ତେ ସମେତ୍ଯ ଗୃହଂ ଵୀରା ରାଜପୁତ୍ରାଶ୍ ଶଶିତ୍ଵିଷଃ । ଚକ୍ରୁସ୍ ସର୍ଵମ୍ ଅଶେଷେଣ ସ୍ଵସଦ୍ମସୁ ଦିନକ୍ରମମ୍
ସେହି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ନିଜ ଘରକୁ ଫେରି ଆସି, ସମସ୍ତ ଦିନଚର୍ଯ୍ୟା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପାଳନ କଲେ ।
ଵସିଷ୍ଠୋ ରାଘଵଶ୍ ଚୈଵ ରାଜାନୋ ମୁନଯୋ ଦ୍ଵିଜାଃ । ଇତି ଚକ୍ରୁସ୍ ସ୍ଵକାର୍ଯାଣି ତଦା ସ୍ଵଗୃହଵୀଥିଷୁ
ବଶିଷ୍ଠ, ରାଘବ, ରାଜାମାନେ, ଋଷିମାନେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେଇ ସମୟରେ ନିଜ ଘର ଗଲିରେ ନିଜ ନିଜ କାମ କରୁଥିଲେ।
ସସ୍ନୁଃ କମଲକଲ୍ହାରକୁମୁଦୋତ୍ପଲହାରିଷୁ । ଜଲାଶଯେଷୁ ଚକ୍ରାହ୍ଵହଂସସାରସରାଵିଷୁ
ସେମାନେ ପଦ୍ମ, କମଳ, କୁମୁଦ ଓ ଉତ୍ପଳ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହ୍ରଦ ଓ ଚକ୍ରବାକ, ହଂସ, ସାରସ ପକ୍ଷୀ ଥିବା ପୋଖରୀରେ ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ।
ଗୋଭୂତିଲହିରଣ୍ଯାନି ଶଯନାନ୍ଯ୍ ଆସନାନି ଚ । ଦଦୁର୍ ଦାନାନି ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ଭୋଜନାନ୍ଯ୍ ଅଂଶୁକାନି ଚ
ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଗାଈ, ଜମି, ସୁନା, ଶୋଇବା ଛାନା, ବସିବା ଆସନ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କରିଥିଲେ।
ହେମରତ୍ନଵିଚିତ୍ରେଷୁ ସ୍ଵେଷୁ ଚାମରସଦ୍ମସୁ । ଆନର୍ଚୁର୍ ଅଚ୍ଯୁତେଶାନହୁତାଶାର୍କାଦିକାନ୍ ସୁରାନ୍
ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଓ ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ଶୋଭିତ ନିଜ ରାଜମହଳରେ ଅଚ୍ୟୁତ, ଈଶାନ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ।
ପୁତ୍ରପୌତ୍ରସୁହୃଦ୍ଭୃତ୍ଯବନ୍ଧୁମିତ୍ରଗଣୈସ୍ ସହ । ତତ ଆସ୍ଵାଦଯାମ୍ ଆସୁର୍ ଭୋଜନାନ୍ଯ୍ ଉଚିତାନି ତେ
ସେମାନେ ପୁଅ, ନାତି, ବନ୍ଧୁ, ଦାସ, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ସଙ୍ଗମାନେ ସହିତ ମିଳି ଉଚିତ ଖାଦ୍ୟର ସ୍ବାଦ ନେଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ ସମଯେ ଚାସ୍ମିନ୍ ନଗରେ ଦିଵସୋ ଽଭଵତ୍ । ତନୁର୍ ଅଷ୍ଟାଂଶଶେଷତ୍ଵାନ୍ ମୃଦ୍ଵାତପମନୋହରଃ
ସେଇ ସମୟରେ ସେଇ ସହରରେ ଦିନଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁମଧୁର ଓ ମୃଦୁ ପବନରେ ମନୋହର ଥିଲା, ଏବଂ ତାହାର ଏକ ଅଷ୍ଟମାଂଶ ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲା।
ସାଯନ୍ତନଵିଧିଂ ତେ ତେ ତତ୍କାଲୋଚିତଯେଚ୍ଛଯା । ଅନଯନ୍ ବନ୍ଧୁଭିସ୍ ସାର୍ଧଂ ଯାଵଦ୍ ଅସ୍ତଂ ଯଯୌ ରଵିଃ
ସେମାନେ ସମୟଅନୁଯାୟୀ ସାନ୍ଧ୍ୟା ବେଳର କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଉଅଯ୍ୟନ୍ତ ଏହିପରି ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ।
ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ଵଵନ୍ଦିରେ ସୁଷ୍ଠୁ ଜେପୁଶ୍ ଚୈଵାଘମର୍ଷଣମ୍ । ପେଠୁସ୍ ସ୍ତୋତ୍ରାଣି ପୁଣ୍ଯାନି ଜଗୁର୍ ଗାଥା ମନୋରମାଃ
ସେମାନେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସାନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କଲେ, ଅଘମର୍ଷଣ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଲେ, ପୁଣ୍ୟ ଷ୍ଟୁତି ଗାଇଲେ ଓ ମନୋହର ଗୀତ ଗାଇଲେ।
ତତଶ୍ ଚାଭ୍ଯୁଦିତେ ଶ୍ଯାମାକାମିନୀଶୋକହାରିଣି । କ୍ଷୀରୋଦାଦ୍ ଇଵ ମାହେନ୍ଦ୍ର୍ଯାଂ ଚନ୍ଦ୍ରେ ଽଵଶ୍ଯାଯଦାଯିନି
ତାପରେ, ଶ୍ୟାମାନୟନ ଯୁବତୀମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମା ଉଦୟ ହେଲା, ଯେଉଁଠି ଶୀତଳ ଶିଶିର ଛାଡ଼ି ଦେଉଥିଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେପରି ଦୁଧ ସମୁଦ୍ରରୁ ଦେବତାମାନେ ପାଇଥିବା ଦିବ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅଟୁଟ ଶିଶିର ଛାଡ଼ୁଛି।
ଶନୈର୍ ଆସ୍ତୀର୍ଣପୁଷ୍ପେଷୁ କୀର୍ଣକର୍ପୂରମୁଷ୍ଟିଷୁ । ଦୀର୍ଘେନ୍ଦୁବିମ୍ବରମ୍ଯେଷୁ ତସ୍ଥୁସ୍ ତଲ୍ପେଷୁ ରାଘଵାଃ
ଧୀରେ ଧୀରେ, ଫୁଲରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଓ କର୍ପୂର ଛିଟାଯାଇଥିବା ଶୟନପୀଠରେ, ଯାହା ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର ଭାଲି ମଧୁର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ରାଘବମାନେ ବସିଲେ।
ଅଥ ରାମାଦ୍ ଋତେ ଽନ୍ଯେଷାଂ ତତ୍ର ତଦ୍ଵ୍ଯଵହାରିଣୀ । ଵ୍ଯତୀଯାଯ ଶନୈଶ୍ ଶ୍ଯାମା ମୁହୂର୍ତ ଇଵ ସୁନ୍ଦରୀ
ତାପରେ, ରାମ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟମାନେ ସେଠାରେ ନିଜ ନିଜ କାମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହି, ଶ୍ୟାମା ରାତିକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଏହା କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମାତ୍ର ଥିଲା।
ତସ୍ଥୌ ରାମସ୍ ତୁ ତାମ୍ ଏଵ ଵାସିଷ୍ଠୀଂ ଵଚନାଵଲୀମ୍ । ଚିନ୍ତଯନ୍ ମଧୁରୋଦାରାଂ ପ୍ରାକ୍ପୀତାଂ କରଭୋ ଯଥା
କିନ୍ତୁ ରାମ ମାତ୍ର, ଭାସିଷ୍ଠଙ୍କର ସେଇ ମଧୁର ଓ ଉତ୍ତମ କଥାମାନେ ଭାବିବାରେ ଲାଗି ରହିଲେ, ଯେପରି ଏକ ହାତୀ ପୂର୍ବରୁ ଚାଖିଥିବା ଇଖୁର ରସକୁ ଆସ୍ୱାଦନ କରେ।
କିମ୍ ଇଦଂ ନାମ ସଂସାରଭ୍ରମଣଂ କିମ୍ ଇମେ ଜନାଃ । ଭୂତାନୀହ ଵିଚିତ୍ରାଣି କିମ୍ ଆଯାନ୍ତି ପ୍ରଯାନ୍ତି କିମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ ଏହି ଭ୍ରମଣ କ'ଣ? ଏହି ଲୋକମାନେ କିଏ? ଏଠାରେ ଏତେ ପ୍ରକାରର ଜୀବଜନ୍ତୁ କିଏ? ସେମାନେ କେମିତି ଆସନ୍ତି ଓ ଯାଆନ୍ତି, ଏହା କାହିଁକି ହୁଏ?
ମନସଃ କୀଦୃଶଂ ରୂପଂ କଥଂ ଚୈତତ୍ ପ୍ରସୃଜ୍ଯତେ । ମାଯେଯଂ ସା କିମୁତ୍ଥା ସ୍ଯାତ୍ କଥଂ ଚେଯଂ ନିଵର୍ତତେ
ମନର ସଠିକ୍ ସ୍ୱରୂପ କ'ଣ? ଏହା କେମିତି ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ? ଏହା ସବୁ ମାୟା କି? ଯଦି ମାୟା ହୁଏ, ତେବେ ଏହା କେମିତି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ଓ କେମିତି ଶେଷ ହୁଏ?
