ସୁମନ୍ତ୍ରେ ମିତ୍ରତାଂ ଯାତେ ମନସୀନ୍ଦ୍ଵଂଶୁଶୀତଲେ । ଵିକାସିହୃଦଯେ ଜାତେ ତତ୍କାଲ ଇଵ ପଙ୍କଜେ
ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ, ଯାହାର ମନ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ଶୀତଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା ଏବଂ ହୃଦୟ ଫୁଲିଉଠିଥିଲା, ସେଠାରେ ସେ ଏମିତି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ଯେପରି ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏକ ପଦ୍ମ ଫୁଲିଉଠେ।
ତତ୍ରସ୍ଥେଷୁ ତଥାନ୍ଯେଷୁ ତଦା ମୁନିଷୁ ରାଜସୁ । ଆଧୌତଚିତ୍ତରତ୍ନେଷୁ ପ୍ରୋଚ୍ଛ୍ଵସତ୍ସ୍ଵ୍ ଇଵ ଚେତସା
ସେଠାରେ ମୁନିମାନେ ଏବଂ ରାଜାମାନେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ନିର୍ମଳ ମଣିପରି ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲା।
ଉଦଭୂତ୍ ପୂରଯନ୍ନ୍ ଆଶାଃ କଲ୍ପାଭ୍ରରଵମାଂସଲଃ । ଅଥ ମଧ୍ଯାହ୍ନଶଙ୍ଖାନାମ୍ ଅବ୍ଧିଘୋଷସମସ୍ ସ୍ଵନଃ
ତାପରେ ଏକ ଶବ୍ଦ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପୂରଣ କରିଦେଲା, ଯେଉଁଠି ଏହି ଶବ୍ଦ କଳ୍ପାନ୍ତର ମେଘର ଗୁଞ୍ଜନ ପରି ଗଭୀର ଏବଂ ମଧ୍ୟାହ୍ନର ଶଂଖଧ୍ୱନି ଭଳି ଉଚ୍ଚ ଥିଲା, ସମୁଦ୍ରର ଚଞ୍ଚଳ ଧ୍ୱନି ସମାନ।
ମହତା ତେନ ଶବ୍ଦେନ ତିରୋଧାନଂ ମୁନେର୍ ଗିରଃ । ଯଯୁର୍ ଜଲଦନାଦେନ କୋକିଲଧ୍ଵନଯୋ ଯଥା
ସେଇ ବଡ଼ ଶବ୍ଦରେ ଋଷିଙ୍କ କଥା ଲୁଚିଗଲା, ଯେପରି ମେଘର ଗର୍ଜନରେ କୋଇଲିର ଡାକ ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ।
ମୁନିର୍ ଅନ୍ତରଯାଂ ଚକ୍ରେ ସ୍ଵାଂ ଵାଚମ୍ ଅଥ ସଂସଦି । ଜିତସାରୋ ଗୁଣଃ କେନ ମହତା ସମୁଦୀର୍ଯତେ
ମୁନି ତାଙ୍କର କଥା ସଭାରେ ରଖିଲେ ନାହିଁ; କାରଣ, ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ମୂଳ ଅର୍ଥ ହାରାଯାଏ, ସେଠି ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ କିଏ କହିପାରିବ?
ମୁହୂର୍ତମାତ୍ରମ୍ ଅଥ ତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମଧ୍ଯାହ୍ନନିସ୍ସ୍ଵନମ୍ । ଘନେ କୋଲାହଲେ ଶାନ୍ତେ ରାମଂ ମୁନିର୍ ଉଵାଚ ହ
ସେଇ ମଧ୍ୟାହ୍ନର ଶବ୍ଦକୁ କିଛି ସମୟ ଶୁଣି, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ କୋଳାହଳ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ମୁନି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାମାଦ୍ଯତନମ୍ ଏତାଵଦ୍ ଆହ୍ନିକଂ କଥିତଂ ମଯା । ପ୍ରାତର୍ ଅନ୍ଯତ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵକ୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅରିମର୍ଦନ
ରାମ, ଆଜିର ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି; ଆସନ୍ତାକାଲି ସକାଳେ, ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ, ଅବଶିଷ୍ଟ କଥା ମୁଁ କହିବି।
ଇଦଂ ନିଯତିତଃ ପ୍ରାପ୍ତଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଯଦ୍ ଦ୍ଵିଜନ୍ମନାମ୍ । ମଧ୍ଯାହ୍ନସଵନଂ ତନ୍ ନଃ କାର୍ଯମ୍ ଆର୍ଯାଵସୀଦତି
ଏହିବେଳେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସନ୍ଧ୍ୟା କରିବାର ନିୟମିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଆସିଛି । ଚଳ, ଆମେ ଏହା କରିବାକୁ ଯିବା, କାରଣ ମହାନ ଲୋକମାନେ ଆମ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି ।
ତ୍ଵମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ସୁଭଗ ସମସ୍ତାଂ ସଵନକ୍ରିଯାମ୍ । ଆଚରାଚାରଚତୁର ସ୍ନାନଦାନାର୍ଚନାଦିକାମ୍
ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ଉଠ; ସମସ୍ତ ସନ୍ଧ୍ୟା କାର୍ଯ୍ୟ, ଯଥା ନିତ୍ୟସ୍ନାନ, ଦାନ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କର୍ମ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କର ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ମୁନିର୍ ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ସମଂ ଦଶରଥେନ ସଃ । ସଂସଦସ୍ ସେନ୍ଦୁର୍ ଆଦିତ୍ଯ ଉଦଯାଦ୍ରିତଟାଦ୍ ଇଵ
ଏଭଳି କହି, ମୁନି ଦଶରଥଙ୍କ ସହିତ ଉଠିଲେ । ସଭାରେ ସମସ୍ତେ ଏମିତି ଉଠିଲେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବ ପାହାଡ଼ ପଛରୁ ଉଦୟ ହୁଏ ।
ତଯୋର୍ ଉତ୍ଥିତଯୋସ୍ ସର୍ଵା ସଭୋତ୍ଥାତୁମ୍ ଅକମ୍ପତ । ମନ୍ଦଵାତପରାମୃଷ୍ଟା ନଲିନୀଵାଲିଲୋଚନା
ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଉଠିବା ସହିତ, ସମସ୍ତ ସଭାସଦସ୍ୟ ମଧୁର ସ୍ପନ୍ଦନରେ ଉଠିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ମନ୍ଦ ପବନରେ ଛୁଇଁଥିବା କମଳ ଡଣ୍ଡା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ।
ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ସାଵତଂସୋତ୍ଥଭୃଙ୍ଗମଣ୍ଡଲମଣ୍ଡିତା । କରିସେନେଵ ଵିନ୍ଧ୍ଯାଦ୍ରାଵ୍ ଆଲୋଲକରପୁଷ୍କରା
ସେ ଉଠିଲେ, କାନର ଗହଣାରେ ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଘିରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପଦ୍ମପ୍ରଭା ହାତ ହଲୁକେ ହଲୁକେ ଡୁଲୁଥିଲା, ଯେପରିକି ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ରେ ହାତୀମାନେ ଚାଲୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ।
ପରସ୍ପରାଂସସଙ୍ଘଟ୍ଟଚୂର୍ଣିତାଙ୍ଗଦମଣ୍ଡଲା । ରତ୍ନଚୂର୍ଣାରୁଣାମ୍ଭୋଦସନ୍ଧ୍ଯାସମଯସୂଚିନୀ
ତାଙ୍କର ବାହୁବନ୍ଧ ଏମିତି ଘସିଘସି ଲାଲ ଓ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯେପରିକି ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣିର ଚୁର୍ଣ୍ଣ ମେଘରେ ମିଶି ଗୋଧୂଳି ଆକାଶକୁ ରଙ୍ଗିଦେଇଛି।
ପତଦୁତ୍ତଂସଵିଭ୍ରାନ୍ତଭୃଙ୍ଗୋପାହିତଘୁଙ୍ଘୁମା । ମୁକୁଟୋଦ୍ଦାମଵିଦ୍ଯୋତଶକ୍ରଚାପୀକୃତାମ୍ବରା
ତାଙ୍କର ଉପର ଚାଦର ଖସିଯିବା ସମୟରେ, ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଘୁଞ୍ଚି ଗୁଞ୍ଜୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ବଡ଼ ମୁକୁଟ ଏମିତି ଚମକୁଥିଲା, ଯେପରିକି ଆକାଶକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ରଙ୍ଗିଦେଇଛି।
କାନ୍ତାଲତାହସ୍ତଦଲଚଲଚ୍ଚାମରମଞ୍ଜରୀ । ଵନଲେଖେଵ ଵିକ୍ଷୁବ୍ଧଵରଵାରଣମଣ୍ଡଲା
ପ୍ରିୟଙ୍କର ଲତାପରି ହାତରେ ଚାମର ଡଣ୍ଡା ଡୁଲୁଥିଲା, ଯେପରିକି ଜଙ୍ଗଲର ରାସ୍ତା ଉତ୍ତେଜିତ ହାତୀମାନଙ୍କ ଚଳାଚଳରେ ହଲୁଚିଯାଏ।
କଚତ୍କଟକରତ୍ନାଶ୍ରିକୃଷ୍ଟାନ୍ଯୋଽନ୍ଯାତତାମ୍ବରା । ଵାତଵ୍ଯାଧୂତପୁଷ୍ପେଵ ମନ୍ଦାରଵନମାଲିକା
ତାଙ୍କର କଙ୍ଗନ ଓ ରତ୍ନଖଚିତ ବାଙ୍ଗିଡ଼ି ଝଣ୍ଡି ହେଉଥିଲା ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କର ପୋଶାକକୁ ଏକ ପାଖକୁ ଟାଣି ନେଉଥିଲେ, ଯେପରି ମନ୍ଦାର ମାଳା ବାତାସରେ ଉଡ଼ିଯାଏ ଓ ମନ୍ଦାର ଉଦ୍ୟାନରେ ଏକ ମାଳା ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇଯାଏ।
କସ୍ତୂରୀକଣନୀହାରରଚିତାମଲଵାରିଦା । ଶରଦ୍ଦିକ୍ତଟମାଲେଵ ପ୍ରସୃତାଶେଷଭୂମିପା
ସେ ମସ୍କ ଧୂଆଁରେ ଗଠିତ ଏକ ଶୁଭ୍ର ବର୍ଷାମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେଉଁପରି ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶ ସମସ୍ତ ଭୂମିକୁ ଆବୃତ କରିଥାଏ।
ଲୋଲମୌଲିମଣିଵ୍ରାତପାଟଲାମ୍ବରକୋଟରା । ସନ୍ଧ୍ଯେଵାକୁଲଲୋଲାବ୍ଜକାର୍ଯସଂହାରକାରିଣୀ
ତାଙ୍କର କେଶରେ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ମଣିମାଳା ଲଗାଯାଇଥିଲା, ତାଙ୍କର ପୋଶାକର ଭାଙ୍ଗି ଶାନ୍ତ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଚଞ୍ଚଳ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯାହା ଦିନର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଶେଷ କରି ଦେଉଥିଲା।
ରତ୍ନାଂଶୁସଲିଲାପୂରା ମୁଖପଦ୍ମନିରନ୍ତରା । ପଦ୍ମିନୀଵାଲିଵଲିତା ନୂପୁରାରାଵସାରସା
ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ରତ୍ନର ଆଲୋକ ଧାରା ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲା, ସେ ପଦ୍ମପୁଷ୍କରିଣୀର ତରଙ୍ଗ ପରି ମୃଦୁ ଚାଲିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନୂପୁର ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ଝଙ୍କାରି ଉଠୁଥିଲା।
ସନ୍ତତା ସା ସଭୋତ୍ତସ୍ଥୌ ଭୂଭୃଚ୍ଛତସମାକୁଲା । ଭୂତସନ୍ତତିସମ୍ପୂର୍ଣା ସୃଷ୍ଟିର୍ ନଵମ୍ ଇଵୋଦିତା
ସେ ସୃଷ୍ଟି ସଦା ଚାଲିଥିଲା, ଶତଶଃ ପାହାଡ଼ରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭିତରେ ଥିଲେ, ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ନୂତନ ଭାବେ ଉଦୟ ହେଇଛି।
ପ୍ରଣମ୍ଯାଥ ନୃପଂ ଭୂପା ନିର୍ଯଯୁର୍ ନୃପମନ୍ଦିରାତ୍ । ଶକ୍ରଚାପୀକୃତା ରତ୍ନୈର୍ ଅମ୍ଭୋଧେର୍ ଇଵ ଵୀଚଯଃ
ତାପରେ, ରାଜାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ଭୂପତିମାନେ ରାଜମହଳରୁ ବାହାରିଗଲେ, ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ଶୋଭିତ ରଙ୍ଗଧନୁ ଭଳି, ସାଗରରୁ ତରଙ୍ଗମାନେ ବାହାରିଯିବା ପରି।
ସାମନ୍ତା ମନ୍ତ୍ରିଣଶ୍ ଚୈଵ ଵସିଷ୍ଠମ୍ ଅଥ ଭୂମିପମ୍ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଜଗ୍ମୁସ୍ ସ୍ନାନାଯ ନଯଵିଜ୍ଞାନକୋଵିଦାଃ
ସାମନ୍ତ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ରାଜନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଵାମଦେଵାଦଯଶ୍ ଚାନ୍ଯେ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରାଦଯସ୍ ତଥା । ଵସିଷ୍ଠଂ ପୁରତଃ କୃତ୍ଵା ତସ୍ଥୁର୍ ଆମଜ୍ଜନୋନ୍ମୁଖାଃ
ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେପରିକି ବାମଦେବ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଦି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଦଢ଼ିଯାଇଥିଲେ।
ରାଜା ଦଶରଥସ୍ ତତ୍ର ପୂଜଯିତ୍ଵା ମୁନିଵ୍ରଜମ୍ । ତଦ୍ଵିସୃଷ୍ଟୋ ଜଗାମାଥ ସ୍ଵକାର୍ଯାର୍ଥମ୍ ଅରିନ୍ଦମଃ
ସେଠାରେ ରାଜା ଦଶରଥ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କର ଅନୁମତିରେ ନିଜ କାମରେ ଚାଲିଗଲେ, ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ।
ଵନଂ ଵନାସ୍ପଦା ଜଗ୍ମୁର୍ ଵ୍ଯୋମ ଵ୍ଯୋମନିଵାସିନଃ । ନଗରଂ ନାଗରାଶ୍ ଚୈଵ ପ୍ରାତର୍ ଆଗମନାଯ ତେ
ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଅରଣ୍ୟକୁ, ଆକାଶବାସୀମାନେ ଆକାଶକୁ, ଏବଂ ସହରବାସୀମାନେ ସହରକୁ ଫେରିଗଲେ, ସେମାନେ ସକାଳେ ପୁଣି ଆସିବାକୁ ଠାରଣା କଲେ।
ମହୀପତିଵସିଷ୍ଠାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରଣଯାତ୍ ପ୍ରାର୍ଥିତଃ ପ୍ରଭୁଃ । ଵସିଷ୍ଠସଦ୍ମନି ନିଶାଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ଽତ୍ଯଵାହଯତ୍
ରାଜା ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ସ୍ନେହବଶତଃ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଘରେ ଏଇ ରାତି ରହିଲେ।
ଵସିଷ୍ଠସ୍ ସହ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରୈଃ ପାର୍ଥିଵୈର୍ ମୁନିଭିସ୍ ତଥା । ଉପାସ୍ଯମାନୋ ରାମାଦ୍ଯୈସ୍ ସର୍ଵୈର୍ ଦଶରଥାତ୍ମଜୈଃ
ବସିଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା ଓ ମୁନିମାନଙ୍କ ସହିତ ବସିଥିଲେ; ଦଶରଥଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେ, ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସେଠାରେ ସେଉଁଠି ସେବା କରୁଥିଲେ।
ଜଗାମ ସ୍ଵାଶ୍ରମଂ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସର୍ଵଲୋକନମସ୍କୃତଃ । ଅନୁଯାତସ୍ ସୁରୌଘେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକମ୍ ଇଵାବ୍ଜଜଃ
ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ସମ୍ମାନିତ ଏହି ମହାନ ଋଷି, ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଲେ । ଦେବମାନେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚଲିଲେ, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଫେରନ୍ତି ।
ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଦେଶାଦ୍ ରାମାଦୀନ୍ ମୁନିର୍ ଦଶରଥାତ୍ମଜାନ୍ । ସର୍ଵାନ୍ ଵିସର୍ଜଯାମ୍ ଆସ ପାଦୋପାନ୍ତେ ନତାନ୍ ଅସୌ
ସେଠାରୁ ଏହି ଋଷି, ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ପାଦପଦ୍ମରେ ଶିର ନମାଇଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ନିଜ ଘରକୁ ଯିବାକୁ କହିଲେ ।
ନଭଶ୍ଚରାନ୍ ଅଵନିଚରାଞ୍ ଜଲେଚରାନ୍ ଵିସର୍ଜ୍ଯ ସ ସ୍ତୁତଗୁଣଗୋଚରାଂଶ୍ ଚରାନ୍ । ଯଥାକ୍ରମଂ ସ୍ଵଗୃହ ଉଦାରସନ୍ମୁନୌ ଚକାର ତା ଦ୍ଵିଜଜନଵାସରକ୍ରିଯାଃ
ସେ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ଓ ଜଳରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା, ତାଙ୍କ ଗୁଣଗାନରେ ଲିନ ଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଲେ । ପରେ, ନିଜ ଉଦାର ଆଶ୍ରମରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ ପ୍ରତିଦିନର କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମିତ ଭାବେ କଲେ ।