ପ୍ରଣମ୍ଯାଥ ନୃପଂ ଭୂପା ନିର୍ଯଯୁର୍ ନୃପମନ୍ଦିରାତ୍ । ଶକ୍ରଚାପୀକୃତା ରତ୍ନୈର୍ ଅମ୍ଭୋଧେର୍ ଇଵ ଵୀଚଯଃ
ତାପରେ, ରାଜାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ଭୂପତିମାନେ ରାଜମହଳରୁ ବାହାରିଗଲେ, ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ଶୋଭିତ ରଙ୍ଗଧନୁ ଭଳି, ସାଗରରୁ ତରଙ୍ଗମାନେ ବାହାରିଯିବା ପରି।
ସାମନ୍ତା ମନ୍ତ୍ରିଣଶ୍ ଚୈଵ ଵସିଷ୍ଠମ୍ ଅଥ ଭୂମିପମ୍ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଜଗ୍ମୁସ୍ ସ୍ନାନାଯ ନଯଵିଜ୍ଞାନକୋଵିଦାଃ
ସାମନ୍ତ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ରାଜନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଵାମଦେଵାଦଯଶ୍ ଚାନ୍ଯେ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଦଯସ୍ ତଥା । ଵସିଷ୍ଠଂ ପୁରତଃ କୃତ୍ଵା ତସ୍ଥୁର୍ ଆମଜ୍ଜନୋନ୍ମୁଖାଃ
ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେପରିକି ବାମଦେବ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଦି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଦଢ଼ିଯାଇଥିଲେ।
ରାଜା ଦଶରଥସ୍ ତତ୍ର ପୂଜଯିତ୍ଵା ମୁନିଵ୍ରଜମ୍ । ତଦ୍ଵିସୃଷ୍ଟୋ ଜଗାମାଥ ସ୍ଵକାର୍ଯାର୍ଥମ୍ ଅରିନ୍ଦମଃ
ସେଠାରେ ରାଜା ଦଶରଥ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କର ଅନୁମତିରେ ନିଜ କାମରେ ଚାଲିଗଲେ, ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ।
ଵନଂ ଵନାସ୍ପଦା ଜଗ୍ମୁର୍ ଵ୍ଯୋମ ଵ୍ଯୋମନିଵାସିନଃ । ନଗରଂ ନାଗରାଶ୍ ଚୈଵ ପ୍ରାତର୍ ଆଗମନାଯ ତେ
ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଅରଣ୍ୟକୁ, ଆକାଶବାସୀମାନେ ଆକାଶକୁ, ଏବଂ ସହରବାସୀମାନେ ସହରକୁ ଫେରିଗଲେ, ସେମାନେ ସକାଳେ ପୁଣି ଆସିବାକୁ ଠାରଣା କଲେ।
ମହୀପତିଵସିଷ୍ଠାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରଣଯାତ୍ ପ୍ରାର୍ଥିତଃ ପ୍ରଭୁଃ । ଵସିଷ୍ଠସଦ୍ମନି ନିଶାଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ଽତ୍ଯଵାହଯତ୍
ରାଜା ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ସ୍ନେହବଶତଃ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଘରେ ଏଇ ରାତି ରହିଲେ।
ଵସିଷ୍ଠସ୍ ସହ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରୈଃ ପାର୍ଥିଵୈର୍ ମୁନିଭିସ୍ ତଥା । ଉପାସ୍ଯମାନୋ ରାମାଦ୍ଯୈସ୍ ସର୍ଵୈର୍ ଦଶରଥାତ୍ମଜୈଃ
ବସିଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା ଓ ମୁନିମାନଙ୍କ ସହିତ ବସିଥିଲେ; ଦଶରଥଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେ, ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସେଠାରେ ସେଉଁଠି ସେବା କରୁଥିଲେ।
ଜଗାମ ସ୍ଵାଶ୍ରମଂ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସର୍ଵଲୋକନମସ୍କୃତଃ । ଅନୁଯାତସ୍ ସୁରୌଘେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକମ୍ ଇଵାବ୍ଜଜଃ
ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ସମ୍ମାନିତ ଏହି ମହାନ ଋଷି, ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଲେ । ଦେବମାନେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚଲିଲେ, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଫେରନ୍ତି ।
ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଦେଶାଦ୍ ରାମାଦୀନ୍ ମୁନିର୍ ଦଶରଥାତ୍ମଜାନ୍ । ସର୍ଵାନ୍ ଵିସର୍ଜଯାମ୍ ଆସ ପାଦୋପାନ୍ତେ ନତାନ୍ ଅସୌ
ସେଠାରୁ ଏହି ଋଷି, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ପାଦପଦ୍ମରେ ଶିର ନମାଇଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ନିଜ ଘରକୁ ଯିବାକୁ କହିଲେ ।
ନଭଶ୍ଚରାନ୍ ଅଵନିଚରାଞ୍ ଜଲେଚରାନ୍ ଵିସର୍ଜ୍ଯ ସ ସ୍ତୁତଗୁଣଗୋଚରାଂଶ୍ ଚରାନ୍ । ଯଥାକ୍ରମଂ ସ୍ଵଗୃହ ଉଦାରସନ୍ମୁନୌ ଚକାର ତା ଦ୍ଵିଜଜନଵାସରକ୍ରିଯାଃ
ସେ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ଓ ଜଳରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା, ତାଙ୍କ ଗୁଣଗାନରେ ଲିନ ଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ । ପରେ, ନିଜ ଉଦାର ଆଶ୍ରମରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରତିଦିନର କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମିତ ଭାବେ କଲେ ।
ତେ ସମେତ୍ଯ ଗୃହଂ ଵୀରା ରାଜପୁତ୍ରାଶ୍ ଶଶିତ୍ଵିଷଃ । ଚକ୍ରୁସ୍ ସର୍ଵମ୍ ଅଶେଷେଣ ସ୍ଵସଦ୍ମସୁ ଦିନକ୍ରମମ୍
ସେହି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ନିଜ ଘରକୁ ଫେରି ଆସି, ସମସ୍ତ ଦିନଚର୍ଯ୍ୟା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପାଳନ କଲେ ।
ଵସିଷ୍ଠୋ ରାଘଵଶ୍ ଚୈଵ ରାଜାନୋ ମୁନଯୋ ଦ୍ଵିଜାଃ । ଇତି ଚକ୍ରୁସ୍ ସ୍ଵକାର୍ଯାଣି ତଦା ସ୍ଵଗୃହଵୀଥିଷୁ
ବଶିଷ୍ଠ, ରାଘବ, ରାଜାମାନେ, ଋଷିମାନେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେଇ ସମୟରେ ନିଜ ଘର ଗଲିରେ ନିଜ ନିଜ କାମ କରୁଥିଲେ।
ସସ୍ନୁଃ କମଲକଲ୍ହାରକୁମୁଦୋତ୍ପଲହାରିଷୁ । ଜଲାଶଯେଷୁ ଚକ୍ରାହ୍ଵହଂସସାରସରାଵିଷୁ
ସେମାନେ ପଦ୍ମ, କମଳ, କୁମୁଦ ଓ ଉତ୍ପଳ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହ୍ରଦ ଓ ଚକ୍ରବାକ, ହଂସ, ସାରସ ପକ୍ଷୀ ଥିବା ପୋଖରୀରେ ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ।
ଗୋଭୂତିଲହିରଣ୍ଯାନି ଶଯନାନ୍ଯ୍ ଆସନାନି ଚ । ଦଦୁର୍ ଦାନାନି ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ଭୋଜନାନ୍ଯ୍ ଅଂଶୁକାନି ଚ
ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଗାଈ, ଜମି, ସୁନା, ଶୋଇବା ଛାନା, ବସିବା ଆସନ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କରିଥିଲେ।
ହେମରତ୍ନଵିଚିତ୍ରେଷୁ ସ୍ଵେଷୁ ଚାମରସଦ୍ମସୁ । ଆନର୍ଚୁର୍ ଅଚ୍ଯୁତେଶାନହୁତାଶାର୍କାଦିକାନ୍ ସୁରାନ୍
ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଓ ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ଶୋଭିତ ନିଜ ରାଜମହଳରେ ଅଚ୍ୟୁତ, ଈଶାନ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ।
ପୁତ୍ରପୌତ୍ରସୁହୃଦ୍ଭୃତ୍ଯବନ୍ଧୁମିତ୍ରଗଣୈସ୍ ସହ । ତତ ଆସ୍ଵାଦଯାମ୍ ଆସୁର୍ ଭୋଜନାନ୍ଯ୍ ଉଚିତାନି ତେ
ସେମାନେ ପୁଅ, ନାତି, ବନ୍ଧୁ, ଦାସ, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ସଙ୍ଗମାନେ ସହିତ ମିଳି ଉଚିତ ଖାଦ୍ୟର ସ୍ବାଦ ନେଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ ସମଯେ ଚାସ୍ମିନ୍ ନଗରେ ଦିଵସୋ ଽଭଵତ୍ । ତନୁର୍ ଅଷ୍ଟାଂଶଶେଷତ୍ଵାନ୍ ମୃଦ୍ଵାତପମନୋହରଃ
