଶୋକଂ ସମଦର୍ଶନାଃ
ଶାନ୍ତ ଏବଂ ପବିତ୍ର ପଥରେ, ଅମେଘ ଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ ମୁକ୍ତିକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେ କେବେ ଦୁଃଖରହିତ ଭାବେ ବସିପାରିବେ?
ସନ୍ତାପିତସମସ୍ତାଙ୍ଗସ୍ ସର୍ଵଧାତୁଭଯଙ୍କରଃ । ସଂସୃତିଜ୍ଵର ଆଦୀର୍ଘଃ କଦା ନଶ୍ ଚିତ୍ତ ଶାମ୍ଯତି
ଯେ ସଂସାର ଜ୍ୱର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧାତୁକୁ ଭୟଭୀତ କରୁଛି, ସେଇ ଦୀର୍ଘ ଜ୍ୱର କେବେ ମୋ ମନରେ ଶାନ୍ତି ଆଣିବ?
ନିଵାତଦୀପଲେଖେଵ କଦୋଷିତ୍ଵା ଗତଭ୍ରମମ୍ । ଶମମ୍ ଏଷ୍ଯସି ହେ ବୁଦ୍ଧେ ସ୍ଵପ୍ରକାଶାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍
ହେ ବୁଦ୍ଧି, ଯେପରି ନିରବାତ ସ୍ଥାନରେ ଦୀପର ଶିଖା କୌଣସି ବିକୃତି ଛାଡ଼ି ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ତୁମେ ନିଜ ଜ୍ୟୋତିକୁ ଜାଣିଲେ ସହଜରେ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇବୁ।
କଦେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଦୁଃଖେଭ୍ଯସ୍ ସନ୍ତରିଷ୍ଯଥ ହେଲଯା । ଦୁରୀହାଦଗ୍ଧଦେହାନି ଗରୁତ୍ମନ୍ତ ଇଵାବ୍ଧିତଃ
ଅର୍ଥହୀନ ଚେଷ୍ଟାର ଆଗୁନିରେ ତଳିଯାଇଥିବା ତୁମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଯେତେବେଳେ ସହଜରେ ଦୁଃଖକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିଯିବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଡ଼ିଯାଉଥିବା ଗରୁଡ଼ ପରି ହେବ।
ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇଦଂ ତନ୍ ମେ ଇତି ଵ୍ଯକ୍ତୋତ୍ଥିତୋ ଭ୍ରମଃ । ଶରଦୀଵାସିତୋ ମେଘଃ କଦା ନ ଉପଶାମ୍ଯତି
‘ମୁଁ ଏହି, ଏହା ମୋର’—ଏହି ଭ୍ରମ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଶରତ୍କାଳରେ ରହିଯାଇଥିବା ମେଘ ପରି, ଏହା କେବେ ଶାନ୍ତ ହେବ କି?
ମନ୍ଦାରଵନଲେଖାସୁ ଯା ରତିସ୍ ସା ତୃଣାଯତେ । ଯତ୍ର ତତ୍ ପଦମ୍ ଆତ୍ମୀଯଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମଃ କଦା ଵଯମ୍
ମନ୍ଦାର ଉଦ୍ୟାନର ସୂକ୍ଷ୍ମ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଯେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ସେ ଏଠି ତୃଣ ସମାନ ଲାଗେ; ଆମେ କେବେ ସେ ନିଜର ସତ୍ୟ ପଦକୁ ପାଇପାରିବୁ?
