ପ୍ରାକ୍ତନା ଅଖିଲା ଭାଵା ଜାତିକର୍ମଵଶାନୁଗାଃ । ପୌରୁଷେଣାଵଜୀଯନ୍ତେ ଧୀରୈର୍ ଧୀରା ଇଵାରଯଃ
ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମରୁ ଆସିଥିବା ସମସ୍ତ ପୁରୁଣା ଭାବଗୁଡ଼ିକୁ ଦୃଢ଼ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଲୋକେ ଜିତିପାରନ୍ତି, ଯେପରି ଧୀର ମଣିଷ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜିତନ୍ତି।
ପ୍ରାକ୍ତନାଶୁଭଜାତିସ୍ଥକର୍ମଦୋଷାକୁଲାମ୍ ଅପି । ଧୈର୍ଯେଣାଭ୍ଯୁଦ୍ଧରେଦ୍ ବୁଦ୍ଧିଂ ପଙ୍କାନ୍ ମୁଗ୍ଧମୃଗୀମ୍ ଇଵ
ପୂର୍ବ ଅଶୁଭ ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମର ଦୋଷରେ ମନ ଯଦି ଅଶାନ୍ତ ଓ ବିକଳ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଧୈର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ମଣିଷ ଦଳିଆରେ ଅଟକିଥିବା ମୃଗକୁ ବାହାର କରେ।
ତାମସୀଂ ରାଜସୀଂ ଚୈଵ ଜାତିମ୍ ଅନ୍ଯାମ୍ ଅପି ଶ୍ରିତାଃ । ସ୍ଵଵିଵେକଵଶାଦ୍ ଯାନ୍ତି ସନ୍ତସ୍ ସାତ୍ତ୍ଵିକଜାତିତାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ତାମସିକ, ରାଜସିକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ବିବେକର ଶକ୍ତିରେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଜନ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଅନ୍ତଶ୍ ଚିତ୍ତମଣୌ ସ୍ଵଚ୍ଛେ ଯଦ୍ ରାଘଵ ନିଯୋଜ୍ଯତେ । ତନ୍ମଯୋ ହି ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଷ ତସ୍ମାଜ୍ ଜଯତି ପୌରୁଷମ୍
ହେ ରାଘବ, ମନର ନିର୍ମଳ ମଣିରେ ଯାହାକୁ ଭଲଭାବେ ରଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ସେହି ହୋଇଯାଏ। ଏହିଠାରୁ ଜଣାପଡ଼େ, ଚେଷ୍ଟା ସବୁଠୁ ବଡ଼।
ପୌରୁଷେଣ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ମହାର୍ହଗୁଣଶାଲିନା । ମୁମୁକ୍ଷଵୋ ଭଵନ୍ତୀହ ପାଶ୍ଚାତ୍ଯଶୁଭଜାତଯଃ
ଉତ୍ତମ ଗୁଣ, ଚେଷ୍ଟା ଓ ଧୈର୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ନିମ୍ନ ଜନ୍ମର ଲୋକମାନେ ମୁକ୍ତିକୁ ଆଶା କରିପାରନ୍ତି।
ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଵା ଦିଵି ଦେଵେଷୁ ଵା କ୍ଵଚିତ୍ । ପୌରୁଷେଣ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଯନ୍ ନାପ୍ନୋତି ଗୁଣାନ୍ଵିତଃ
ପୃଥିବୀରେ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ, ଯାହା ଗୁଣ ଓ ଚେଷ୍ଟା ସହିତ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ତ୍ଵମ୍ ଅଜର୍ଯେଣ ଧୈର୍ଯେଣ ଵରଵୈରାଗ୍ଯରଂହସା । ଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରଜ୍ଞାପ୍ରରୂଢେନ କିଂ ନାପ୍ନୋଷି ତଦୀହିତମ୍
ତୁମେ ଯଦି ଅକ୍ଷୟ ଧୈର୍ୟ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ବିରାକ୍ତି ଓ ପକ୍ୱ ବୁଦ୍ଧିରେ ଯୁକ୍ତ ହେଉଛ, ତେବେ ତୁମର ଚେଷ୍ଟାରେ କେଉଁସି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ହେବାରେ କଣ ବାଧା ରହିବ?