ନିଵୃତ୍ତଯା ଚ ଵା କସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଗୁଣୋ ଦୋଷୋ ଽଥ ଵା ଭଵେତ୍ । କଥମ୍ ଆତ୍ମନି ଚୈଵାଯଂ ତତେ ସଙ୍କୋଚ ଆଗତଃ
ଏହା ଶେଷ ହେଲେ, କାହା ପାଇଁ ଗୁଣ କିମ୍ବା ଦୋଷ ରହିବ? ଏହି ସଂକୋଚ କେମିତି ଆତ୍ମାରେ ଆସିଛି?
କିମ୍ ଉକ୍ତଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଭଗଵତା ମୁନିନା ମନସଃ କ୍ଷଯେ । କିମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଜଯେ ପ୍ରୋକ୍ତଂ କିମ୍ ଉକ୍ତମ୍ ଅଥ ଚାତ୍ମନି
ମନର ଶାନ୍ତି ବିଷୟରେ ପୂଜ୍ୟ ମୁନି କ'ଣ କହିଛନ୍ତି? ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଜୟ ପାଇବା ବିଷୟରେ କ'ଣ କହାଯାଇଛି? ଏବଂ ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ କ'ଣ କହାଯାଇଛି?
ଜୀଵଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ମନୋ ମାଯେତ୍ଯେଵମାଦିଭିର୍ ଆତତୈଃ । ରୂପୈର୍ ଆତ୍ମୈଵ ସଂସାରଂ ତନୋତୀମମ୍ ଅସନ୍ମଯୈଃ
‘ଜୀବ’, ‘ଚିତ୍ତ’, ‘ମନ’ ଓ ‘ମାୟା’ ଭଳି ନାମରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଅସତ୍ୟ ରୂପରେ, ଏହି ସଂସାରକୁ ନିଜେ ଆତ୍ମା ଏକାଇ ପ୍ରକଟ କରେ ।
ଏଭିର୍ ଏଵ ମନୋମାତ୍ରତନ୍ତୁବଦ୍ଧୈଃ କ୍ଷଯଂ ଗତୈଃ । ଦୁଃଖୋପଶାନ୍ତିର୍ ଏତାନି ସୁଚିକିତ୍ସ୍ଯାନି ନଃ କଥମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ମନର ତାନ୍ତୁରେ ବନ୍ଧା ଥିବା ବେଳେ ଯେତେବେଳେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଏମିତି ଦୁର୍ଲଭ ଚିକିତ୍ସା ଯାହାକୁ କିପରି ଠିକ କରିବା?
ଭୋଗାଭ୍ରମାଲାଵଲନାଦ୍ ଧୀବଲାକାମ୍ ଇମାଂ କଥମ୍ । ପୃଥକ୍ କରୋମି ପଯସୋ ଧାରାଂ ହଂସ ଇଵାମ୍ଭସଃ
ମୁଁ କିପରି ବୁଦ୍ଧିର ଶକ୍ତିରେ ଏହି ଭୋଗର ମେଘମାଳା ପରି ଲଗିଥିବା ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ, ହଂସ ପାନୀରୁ ଦୁଧ ଭଳି ଭିନ୍ନ କରେ, ସେପରି ଅଲଗା କରିପାରିବି?
ଭୋଗାସ୍ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯନ୍ତେ ତତ୍ତ୍ଯାଗେନ ଵିନା ଧିଯଃ । ପ୍ରଭଵାମୋ ନ ଵିପଦାମ୍ ଅହୋ ସଙ୍କଟମ୍ ଆଗତମ୍
ଭୋଗକୁ ଛାଡିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଏହାକୁ ଛାଡିନଥିଲେ ଆମେ ବିପଦକୁ ଜୟ କରିପାରିବୁ ନାହିଁ—ହାୟ, କେତେ ଦୁଃସାଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଆସିପଡ଼ିଛି!
ମନୋମାତ୍ରଜଯପ୍ରାପ୍ଯଂ ତନ୍ଵ୍ ଏଵେଦଂ ପ୍ରଯୋଜନମ୍ । ସମ୍ପନ୍ନଂ ମେ ଗିରିଗୁରୁ ମୌର୍ଖ୍ଯାଦ୍ ଯକ୍ଷଶ୍ ଶିଶୋର୍ ଇଵ
ମନ ଉପରେ ଜୟ ହାସଲ କଲେ ଏହି ସାଧନା ପାଇଯାଏ; କିନ୍ତୁ, ହେ ପାହାଡ଼ ଗୁରୁ, ମୋର ଅଜ୍ଞାନରେ ମୁଁ ଏହାକୁ ଏମିତି ଅପବ୍ୟୟ କରିଦେଲି, ଯେପରି ଏକ ଯକ୍ଷ ଧରିଥିବା ଶିଶୁ ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ତା ହରାଇଦିଏ।
କଦା ସ୍ଵଶାନ୍ତିମ୍ ଆଗତ୍ଯ ଗତସଂସାରସମ୍ଭ୍ରମା । ବାଲେଵ ଲବ୍ଧଦଯିତା ସୁଖମ୍ ଆପ୍ସ୍ଯତି ନୋ ମତିଃ
କେବେ ମୋର ମନ ନିଜ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇ, ସଂସାରର ଭ୍ରମ ଛାଡ଼ି, ଏମିତି ଖୁସି ଅନୁଭବ କରିବ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ନିଜ ପ୍ରିୟଜନକୁ ମିଳି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ?