ସେଇ ସମୟରେ ସେଇ ସହରରେ ଦିନଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁମଧୁର ଓ ମୃଦୁ ପବନରେ ମନୋହର ଥିଲା, ଏବଂ ତାହାର ଏକ ଅଷ୍ଟମାଂଶ ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲା।
ସାଯନ୍ତନଵିଧିଂ ତେ ତେ ତତ୍କାଲୋଚିତଯେଚ୍ଛଯା । ଅନଯନ୍ ବନ୍ଧୁଭିସ୍ ସାର୍ଧଂ ଯାଵଦ୍ ଅସ୍ତଂ ଯଯୌ ରଵିଃ
ସେମାନେ ସମୟଅନୁଯାୟୀ ସାନ୍ଧ୍ୟା ବେଳର କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଉଅଯ୍ୟନ୍ତ ଏହିପରି ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ।
ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ଵଵନ୍ଦିରେ ସୁଷ୍ଠୁ ଜେପୁଶ୍ ଚୈଵାଘମର୍ଷଣମ୍ । ପେଠୁସ୍ ସ୍ତୋତ୍ରାଣି ପୁଣ୍ଯାନି ଜଗୁର୍ ଗାଥା ମନୋରମାଃ
ସେମାନେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସାନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କଲେ, ଅଘମର୍ଷଣ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଲେ, ପୁଣ୍ୟ ଷ୍ଟୁତି ଗାଇଲେ ଓ ମନୋହର ଗୀତ ଗାଇଲେ।
ତତଶ୍ ଚାଭ୍ଯୁଦିତେ ଶ୍ଯାମାକାମିନୀଶୋକହାରିଣି । କ୍ଷୀରୋଦାଦ୍ ଇଵ ମାହେନ୍ଦ୍ର୍ଯାଂ ଚନ୍ଦ୍ରେ ଽଵଶ୍ଯାଯଦାଯିନି
ତାପରେ, ଶ୍ୟାମାନୟନ ଯୁବତୀମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମା ଉଦୟ ହେଲା, ଯେଉଁଠି ଶୀତଳ ଶିଶିର ଛାଡ଼ି ଦେଉଥିଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେପରି ଦୁଧ ସମୁଦ୍ରରୁ ଦେବତାମାନେ ପାଇଥିବା ଦିବ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅଟୁଟ ଶିଶିର ଛାଡ଼ୁଛି।
ଶନୈର୍ ଆସ୍ତୀର୍ଣପୁଷ୍ପେଷୁ କୀର୍ଣକର୍ପୂରମୁଷ୍ଟିଷୁ । ଦୀର୍ଘେନ୍ଦୁବିମ୍ବରମ୍ଯେଷୁ ତସ୍ଥୁସ୍ ତଲ୍ପେଷୁ ରାଘଵାଃ
ଧୀରେ ଧୀରେ, ଫୁଲରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଓ କର୍ପୂର ଛିଟାଯାଇଥିବା ଶୟନପୀଠରେ, ଯାହା ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର ଭାଲି ମଧୁର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ରାଘବମାନେ ବସିଲେ।
ଅଥ ରାମାଦ୍ ଋତେ ଽନ୍ଯେଷାଂ ତତ୍ର ତଦ୍ଵ୍ଯଵହାରିଣୀ । ଵ୍ଯତୀଯାଯ ଶନୈଶ୍ ଶ୍ଯାମା ମୁହୂର୍ତ ଇଵ ସୁନ୍ଦରୀ
ତାପରେ, ରାମ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟମାନେ ସେଠାରେ ନିଜ ନିଜ କାମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହି, ଶ୍ୟାମା ରାତିକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଏହା କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମାତ୍ର ଥିଲା।
ତସ୍ଥୌ ରାମସ୍ ତୁ ତାମ୍ ଏଵ ଵାସିଷ୍ଠୀଂ ଵଚନାଵଲୀମ୍ । ଚିନ୍ତଯନ୍ ମଧୁରୋଦାରାଂ ପ୍ରାକ୍ପୀତାଂ କରଭୋ ଯଥା
କିନ୍ତୁ ରାମ ମାତ୍ର, ଭାସିଷ୍ଠଙ୍କର ସେଇ ମଧୁର ଓ ଉତ୍ତମ କଥାମାନେ ଭାବିବାରେ ଲାଗି ରହିଲେ, ଯେପରି ଏକ ହାତୀ ପୂର୍ବରୁ ଚାଖିଥିବା ଇଖୁର ରସକୁ ଆସ୍ୱାଦନ କରେ।
କିମ୍ ଇଦଂ ନାମ ସଂସାରଭ୍ରମଣଂ କିମ୍ ଇମେ ଜନାଃ । ଭୂତାନୀହ ଵିଚିତ୍ରାଣି କିମ୍ ଆଯାନ୍ତି ପ୍ରଯାନ୍ତି କିମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ ଏହି ଭ୍ରମଣ କ'ଣ? ଏହି ଲୋକମାନେ କିଏ? ଏଠାରେ ଏତେ ପ୍ରକାରର ଜୀବଜନ୍ତୁ କିଏ? ସେମାନେ କେମିତି ଆସନ୍ତି ଓ ଯାଆନ୍ତି, ଏହା କାହିଁକି ହୁଏ?
ମନସଃ କୀଦୃଶଂ ରୂପଂ କଥଂ ଚୈତତ୍ ପ୍ରସୃଜ୍ଯତେ । ମାଯେଯଂ ସା କିମୁତ୍ଥା ସ୍ଯାତ୍ କଥଂ ଚେଯଂ ନିଵର୍ତତେ
ମନର ସଠିକ୍ ସ୍ୱରୂପ କ'ଣ? ଏହା କେମିତି ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ? ଏହା ସବୁ ମାୟା କି? ଯଦି ମାୟା ହୁଏ, ତେବେ ଏହା କେମିତି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ଓ କେମିତି ଶେଷ ହୁଏ?
ନିଵୃତ୍ତଯା ଚ ଵା କସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଗୁଣୋ ଦୋଷୋ ଽଥ ଵା ଭଵେତ୍ । କଥମ୍ ଆତ୍ମନି ଚୈଵାଯଂ ତତେ ସଙ୍କୋଚ ଆଗତଃ
ଏହା ଶେଷ ହେଲେ, କାହା ପାଇଁ ଗୁଣ କିମ୍ବା ଦୋଷ ରହିବ? ଏହି ସଂକୋଚ କେମିତି ଆତ୍ମାରେ ଆସିଛି?
କିମ୍ ଉକ୍ତଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଭଗଵତା ମୁନିନା ମନସଃ କ୍ଷଯେ । କିମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଜଯେ ପ୍ରୋକ୍ତଂ କିମ୍ ଉକ୍ତମ୍ ଅଥ ଚାତ୍ମନି
ମନର ଶାନ୍ତି ବିଷୟରେ ପୂଜ୍ୟ ମୁନି କ'ଣ କହିଛନ୍ତି? ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଜୟ ପାଇବା ବିଷୟରେ କ'ଣ କହାଯାଇଛି? ଏବଂ ଆତ୍ମା ବିଷୟରେ କ'ଣ କହାଯାଇଛି?
ଜୀଵଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ମନୋ ମାଯେତ୍ଯେଵମାଦିଭିର୍ ଆତତୈଃ । ରୂପୈର୍ ଆତ୍ମୈଵ ସଂସାରଂ ତନୋତୀମମ୍ ଅସନ୍ମଯୈଃ
‘ଜୀବ’, ‘ଚିତ୍ତ’, ‘ମନ’ ଓ ‘ମାୟା’ ଭଳି ନାମରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଅସତ୍ୟ ରୂପରେ, ଏହି ସଂସାରକୁ ନିଜେ ଆତ୍ମା ଏକାଇ ପ୍ରକଟ କରେ ।
ଏଭିର୍ ଏଵ ମନୋମାତ୍ରତନ୍ତୁବଦ୍ଧୈଃ କ୍ଷଯଂ ଗତୈଃ । ଦୁଃଖୋପଶାନ୍ତିର୍ ଏତାନି ସୁଚିକିତ୍ସ୍ଯାନି ନଃ କଥମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ମନର ତାନ୍ତୁରେ ବନ୍ଧା ଥିବା ବେଳେ ଯେତେବେଳେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଏମିତି ଦୁର୍ଲଭ ଚିକିତ୍ସା ଯାହାକୁ କିପରି ଠିକ କରିବା?
ଭୋଗାଭ୍ରମାଲାଵଲନାଦ୍ ଧୀବଲାକାମ୍ ଇମାଂ କଥମ୍ । ପୃଥକ୍ କରୋମି ପଯସୋ ଧାରାଂ ହଂସ ଇଵାମ୍ଭସଃ
ମୁଁ କିପରି ବୁଦ୍ଧିର ଶକ୍ତିରେ ଏହି ଭୋଗର ମେଘମାଳା ପରି ଲଗିଥିବା ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ, ହଂସ ପାନୀରୁ ଦୁଧ ଭଳି ଭିନ୍ନ କରେ, ସେପରି ଅଲଗା କରିପାରିବି?