ହିତଂ ମହାସତ୍ତ୍ଵତଯାତ୍ମନସ୍ ତ୍ଵଂ ଵିଧାଯ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଭଵ ଵୀତଶୋକଃ । ଭଵତ୍କ୍ରମେଣୈଵ ତତୋ ଜନୋ ଽଯମ୍ ଉର୍ଵ୍ଯାଂ ଭଵିଷ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅତିଵୀତଶୋକଃ
ତୁମେ ଦୃଢ଼ ସାହସ ଓ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ନିଜ ଭଲ ପାଇଁ କାମ କର, ଏବଂ ଶୋକରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅ। ଏହିପରି ତୁମର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଖି, ଏଇ ପୃଥିବୀର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଦେଖି ଶୋକରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୁକ୍ତ ହେବେ।
ପାଶ୍ଚାତ୍ଯଜନ୍ମନି ଵିଵେକମହାମହିମ୍ନା ଯୁକ୍ତେ ତ୍ଵଯି ପ୍ରସୃତସତ୍ତ୍ଵଗୁଣାଭିରାମେ । ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥକର୍ମଣି ପଦଂ ନନୁ ରାମ ରାମେ ମୈଷା କରୋତୁ ଭଵବନ୍ଧଵିମୋହଚିନ୍ତା
ହେ ରାମ, ଆଗାମୀ ଜନ୍ମରେ ତୁମେ ବିବେକର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ପ୍ରବଳ ହେବାବେଳେ, ନିଜ ମନକୁ ନିତ୍ୟ ଭଲ କାମରେ ଲାଗି ରଖ। ଏହି ସମୟରେ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋହର ଚିନ୍ତା ତୁମ ମନକୁ ଚିନ୍ତିତ ନ କରୁ।
ଅଥ ସ୍ଥିତିପ୍ରକରଣାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ ଇଦଂ ଶୃଣୁ । ଉପଶାନ୍ତିପ୍ରକରଣଂ ଜ୍ଞାତଂ ନିର୍ଵାଣକାରି ଯତ୍
ଏବେ ରହିବା ବିଷୟର ପରେ, ଏହି କଥା ଶୁଣ। ଏହା ଉପଶାନ୍ତି ବିଷୟର ଅଧ୍ୟାୟ, ଯାହା ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ଶରତ୍ତାରକିତାକାଶସ୍ତିମିତାଯାଂ ସୁସଂସଦି । କଥଯତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଆହ୍ଲାଦି ଵସିଷ୍ଠେ ପାଵନଂ ଵଚଃ
ଶରତ୍କାଳର ତାରା ଭରିତ ଶାନ୍ତ ଆକାଶ ପରି ଶାନ୍ତ ସଭାରେ, ବସିଷ୍ଠ ଏହି ପବିତ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ କଥା କହିଲେ।
ଶ୍ରଵଣାର୍ଥଂ ଚ ମୌନସ୍ଥପାର୍ଥିଵେ ସଂସଦନ୍ତରେ । ନିଵାତ ଇଵ ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦକମଲେ କମଲାକରେ
ଶୁଣିବାପାଇଁ ଏହି ଶାନ୍ତ ସଭାରେ ସମସ୍ତେ ପୃଥିବୀ ପରି ଶାନ୍ତ ଏବଂ ନିଷ୍ପନ୍ଦ ହୋଇ ବସିଥିଲେ, ଯେପରି ନିରବ ବାତାସରେ ପଦ୍ମଗୁଡ଼ିକ ନିଃସ୍ପନ୍ଦ ରହେ ।
ଵିଲାସିନୀଷୁ ସଂଶାନ୍ତମଦମୋହବଲାସୁ ଚ । ଶମମ୍ ଅନ୍ତଃ ପ୍ରଯାନ୍ତୀଷୁ ଚିରପ୍ରଵ୍ରାଜିତାସ୍ଵ୍ ଇଵ
ସେଠାରେ ମହିଳାମାନେ ଯାଙ୍କର ଅହଂକାର, ମୋହ ଓ ଶକ୍ତି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେମାନେ ମନରେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଦୀର୍ଘଦିନ ତ୍ୟାଗରେ ଲିନ ଥିବା ଲୋକମାନେ ।
କରାମ୍ଭୋରୁହହଂସେଷୁ ଲୀନେଷୁ ଶ୍ରଵଣାଦ୍ ଇଵ । ମୂକଘୁର୍ଘୁରଘଣ୍ଟେଷୁ ଚାମରେଷୁ ଲିପାଵ୍ ଇଵ
ହାତଗୁଡ଼ିକ ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଶାନ୍ତ ଓ ନିରବ ଥିଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେପରି ସେମାନେ ଶୁଣୁଛନ୍ତି; ଚାମରଗୁଡ଼ିକ ମୁକ ବାଜାର ପରି ନିରବ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଥିଲା, ଯେପରି ସେମାନେ ମୌନରେ ଲିନ ।
