ଶରତ୍ତାରକିତାକାଶସ୍ତିମିତାଯାଂ ସୁସଂସଦି । କଥଯତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଆହ୍ଲାଦି ଵସିଷ୍ଠେ ପାଵନଂ ଵଚଃ
ଶରତ୍କାଳର ତାରା ଭରିତ ଶାନ୍ତ ଆକାଶ ପରି ଶାନ୍ତ ସଭାରେ, ବସିଷ୍ଠ ଏହି ପବିତ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ କଥା କହିଲେ।
ଶ୍ରଵଣାର୍ଥଂ ଚ ମୌନସ୍ଥପାର୍ଥିଵେ ସଂସଦନ୍ତରେ । ନିଵାତ ଇଵ ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦକମଲେ କମଲାକରେ
ଶୁଣିବାପାଇଁ ଏହି ଶାନ୍ତ ସଭାରେ ସମସ୍ତେ ପୃଥିବୀ ପରି ଶାନ୍ତ ଏବଂ ନିଷ୍ପନ୍ଦ ହୋଇ ବସିଥିଲେ, ଯେପରି ନିରବ ବାତାସରେ ପଦ୍ମଗୁଡ଼ିକ ନିଃସ୍ପନ୍ଦ ରହେ ।
ଵିଲାସିନୀଷୁ ସଂଶାନ୍ତମଦମୋହବଲାସୁ ଚ । ଶମମ୍ ଅନ୍ତଃ ପ୍ରଯାନ୍ତୀଷୁ ଚିରପ୍ରଵ୍ରାଜିତାସ୍ଵ୍ ଇଵ
ସେଠାରେ ମହିଳାମାନେ ଯାଙ୍କର ଅହଂକାର, ମୋହ ଓ ଶକ୍ତି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେମାନେ ମନରେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଦୀର୍ଘଦିନ ତ୍ୟାଗରେ ଲିନ ଥିବା ଲୋକମାନେ ।
କରାମ୍ଭୋରୁହହଂସେଷୁ ଲୀନେଷୁ ଶ୍ରଵଣାଦ୍ ଇଵ । ମୂକଘୁର୍ଘୁରଘଣ୍ଟେଷୁ ଚାମରେଷୁ ଲିପାଵ୍ ଇଵ
ହାତଗୁଡ଼ିକ ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଶାନ୍ତ ଓ ନିରବ ଥିଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେପରି ସେମାନେ ଶୁଣୁଛନ୍ତି; ଚାମରଗୁଡ଼ିକ ମୁକ ବାଜାର ପରି ନିରବ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଥିଲା, ଯେପରି ସେମାନେ ମୌନରେ ଲିନ ।
ନାସାଗ୍ରପରିଵିଶ୍ରାନ୍ତତର୍ଜନ୍ଯଙ୍ଗୁଲିକୋଟିଷୁ । ଵିଚାରଯତ୍ସୁ ଵିଜ୍ଞାନକଲାଂ ତଜ୍ଜ୍ଞେଷୁ ରାଜସୁ
ନାକର ଛାଡ଼ ପାଖରେ ରଖାଯାଇଥିବା ତର୍ଜନୀ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଟିପ୍ସ ଏକଦମ ଶାନ୍ତ ଥିଲା, ଯେପରି ରାଜାମାନେ ଜ୍ଞାନର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ ।
ରାମେ ଵିକାସମ୍ ଆଯାତେ ପ୍ରଭାତ ଇଵ ପଙ୍କଜେ । ପରିତ୍ଯକ୍ତତମଃପୀଠେ ସୂର୍ଯୋଦଯ ଇଵାମ୍ବରେ
ରାମଙ୍କର ମନ ଖିଲିଗଲା, ଯେପରି ଉଷାକାଳରେ ଗୋଲାପ ଫୁଟେ, ଅନ୍ଧକାର ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିବା ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ପରି।
ଆକର୍ଣଯତି ଵାସିଷ୍ଠୀର୍ ଗିରୋ ଦଶରଥେ ରସାତ୍ । କଲାପିନୀଵ ଜୀମୂତନିର୍ହ୍ରାଦମ୍ ଉରୁଵର୍ଷଣମ୍
ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ବାସିଷ୍ଠଙ୍କ କଥାକୁ ଏମିତି ମନୋযোগରେ ଶୁଣିଲେ, ଯେପରି ମୟୂର ବଡ଼ ବର୍ଷା ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା ମେଘର ଗମ୍ଭୀର ଗର୍ଜନକୁ ଶୁଣି ଖୁସି ହୁଏ।
ଆହୃତ୍ଯ ସର୍ଵଭୋଗେଭ୍ଯୋ ମନୋ ମର୍କଟଚଞ୍ଚଲମ୍ । ଶ୍ରଵଣଂ ପ୍ରତି ଯତ୍ନେନ ଭରତେ ମନ୍ତ୍ରିଣି ସ୍ଥିତେ
ସମସ୍ତ ଭୋଗବିଲାସରୁ ମନକୁ ବାନ୍ଦର ପରି ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ ଆଣି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଥିବା ସମୟରେ, ଭରତ ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ ଶ୍ରବଣ କରିଲେ।
ଵସିଷ୍ଠୋକ୍ତ୍ଯା ପରିଜ୍ଞାତେ ସ୍ଵାତ୍ମନୀନ୍ଦୁକଲାମଲେ । ଲକ୍ଷ୍ମଣେ ଵିଲସଲ୍ଲକ୍ଷ୍ଯେ ଶିକ୍ଷାବଲଵିଲକ୍ଷଣେ
ବାସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଜଣାପଡ଼ିଥିବା ଶୁଭ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜ୍ଞାନର ଉଦାହରଣ ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ, ଯାହା ଶିକ୍ଷାର ସୀମାକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନେ ଶତ୍ରୁଦଲନେ ଚେତସା ପୂର୍ଣତାଂ ଗତେ । ଅଲମ୍ ଆନନ୍ଦମ୍ ଆଯାତେ ରାକାଚନ୍ଦ୍ରୋପମେ ସ୍ଥିତେ
ଶତୃଘ୍ନ, ଶତୃମାନେଙ୍କୁ ନଶ୍ୱନ କରିଥିବା, ଯାହାର ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା, ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିଲେ।
ସୁମନ୍ତ୍ରେ ମିତ୍ରତାଂ ଯାତେ ମନସୀନ୍ଦ୍ଵଂଶୁଶୀତଲେ । ଵିକାସିହୃଦଯେ ଜାତେ ତତ୍କାଲ ଇଵ ପଙ୍କଜେ
ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ, ଯାହାର ମନ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ଶୀତଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା ଏବଂ ହୃଦୟ ଫୁଲିଉଠିଥିଲା, ସେଠାରେ ସେ ଏମିତି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ଯେପରି ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏକ ପଦ୍ମ ଫୁଲିଉଠେ।
ତତ୍ରସ୍ଥେଷୁ ତଥାନ୍ଯେଷୁ ତଦା ମୁନିଷୁ ରାଜସୁ । ଆଧୌତଚିତ୍ତରତ୍ନେଷୁ ପ୍ରୋଚ୍ଛ୍ଵସତ୍ସ୍ଵ୍ ଇଵ ଚେତସା
ସେଠାରେ ମୁନିମାନେ ଏବଂ ରାଜାମାନେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ନିର୍ମଳ ମଣିପରି ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲା।
ଉଦଭୂତ୍ ପୂରଯନ୍ନ୍ ଆଶାଃ କଲ୍ପାଭ୍ରରଵମାଂସଲଃ । ଅଥ ମଧ୍ଯାହ୍ନଶଙ୍ଖାନାମ୍ ଅବ୍ଧିଘୋଷସମସ୍ ସ୍ଵନଃ
ତାପରେ ଏକ ଶବ୍ଦ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପୂରଣ କରିଦେଲା, ଯେଉଁଠି ଏହି ଶବ୍ଦ କଳ୍ପାନ୍ତର ମେଘର ଗୁଞ୍ଜନ ପରି ଗଭୀର ଏବଂ ମଧ୍ୟାହ୍ନର ଶଂଖଧ୍ୱନି ଭଳି ଉଚ୍ଚ ଥିଲା, ସମୁଦ୍ରର ଚଞ୍ଚଳ ଧ୍ୱନି ସମାନ।
ମହତା ତେନ ଶବ୍ଦେନ ତିରୋଧାନଂ ମୁନେର୍ ଗିରଃ । ଯଯୁର୍ ଜଲଦନାଦେନ କୋକିଲଧ୍ଵନଯୋ ଯଥା
ସେଇ ବଡ଼ ଶବ୍ଦରେ ଋଷିଙ୍କ କଥା ଲୁଚିଗଲା, ଯେପରି ମେଘର ଗର୍ଜନରେ କୋଇଲିର ଡାକ ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ।
ମୁନିର୍ ଅନ୍ତରଯାଂ ଚକ୍ରେ ସ୍ଵାଂ ଵାଚମ୍ ଅଥ ସଂସଦି । ଜିତସାରୋ ଗୁଣଃ କେନ ମହତା ସମୁଦୀର୍ଯତେ
ମୁନି ତାଙ୍କର କଥା ସଭାରେ ରଖିଲେ ନାହିଁ; କାରଣ, ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ମୂଳ ଅର୍ଥ ହାରାଯାଏ, ସେଠି ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ କିଏ କହିପାରିବ?
ମୁହୂର୍ତମାତ୍ରମ୍ ଅଥ ତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମଧ୍ଯାହ୍ନନିସ୍ସ୍ଵନମ୍ । ଘନେ କୋଲାହଲେ ଶାନ୍ତେ ରାମଂ ମୁନିର୍ ଉଵାଚ ହ
ସେଇ ମଧ୍ୟାହ୍ନର ଶବ୍ଦକୁ କିଛି ସମୟ ଶୁଣି, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ କୋଳାହଳ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ମୁନି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାମାଦ୍ଯତନମ୍ ଏତାଵଦ୍ ଆହ୍ନିକଂ କଥିତଂ ମଯା । ପ୍ରାତର୍ ଅନ୍ଯତ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵକ୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅରିମର୍ଦନ
ରାମ, ଆଜିର ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି; ଆସନ୍ତାକାଲି ସକାଳେ, ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ, ଅବଶିଷ୍ଟ କଥା ମୁଁ କହିବି।
ଇଦଂ ନିଯତିତଃ ପ୍ରାପ୍ତଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଯଦ୍ ଦ୍ଵିଜନ୍ମନାମ୍ । ମଧ୍ଯାହ୍ନସଵନଂ ତନ୍ ନଃ କାର୍ଯମ୍ ଆର୍ଯାଵସୀଦତି
ଏହିବେଳେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସନ୍ଧ୍ୟା କରିବାର ନିୟମିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଆସିଛି । ଚଳ, ଆମେ ଏହା କରିବାକୁ ଯିବା, କାରଣ ମହାନ ଲୋକମାନେ ଆମ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି ।
ତ୍ଵମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ସୁଭଗ ସମସ୍ତାଂ ସଵନକ୍ରିଯାମ୍ । ଆଚରାଚାରଚତୁର ସ୍ନାନଦାନାର୍ଚନାଦିକାମ୍
ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ଉଠ; ସମସ୍ତ ସନ୍ଧ୍ୟା କାର୍ଯ୍ୟ, ଯଥା ନିତ୍ୟସ୍ନାନ, ଦାନ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କର୍ମ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କର ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ମୁନିର୍ ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ସମଂ ଦଶରଥେନ ସଃ । ସଂସଦସ୍ ସେନ୍ଦୁର୍ ଆଦିତ୍ଯ ଉଦଯାଦ୍ରିତଟାଦ୍ ଇଵ
ଏଭଳି କହି, ମୁନି ଦଶରଥଙ୍କ ସହିତ ଉଠିଲେ । ସଭାରେ ସମସ୍ତେ ଏମିତି ଉଠିଲେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବ ପାହାଡ଼ ପଛରୁ ଉଦୟ ହୁଏ ।
ତଯୋର୍ ଉତ୍ଥିତଯୋସ୍ ସର୍ଵା ସଭୋତ୍ଥାତୁମ୍ ଅକମ୍ପତ । ମନ୍ଦଵାତପରାମୃଷ୍ଟା ନଲିନୀଵାଲିଲୋଚନା
ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଉଠିବା ସହିତ, ସମସ୍ତ ସଭାସଦସ୍ୟ ମଧୁର ସ୍ପନ୍ଦନରେ ଉଠିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ମନ୍ଦ ପବନରେ ଛୁଇଁଥିବା କମଳ ଡଣ୍ଡା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ।
ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ସାଵତଂସୋତ୍ଥଭୃଙ୍ଗମଣ୍ଡଲମଣ୍ଡିତା । କରିସେନେଵ ଵିନ୍ଧ୍ଯାଦ୍ରାଵ୍ ଆଲୋଲକରପୁଷ୍କରା
ସେ ଉଠିଲେ, କାନର ଗହଣାରେ ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଘିରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପଦ୍ମପ୍ରଭା ହାତ ହଲୁକେ ହଲୁକେ ଡୁଲୁଥିଲା, ଯେପରିକି ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ରେ ହାତୀମାନେ ଚାଲୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ।
ପରସ୍ପରାଂସସଙ୍ଘଟ୍ଟଚୂର୍ଣିତାଙ୍ଗଦମଣ୍ଡଲା । ରତ୍ନଚୂର୍ଣାରୁଣାମ୍ଭୋଦସନ୍ଧ୍ଯାସମଯସୂଚିନୀ
ତାଙ୍କର ବାହୁବନ୍ଧ ଏମିତି ଘସିଘସି ଲାଲ ଓ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯେପରିକି ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣିର ଚୁର୍ଣ୍ଣ ମେଘରେ ମିଶି ଗୋଧୂଳି ଆକାଶକୁ ରଙ୍ଗିଦେଇଛି।
ପତଦୁତ୍ତଂସଵିଭ୍ରାନ୍ତଭୃଙ୍ଗୋପାହିତଘୁଙ୍ଘୁମା । ମୁକୁଟୋଦ୍ଦାମଵିଦ୍ଯୋତଶକ୍ରଚାପୀକୃତାମ୍ବରା
ତାଙ୍କର ଉପର ଚାଦର ଖସିଯିବା ସମୟରେ, ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଘୁଞ୍ଚି ଗୁଞ୍ଜୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ବଡ଼ ମୁକୁଟ ଏମିତି ଚମକୁଥିଲା, ଯେପରିକି ଆକାଶକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ରଙ୍ଗିଦେଇଛି।
କାନ୍ତାଲତାହସ୍ତଦଲଚଲଚ୍ଚାମରମଞ୍ଜରୀ । ଵନଲେଖେଵ ଵିକ୍ଷୁବ୍ଧଵରଵାରଣମଣ୍ଡଲା
ପ୍ରିୟଙ୍କର ଲତାପରି ହାତରେ ଚାମର ଡଣ୍ଡା ଡୁଲୁଥିଲା, ଯେପରିକି ଜଙ୍ଗଲର ରାସ୍ତା ଉତ୍ତେଜିତ ହାତୀମାନଙ୍କ ଚଳାଚଳରେ ହଲୁଚିଯାଏ।
କଚତ୍କଟକରତ୍ନାଶ୍ରିକୃଷ୍ଟାନ୍ଯୋଽନ୍ଯାତତାମ୍ବରା । ଵାତଵ୍ଯାଧୂତପୁଷ୍ପେଵ ମନ୍ଦାରଵନମାଲିକା
ତାଙ୍କର କଙ୍ଗନ ଓ ରତ୍ନଖଚିତ ବାଙ୍ଗିଡ଼ି ଝଣ୍ଡି ହେଉଥିଲା ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କର ପୋଶାକକୁ ଏକ ପାଖକୁ ଟାଣି ନେଉଥିଲେ, ଯେପରି ମନ୍ଦାର ମାଳା ବାତାସରେ ଉଡ଼ିଯାଏ ଓ ମନ୍ଦାର ଉଦ୍ୟାନରେ ଏକ ମାଳା ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇଯାଏ।
କସ୍ତୂରୀକଣନୀହାରରଚିତାମଲଵାରିଦା । ଶରଦ୍ଦିକ୍ତଟମାଲେଵ ପ୍ରସୃତାଶେଷଭୂମିପା
ସେ ମସ୍କ ଧୂଆଁରେ ଗଠିତ ଏକ ଶୁଭ୍ର ବର୍ଷାମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେଉଁପରି ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶ ସମସ୍ତ ଭୂମିକୁ ଆବୃତ କରିଥାଏ।
ଲୋଲମୌଲିମଣିଵ୍ରାତପାଟଲାମ୍ବରକୋଟରା । ସନ୍ଧ୍ଯେଵାକୁଲଲୋଲାବ୍ଜକାର୍ଯସଂହାରକାରିଣୀ
ତାଙ୍କର କେଶରେ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ମଣିମାଳା ଲଗାଯାଇଥିଲା, ତାଙ୍କର ପୋଶାକର ଭାଙ୍ଗି ଶାନ୍ତ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଚଞ୍ଚଳ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯାହା ଦିନର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଶେଷ କରି ଦେଉଥିଲା।
ରତ୍ନାଂଶୁସଲିଲାପୂରା ମୁଖପଦ୍ମନିରନ୍ତରା । ପଦ୍ମିନୀଵାଲିଵଲିତା ନୂପୁରାରାଵସାରସା
ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ରତ୍ନର ଆଲୋକ ଧାରା ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲା, ସେ ପଦ୍ମପୁଷ୍କରିଣୀର ତରଙ୍ଗ ପରି ମୃଦୁ ଚାଲିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନୂପୁର ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ଝଙ୍କାରି ଉଠୁଥିଲା।
ସନ୍ତତା ସା ସଭୋତ୍ତସ୍ଥୌ ଭୂଭୃଚ୍ଛତସମାକୁଲା । ଭୂତସନ୍ତତିସମ୍ପୂର୍ଣା ସୃଷ୍ଟିର୍ ନଵମ୍ ଇଵୋଦିତା
ସେ ସୃଷ୍ଟି ସଦା ଚାଲିଥିଲା, ଶତଶଃ ପାହାଡ଼ରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଅନେକ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭିତରେ ଥିଲେ, ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ନୂତନ ଭାବେ ଉଦୟ ହେଇଛି।