ଵୀତରାଗଜନପ୍ରୋକ୍ତା ନିର୍ମଲା ଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟଯଃ । କଚ୍ଚିତ୍ ପଦଂ ତ୍ଵଯି ମନଃ କରିଷ୍ଯନ୍ତୀତି ମେ ଵଦ
ଅସକ୍ତ ଲୋକମାନେ କହିଥିବା ଏହି ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି କେବେ ତୋର ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବସିବ କି? ମୋତେ କହ।
ହା ତାତ ମାତଃ ପୁତ୍ରେତି ଗିରାଂ ମା ସ୍ଯାମ୍ ଅହଂ ପୁନଃ । ଭାଜନଂ ଚିତ୍ତ ମଦ୍ବନ୍ଧୋ ଭୋଜନଂ ଦୁଃଖଭୋଗିନାମ୍
ହା ମୋ ବାପା, ମାଆ, ପୁଅ—ଏହି ଶବ୍ଦରେ ପୁଣି ମୋତେ କେହି ଡାକୁନାହାନ୍ତୁ; ଓ ମନ, ତୁମେ ମୋ ବନ୍ଧନର ପାତ୍ର, ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ଖାଦ୍ୟ।
ହେ ବୁଦ୍ଧେ ଭଗିନି ଭ୍ରାତୁର୍ ଅର୍ଥିତାଂ ପୂରଯାଶୁ ମେ । ଆଵଯୋର୍ ଦୁଃଖମୋକ୍ଷାଯ ଵିଚାରଯ ମୁନେର୍ ଗିରଃ
ହେ ବୁଦ୍ଧି, ଭଉଣୀ, ଦୟାକରି ମୋ ଭାଇର ଅଭିଲାଷା ଶୀଘ୍ର ପୂରଣ କର; ଆମ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ମୁନିଙ୍କ କଥା ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କର।
ଆପଦ୍ ଆପତତି ପ୍ରୀତ୍ଯା ଭଵେ ସତି ସୁତେଵ ତେ । ତେନ ଭଵ୍ଯେ ଭଵଚ୍ଛେଦଭୂତଯେ ସୁସ୍ଥିରା ଭଵ
ଦୁଃଖ ଏହି ସଂସାରରେ ମାଆ ଯେପରି ଜନ୍ମାନ୍ତରେ ଝିଅକୁ ସ୍ନେହ କରେ, ସେପରି ତୋପାଖରେ ଆସୁଛି; ତେଣୁ ଆଗାମୀ ଦିନରେ ସଂସାର ବିନାଶ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ହେଇରୁ।
ଵସିଷ୍ଠମୁନିନା ପ୍ରୋକ୍ତା ଵିରକ୍ତାଃ ପ୍ରଥମଂ ଗିରଃ । ତତୋ ମୁମୁକ୍ଷୋର୍ ଆଚାର ଉତ୍ପତ୍ତୀନାଂ କ୍ରମସ୍ ତତଃ
ବସିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କ କଥାରେ ପ୍ରଥମେ ଯେଉଁମାନେ ବିରକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ମୁକ୍ତିକୁ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଆଚରଣ ଓ ପରେ ସେଗୁଡ଼ିକ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାର କ୍ରମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ତତସ୍ ସ୍ଥିତିପ୍ରକରଣଂ ନାନାଦୃଷ୍ଟାନ୍ତସୁନ୍ଦରମ୍ । ଵିଜ୍ଞାନଗର୍ଭଂ ସକଲଂ ଯଥାଵତ୍ ସ୍ମର ହେ ମତେ
ତାପରେ ଯେଉଁଠାରେ ମନର ସ୍ଥିରତା ବିଷୟରେ ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ଉଦାହରଣ ସହିତ କଥାହୋଇଛି, ଏବଂ ଯାହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନରେ ଭରିଥିବା, ସେଠିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମନେ ରଖ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ।
କୃତମ୍ ଅପି ଶତଶୋ ଵିଚାରିତଂ ଯଦ୍ ଯଦି ତଦ୍ ଉପୈତି ନ ମାନଵସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିଃ । ଭଵତି ତଦ୍ ଅଫଲଂ ଶରଦ୍ଘନାଭଂ ସତତମ୍ ଅତୋ ମତିର୍ ଏଵ କାର୍ଯସାରଃ
କିଛି କଥା ଶତେ ଶତେ ବେଳେ ଚିନ୍ତା କଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ମନେ ଗ୍ରହଣ କରିନଥାଏ, ତେବେ ସେ କଥା ଫଳହୀନ ହୋଇଥାଏ, ଶରଦ୍ ମାସର ମେଘ ଭଳି। ଏହିଠାରୁ ବୁଝିବାକୁ ମିଳେ, କାର୍ଯ୍ୟର ସାର ମନରେ ଅଛି।