ନାସାଗ୍ରପରିଵିଶ୍ରାନ୍ତତର୍ଜନ୍ଯଙ୍ଗୁଲିକୋଟିଷୁ । ଵିଚାରଯତ୍ସୁ ଵିଜ୍ଞାନକଲାଂ ତଜ୍ଜ୍ଞେଷୁ ରାଜସୁ
ନାକର ଛାଡ଼ ପାଖରେ ରଖାଯାଇଥିବା ତର୍ଜନୀ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଟିପ୍ସ ଏକଦମ ଶାନ୍ତ ଥିଲା, ଯେପରି ରାଜାମାନେ ଜ୍ଞାନର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ ।
ରାମେ ଵିକାସମ୍ ଆଯାତେ ପ୍ରଭାତ ଇଵ ପଙ୍କଜେ । ପରିତ୍ଯକ୍ତତମଃପୀଠେ ସୂର୍ଯୋଦଯ ଇଵାମ୍ବରେ
ରାମଙ୍କର ମନ ଖିଲିଗଲା, ଯେପରି ଉଷାକାଳରେ ଗୋଲାପ ଫୁଟେ, ଅନ୍ଧକାର ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିବା ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ପରି।
ଆକର୍ଣଯତି ଵାସିଷ୍ଠୀର୍ ଗିରୋ ଦଶରଥେ ରସାତ୍ । କଲାପିନୀଵ ଜୀମୂତନିର୍ହ୍ରାଦମ୍ ଉରୁଵର୍ଷଣମ୍
ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ବାସିଷ୍ଠଙ୍କ କଥାକୁ ଏମିତି ମନୋযোগରେ ଶୁଣିଲେ, ଯେପରି ମୟୂର ବଡ଼ ବର୍ଷା ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା ମେଘର ଗମ୍ଭୀର ଗର୍ଜନକୁ ଶୁଣି ଖୁସି ହୁଏ।
ଆହୃତ୍ଯ ସର୍ଵଭୋଗେଭ୍ଯୋ ମନୋ ମର୍କଟଚଞ୍ଚଲମ୍ । ଶ୍ରଵଣଂ ପ୍ରତି ଯତ୍ନେନ ଭରତେ ମନ୍ତ୍ରିଣି ସ୍ଥିତେ
ସମସ୍ତ ଭୋଗବିଲାସରୁ ମନକୁ ବାନ୍ଦର ପରି ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ ଆଣି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଥିବା ସମୟରେ, ଭରତ ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ ଶ୍ରବଣ କରିଲେ।
ଵସିଷ୍ଠୋକ୍ତ୍ଯା ପରିଜ୍ଞାତେ ସ୍ଵାତ୍ମନୀନ୍ଦୁକଲାମଲେ । ଲକ୍ଷ୍ମଣେ ଵିଲସଲ୍ଲକ୍ଷ୍ଯେ ଶିକ୍ଷାବଲଵିଲକ୍ଷଣେ
ବାସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଜଣାପଡ଼ିଥିବା ଶୁଭ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜ୍ଞାନର ଉଦାହରଣ ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ, ଯାହା ଶିକ୍ଷାର ସୀମାକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନେ ଶତ୍ରୁଦଲନେ ଚେତସା ପୂର୍ଣତାଂ ଗତେ । ଅଲମ୍ ଆନନ୍ଦମ୍ ଆଯାତେ ରାକାଚନ୍ଦ୍ରୋପମେ ସ୍ଥିତେ
ଶତୃଘ୍ନ, ଶତୃମାନେଙ୍କୁ ନଶ୍ୱନ କରିଥିବା, ଯାହାର ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା, ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିଲେ।
ସୁମନ୍ତ୍ରେ ମିତ୍ରତାଂ ଯାତେ ମନସୀନ୍ଦ୍ଵଂଶୁଶୀତଲେ । ଵିକାସିହୃଦଯେ ଜାତେ ତତ୍କାଲ ଇଵ ପଙ୍କଜେ
ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ, ଯାହାର ମନ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ଶୀତଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା ଏବଂ ହୃଦୟ ଫୁଲିଉଠିଥିଲା, ସେଠାରେ ସେ ଏମିତି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ଯେପରି ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏକ ପଦ୍ମ ଫୁଲିଉଠେ।
ତତ୍ରସ୍ଥେଷୁ ତଥାନ୍ଯେଷୁ ତଦା ମୁନିଷୁ ରାଜସୁ । ଆଧୌତଚିତ୍ତରତ୍ନେଷୁ ପ୍ରୋଚ୍ଛ୍ଵସତ୍ସ୍ଵ୍ ଇଵ ଚେତସା
ସେଠାରେ ମୁନିମାନେ ଏବଂ ରାଜାମାନେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ନିର୍ମଳ ମଣିପରି ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲା।
ଉଦଭୂତ୍ ପୂରଯନ୍ନ୍ ଆଶାଃ କଲ୍ପାଭ୍ରରଵମାଂସଲଃ । ଅଥ ମଧ୍ଯାହ୍ନଶଙ୍ଖାନାମ୍ ଅବ୍ଧିଘୋଷସମସ୍ ସ୍ଵନଃ
ତାପରେ ଏକ ଶବ୍ଦ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପୂରଣ କରିଦେଲା, ଯେଉଁଠି ଏହି ଶବ୍ଦ କଳ୍ପାନ୍ତର ମେଘର ଗୁଞ୍ଜନ ପରି ଗଭୀର ଏବଂ ମଧ୍ୟାହ୍ନର ଶଂଖଧ୍ୱନି ଭଳି ଉଚ୍ଚ ଥିଲା, ସମୁଦ୍ରର ଚଞ୍ଚଳ ଧ୍ୱନି ସମାନ।
ମହତା ତେନ ଶବ୍ଦେନ ତିରୋଧାନଂ ମୁନେର୍ ଗିରଃ । ଯଯୁର୍ ଜଲଦନାଦେନ କୋକିଲଧ୍ଵନଯୋ ଯଥା
ସେଇ ବଡ଼ ଶବ୍ଦରେ ଋଷିଙ୍କ କଥା ଲୁଚିଗଲା, ଯେପରି ମେଘର ଗର୍ଜନରେ କୋଇଲିର ଡାକ ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ।
ମୁନିର୍ ଅନ୍ତରଯାଂ ଚକ୍ରେ ସ୍ଵାଂ ଵାଚମ୍ ଅଥ ସଂସଦି । ଜିତସାରୋ ଗୁଣଃ କେନ ମହତା ସମୁଦୀର୍ଯତେ
ମୁନି ତାଙ୍କର କଥା ସଭାରେ ରଖିଲେ ନାହିଁ; କାରଣ, ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ମୂଳ ଅର୍ଥ ହାରାଯାଏ, ସେଠି ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ କିଏ କହିପାରିବ?
ମୁହୂର୍ତମାତ୍ରମ୍ ଅଥ ତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମଧ୍ଯାହ୍ନନିସ୍ସ୍ଵନମ୍ । ଘନେ କୋଲାହଲେ ଶାନ୍ତେ ରାମଂ ମୁନିର୍ ଉଵାଚ ହ
ସେଇ ମଧ୍ୟାହ୍ନର ଶବ୍ଦକୁ କିଛି ସମୟ ଶୁଣି, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ କୋଳାହଳ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ମୁନି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାମାଦ୍ଯତନମ୍ ଏତାଵଦ୍ ଆହ୍ନିକଂ କଥିତଂ ମଯା । ପ୍ରାତର୍ ଅନ୍ଯତ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵକ୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅରିମର୍ଦନ
ରାମ, ଆଜିର ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି; ଆସନ୍ତାକାଲି ସକାଳେ, ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ, ଅବଶିଷ୍ଟ କଥା ମୁଁ କହିବି।
ଇଦଂ ନିଯତିତଃ ପ୍ରାପ୍ତଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଯଦ୍ ଦ୍ଵିଜନ୍ମନାମ୍ । ମଧ୍ଯାହ୍ନସଵନଂ ତନ୍ ନଃ କାର୍ଯମ୍ ଆର୍ଯାଵସୀଦତି
ଏହିବେଳେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସନ୍ଧ୍ୟା କରିବାର ନିୟମିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଆସିଛି । ଚଳ, ଆମେ ଏହା କରିବାକୁ ଯିବା, କାରଣ ମହାନ ଲୋକମାନେ ଆମ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି ।
ତ୍ଵମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ସୁଭଗ ସମସ୍ତାଂ ସଵନକ୍ରିଯାମ୍ । ଆଚରାଚାରଚତୁର ସ୍ନାନଦାନାର୍ଚନାଦିକାମ୍
ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ଉଠ; ସମସ୍ତ ସନ୍ଧ୍ୟା କାର୍ଯ୍ୟ, ଯଥା ନିତ୍ୟସ୍ନାନ, ଦାନ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କର୍ମ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କର ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ମୁନିର୍ ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ସମଂ ଦଶରଥେନ ସଃ । ସଂସଦସ୍ ସେନ୍ଦୁର୍ ଆଦିତ୍ଯ ଉଦଯାଦ୍ରିତଟାଦ୍ ଇଵ
ଏଭଳି କହି, ମୁନି ଦଶରଥଙ୍କ ସହିତ ଉଠିଲେ । ସଭାରେ ସମସ୍ତେ ଏମିତି ଉଠିଲେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବ ପାହାଡ଼ ପଛରୁ ଉଦୟ ହୁଏ ।