କଦୋପଶାନ୍ତସଂରମ୍ଭଂ ଵିଗତାଶେଷକୌତୁକମ୍ । ଅପାରପଦଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ମମ ସ୍ଯାତ୍ ପାଵନଂ ମନଃ
କେବେ ମୋର ମନ ସମସ୍ତ ଆତୁରତା ଓ ଉତ୍ସୁକତା ଛାଡ଼ି, ଅସୀମ ପଥରେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ପବିତ୍ର ହେବ?
କଲାକଲାପସମ୍ପୂର୍ଣାଚ୍ ଛଶାଙ୍କାଦ୍ ଅପି ଶୀତଲେ । ପଦେ ସୁରୂଦ୍ଃଅଂ ଵିଶ୍ରମ୍ଯ ହସିଷ୍ଯାମି କଦା ଜଗତ୍
କେବେ ମୁଁ କଳା ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଚନ୍ଦ୍ରମାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଢିଲା ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବିଶ୍ରାମ କରି, ଏହି ସଂସାରକୁ ହସିପାରିବି?
କଲନାପେଲଵଂ ରୂପମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯାଲୀନମ୍ ଆତ୍ମନି । କଦୈଷ୍ଯତି ମନଶ୍ ଶାନ୍ତିଂ ପଯସୀଵ ତରଙ୍ଗକଃ
ମୋର ମନ କେବେ ତାହାର ଦୁର୍ବଳ ଆକୃତିକୁ ଛାଡି, ଆତ୍ମାରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ, ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ମିଶିଯିବା ପରି, ସନ୍ତି ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇବ?
ତୃଷ୍ଣାତରଙ୍ଗାକୁଲିତଂ ମାଯାମକରମାଲିତମ୍ । କଦା ସଂସାରଜଲଧିଂ ତୀର୍ତ୍ଵା ସ୍ଯାମ୍ ଅହମ୍ ଅଜ୍ଵରଃ
ତୃଷ୍ଣାର ତରଙ୍ଗରେ ଉତ୍କଳିତ ଏବଂ ମାୟାର ମଗର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ କେବେ ଅଟଳ ଭାବେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ମୁଁ ଦୁଃଖରହିତ ହେବି?
କଦୋପଶାନ୍ତଶୁଦ୍ଧାସୁ ପଦଵୀଷୁ ଵିଚକ୍ଷଣାଃ । ମୁମୁକ୍ଷୂଣାଂ ନିଵତ୍ସ୍ଯାମୋ ନିଶ୍ଶୋକଂ ସମଦର୍ଶନାଃ
ଶାନ୍ତ ଏବଂ ପବିତ୍ର ପଥରେ, ଅମେଘ ଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ ମୁକ୍ତିକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେ କେବେ ଦୁଃଖରହିତ ଭାବେ ବସିପାରିବେ?
ସନ୍ତାପିତସମସ୍ତାଙ୍ଗସ୍ ସର୍ଵଧାତୁଭଯଙ୍କରଃ । ସଂସୃତିଜ୍ଵର ଆଦୀର୍ଘଃ କଦା ନଶ୍ ଚିତ୍ତ ଶାମ୍ଯତି
ଯେ ସଂସାର ଜ୍ୱର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧାତୁକୁ ଭୟଭୀତ କରୁଛି, ସେଇ ଦୀର୍ଘ ଜ୍ୱର କେବେ ମୋ ମନରେ ଶାନ୍ତି ଆଣିବ?
ନିଵାତଦୀପଲେଖେଵ କଦୋଷିତ୍ଵା ଗତଭ୍ରମମ୍ । ଶମମ୍ ଏଷ୍ଯସି ହେ ବୁଦ୍ଧେ ସ୍ଵପ୍ରକାଶାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍
ହେ ବୁଦ୍ଧି, ଯେପରି ନିରବାତ ସ୍ଥାନରେ ଦୀପର ଶିଖା କୌଣସି ବିକୃତି ଛାଡ଼ି ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ତୁମେ ନିଜ ଜ୍ୟୋତିକୁ ଜାଣିଲେ ସହଜରେ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇବୁ।