ଭଵଭାଵନଯା ମୁକ୍ତଂ ଯୁକ୍ତମ୍ ଉତ୍ତମସଂଵିଦା । ଚିତ୍ତମୁକ୍ତାକଲାପଂ ତ୍ଵମ୍ ଅଚ୍ଛାଚ୍ଛଂ ହୃଦଯେ କୁରୁ
ସଂସାର ଭାବନାରୁ ମୁକ୍ତ, ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧିରେ ଯୁକ୍ତ, ତୁମର ମନ ଯେପରି ମୁକ୍ତାମାଳା ପରି ଶୁଭ୍ର, ଏହି ହୃଦୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପରିସ୍କାର କର।
ମମେଦମ୍ ଇଦମ୍ ଅନ୍ଯସ୍ଯେତ୍ଯ୍ ଏଵଂକଲନଯୋଜ୍ଝିତମ୍ । ମନୋ ମୁକ୍ତଵିଭାଗଂ ତେ ମୁକ୍ତମ୍ ଏଵ ନ ସଂଶଯଃ
ଯେ ମନେ 'ମୋର', 'ଏହା ମୋର', 'ଏହା ଅନ୍ୟର' ଭାବକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ଛାଡିଦେଇଛି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭେଦବୁଦ୍ଧିରୁ ମୁକ୍ତ, ସେହି ମନ ପ୍ରକୃତରେ ମୁକ୍ତ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତଵୋତ୍ତମାନୁଭାଵସ୍ଯ ଯ ଇଦାନୀଂ ନରା ଭୁଵି । ଚେଷ୍ଟାମ୍ ଅନୁସରିଷ୍ଯନ୍ତି ତେ ଽପି ଯାସ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଶୋକତାମ୍
ପୃଥିବୀରେ ଏବେ ଯେମାନେ ତୁମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଚରଣକୁ ଅନୁସରଣ କରିବେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରହିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ।
ରାଘଵଵ୍ଯଵହାରେଣ ଵିହରିଷ୍ଯନ୍ତି ଯେ ନରାଃ । ଭଵାର୍ଣଵାତ୍ ତରିଷ୍ଯନ୍ତି ସ୍ଵମନଃପୋତକେନ ତେ
ଯେମାନେ ରାଘବଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଅନୁଯାୟୀ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବେ, ସେମାନେ ନିଜ ମନର ନୌକାରେ ଚଢି ଭବସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବେ।
ଭଵତ୍ତୁଲ୍ଯମତିର୍ ଯସ୍ ସ୍ଯାତ୍ ସୁଜନସ୍ ସମଦର୍ଶନଃ । ଯୋଗ୍ଯୋ ଽସୌ ଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟୀନାଂ ପୂର୍ଣେନ୍ଦୁସ୍ ସୁରୁଚାମ୍ ଇଵ
ଯାହାର ମନ ତୁମ ପରି, ଯିଏ ସଦା ଭଲ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଭାବରେ ଦେଖେ, ସେ ଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟି ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ତାହାର ଅଲୋକରେ ଶୋଭା ପାଏ।
ତ୍ଵମ୍ ଅଶୋକାଂ ଦଶାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଯଥାପ୍ରାପ୍ତାନୁଵୃତ୍ତିମାନ୍ । ଯାଵଦ୍ଦେହଂ ଧିଯା ତିଷ୍ଠ ରାଗଦ୍ଵେଷଵିହୀନଯା
ତୁମେ ଏବେ ଦୁଃଖରହିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛ, ଯେପରି ଉଚିତ ସେପରି କରୁଛ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଶରୀର ଅଛି, ମନରେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡି ଶାନ୍ତ ଭାବେ ରୁହ।
ବହିର୍ ଲୋକୋଚିତାଚାରସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତ୍ଯକ୍ତାଖିଲୈଷଣଃ । ପରାଂ ଶୀତଲତାମ୍ ଏତ୍ଯ ତିଷ୍ଠ ପୂର୍ଣେନ୍ଦୁବିମ୍ବଵତ୍
ବାହାରେ ଲୋକମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ଆଚରଣ କର; କିନ୍ତୁ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଆଶା ଛାଡି, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶିତଳ ଓ ଶାନ୍ତ ରୁହ।
ଇତରାସୁ ତୁ ଯେ ଜାତା ଜାତିଷ୍ଵ୍ ଅଗୁଣଶାଲିନଃ । ଅଵିଚାର୍ଯାସ୍ ତ ଏତେ ହି ଗୋମାଯୁଶିଶୁଧର୍ମକାଃ
ଅନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟ ବର୍ଗରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ଏବଂ ଗୁଣ ନାହିଁ, ସେମାନେ ବିଚାର କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି; ସେମାନେ ଜଣେ ଶିଆଳ ଛୁଆ ପରି ନିଜ ଚରିତ୍ର ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ଯେ ସ୍ଵଭାଵା ମହାବାହୋ ନୃଣାଂ ସାତ୍ତ୍ଵିକଜନ୍ମନାମ୍ । ତାନ୍ ଭଜନ୍ ପୁରୁଷୋ ଯାତି ପାଶ୍ଚାତ୍ଯୋଦାରଜନ୍ମତାମ୍
ହେ ମହାବାହୁ, ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ ମଣିଷ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜନ୍ମ ପାଇଥାଏ।
ଯାନ୍ ଏଵ ସେଵତେ ଜନ୍ତୁର୍ ଇହ ଜାତିଗୁଣାନ୍ ସଦା । ଅପ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଜାତିଜାତୋ ଽପି ଯାତି ତଜ୍ଜାତିତାଂ କ୍ଷଣାତ୍
ଏଠାରେ ଯେ ପ୍ରାଣୀ ନିରନ୍ତର ଯେଉଁ ଜନ୍ମର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜନ୍ମରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ସେଇ ଜନ୍ମର ଗୁଣକୁ ଅଧିଗ୍ରହଣ କରେ।
ପ୍ରାକ୍ତନା ଅଖିଲା ଭାଵା ଜାତିକର୍ମଵଶାନୁଗାଃ । ପୌରୁଷେଣାଵଜୀଯନ୍ତେ ଧୀରୈର୍ ଧୀରା ଇଵାରଯଃ
ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମରୁ ଆସିଥିବା ସମସ୍ତ ପୁରୁଣା ଭାବଗୁଡ଼ିକୁ ଦୃଢ଼ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଲୋକେ ଜିତିପାରନ୍ତି, ଯେପରି ଧୀର ମଣିଷ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜିତନ୍ତି।
ପ୍ରାକ୍ତନାଶୁଭଜାତିସ୍ଥକର୍ମଦୋଷାକୁଲାମ୍ ଅପି । ଧୈର୍ଯେଣାଭ୍ଯୁଦ୍ଧରେଦ୍ ବୁଦ୍ଧିଂ ପଙ୍କାନ୍ ମୁଗ୍ଧମୃଗୀମ୍ ଇଵ
ପୂର୍ବ ଅଶୁଭ ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମର ଦୋଷରେ ମନ ଯଦି ଅଶାନ୍ତ ଓ ବିକଳ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଧୈର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ମଣିଷ ଦଳିଆରେ ଅଟକିଥିବା ମୃଗକୁ ବାହାର କରେ।
ତାମସୀଂ ରାଜସୀଂ ଚୈଵ ଜାତିମ୍ ଅନ୍ଯାମ୍ ଅପି ଶ୍ରିତାଃ । ସ୍ଵଵିଵେକଵଶାଦ୍ ଯାନ୍ତି ସନ୍ତସ୍ ସାତ୍ତ୍ଵିକଜାତିତାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ତାମସିକ, ରାଜସିକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ବିବେକର ଶକ୍ତିରେ ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଜନ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଅନ୍ତଶ୍ ଚିତ୍ତମଣୌ ସ୍ଵଚ୍ଛେ ଯଦ୍ ରାଘଵ ନିଯୋଜ୍ଯତେ । ତନ୍ମଯୋ ହି ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଷ ତସ୍ମାଜ୍ ଜଯତି ପୌରୁଷମ୍
ହେ ରାଘବ, ମନର ନିର୍ମଳ ମଣିରେ ଯାହାକୁ ଭଲଭାବେ ରଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ସେହି ହୋଇଯାଏ। ଏହିଠାରୁ ଜଣାପଡ଼େ, ଚେଷ୍ଟା ସବୁଠୁ ବଡ଼।
ପୌରୁଷେଣ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ମହାର୍ହଗୁଣଶାଲିନା । ମୁମୁକ୍ଷଵୋ ଭଵନ୍ତୀହ ପାଶ୍ଚାତ୍ଯଶୁଭଜାତଯଃ
ଉତ୍ତମ ଗୁଣ, ଚେଷ୍ଟା ଓ ଧୈର୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ନିମ୍ନ ଜନ୍ମର ଲୋକମାନେ ମୁକ୍ତିକୁ ଆଶା କରିପାରନ୍ତି।
ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଵା ଦିଵି ଦେଵେଷୁ ଵା କ୍ଵଚିତ୍ । ପୌରୁଷେଣ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଯନ୍ ନାପ୍ନୋତି ଗୁଣାନ୍ଵିତଃ
ପୃଥିବୀରେ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ, ଯାହା ଗୁଣ ଓ ଚେଷ୍ଟା ସହିତ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ତ୍ଵମ୍ ଅଜର୍ଯେଣ ଧୈର୍ଯେଣ ଵରଵୈରାଗ୍ଯରଂହସା । ଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରଜ୍ଞାପ୍ରରୂଢେନ କିଂ ନାପ୍ନୋଷି ତଦୀହିତମ୍
ତୁମେ ଯଦି ଅକ୍ଷୟ ଧୈର୍ୟ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ବିରାକ୍ତି ଓ ପକ୍ୱ ବୁଦ୍ଧିରେ ଯୁକ୍ତ ହେଉଛ, ତେବେ ତୁମର ଚେଷ୍ଟାରେ କେଉଁସି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ହେବାରେ କଣ ବାଧା ରହିବ?
ହିତଂ ମହାସତ୍ତ୍ଵତଯାତ୍ମନସ୍ ତ୍ଵଂ ଵିଧାଯ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଭଵ ଵୀତଶୋକଃ । ଭଵତ୍କ୍ରମେଣୈଵ ତତୋ ଜନୋ ଽଯମ୍ ଉର୍ଵ୍ଯାଂ ଭଵିଷ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅତିଵୀତଶୋକଃ
ତୁମେ ଦୃଢ଼ ସାହସ ଓ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ନିଜ ଭଲ ପାଇଁ କାମ କର, ଏବଂ ଶୋକରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅ। ଏହିପରି ତୁମର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଖି, ଏଇ ପୃଥିବୀର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଦେଖି ଶୋକରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୁକ୍ତ ହେବେ।
ପାଶ୍ଚାତ୍ଯଜନ୍ମନି ଵିଵେକମହାମହିମ୍ନା ଯୁକ୍ତେ ତ୍ଵଯି ପ୍ରସୃତସତ୍ତ୍ଵଗୁଣାଭିରାମେ । ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥକର୍ମଣି ପଦଂ ନନୁ ରାମ ରାମେ ମୈଷା କରୋତୁ ଭଵବନ୍ଧଵିମୋହଚିନ୍ତା
ହେ ରାମ, ଆଗାମୀ ଜନ୍ମରେ ତୁମେ ବିବେକର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ପ୍ରବଳ ହେବାବେଳେ, ନିଜ ମନକୁ ନିତ୍ୟ ଭଲ କାମରେ ଲାଗି ରଖ। ଏହି ସମୟରେ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋହର ଚିନ୍ତା ତୁମ ମନକୁ ଚିନ୍ତିତ ନ କରୁ।
ଅଥ ସ୍ଥିତିପ୍ରକରଣାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ ଇଦଂ ଶୃଣୁ । ଉପଶାନ୍ତିପ୍ରକରଣଂ ଜ୍ଞାତଂ ନିର୍ଵାଣକାରି ଯତ୍
ଏବେ ରହିବା ବିଷୟର ପରେ, ଏହି କଥା ଶୁଣ। ଏହା ଉପଶାନ୍ତି ବିଷୟର ଅଧ୍ୟାୟ, ଯାହା ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ଶରତ୍ତାରକିତାକାଶସ୍ତିମିତାଯାଂ ସୁସଂସଦି । କଥଯତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଆହ୍ଲାଦି ଵସିଷ୍ଠେ ପାଵନଂ ଵଚଃ
ଶରତ୍କାଳର ତାରା ଭରିତ ଶାନ୍ତ ଆକାଶ ପରି ଶାନ୍ତ ସଭାରେ, ବସିଷ୍ଠ ଏହି ପବିତ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ କଥା କହିଲେ।
ଶ୍ରଵଣାର୍ଥଂ ଚ ମୌନସ୍ଥପାର୍ଥିଵେ ସଂସଦନ୍ତରେ । ନିଵାତ ଇଵ ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦକମଲେ କମଲାକରେ
ଶୁଣିବାପାଇଁ ଏହି ଶାନ୍ତ ସଭାରେ ସମସ୍ତେ ପୃଥିବୀ ପରି ଶାନ୍ତ ଏବଂ ନିଷ୍ପନ୍ଦ ହୋଇ ବସିଥିଲେ, ଯେପରି ନିରବ ବାତାସରେ ପଦ୍ମଗୁଡ଼ିକ ନିଃସ୍ପନ୍ଦ ରହେ ।
ଵିଲାସିନୀଷୁ ସଂଶାନ୍ତମଦମୋହବଲାସୁ ଚ । ଶମମ୍ ଅନ୍ତଃ ପ୍ରଯାନ୍ତୀଷୁ ଚିରପ୍ରଵ୍ରାଜିତାସ୍ଵ୍ ଇଵ
ସେଠାରେ ମହିଳାମାନେ ଯାଙ୍କର ଅହଂକାର, ମୋହ ଓ ଶକ୍ତି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେମାନେ ମନରେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଦୀର୍ଘଦିନ ତ୍ୟାଗରେ ଲିନ ଥିବା ଲୋକମାନେ ।
କରାମ୍ଭୋରୁହହଂସେଷୁ ଲୀନେଷୁ ଶ୍ରଵଣାଦ୍ ଇଵ । ମୂକଘୁର୍ଘୁରଘଣ୍ଟେଷୁ ଚାମରେଷୁ ଲିପାଵ୍ ଇଵ
ହାତଗୁଡ଼ିକ ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଶାନ୍ତ ଓ ନିରବ ଥିଲା, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେପରି ସେମାନେ ଶୁଣୁଛନ୍ତି; ଚାମରଗୁଡ଼ିକ ମୁକ ବାଜାର ପରି ନିରବ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଥିଲା, ଯେପରି ସେମାନେ ମୌନରେ ଲିନ ।
ନାସାଗ୍ରପରିଵିଶ୍ରାନ୍ତତର୍ଜନ୍ଯଙ୍ଗୁଲିକୋଟିଷୁ । ଵିଚାରଯତ୍ସୁ ଵିଜ୍ଞାନକଲାଂ ତଜ୍ଜ୍ଞେଷୁ ରାଜସୁ
ନାକର ଛାଡ଼ ପାଖରେ ରଖାଯାଇଥିବା ତର୍ଜନୀ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଟିପ୍ସ ଏକଦମ ଶାନ୍ତ ଥିଲା, ଯେପରି ରାଜାମାନେ ଜ୍ଞାନର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ ।
ରାମେ ଵିକାସମ୍ ଆଯାତେ ପ୍ରଭାତ ଇଵ ପଙ୍କଜେ । ପରିତ୍ଯକ୍ତତମଃପୀଠେ ସୂର୍ଯୋଦଯ ଇଵାମ୍ବରେ
ରାମଙ୍କର ମନ ଖିଲିଗଲା, ଯେପରି ଉଷାକାଳରେ ଗୋଲାପ ଫୁଟେ, ଅନ୍ଧକାର ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିବା ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ପରି।
ଆକର୍ଣଯତି ଵାସିଷ୍ଠୀର୍ ଗିରୋ ଦଶରଥେ ରସାତ୍ । କଲାପିନୀଵ ଜୀମୂତନିର୍ହ୍ରାଦମ୍ ଉରୁଵର୍ଷଣମ୍
ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ବାସିଷ୍ଠଙ୍କ କଥାକୁ ଏମିତି ମନୋযোগରେ ଶୁଣିଲେ, ଯେପରି ମୟୂର ବଡ଼ ବର୍ଷା ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା ମେଘର ଗମ୍ଭୀର ଗର୍ଜନକୁ ଶୁଣି ଖୁସି ହୁଏ।
ଆହୃତ୍ଯ ସର୍ଵଭୋଗେଭ୍ଯୋ ମନୋ ମର୍କଟଚଞ୍ଚଲମ୍ । ଶ୍ରଵଣଂ ପ୍ରତି ଯତ୍ନେନ ଭରତେ ମନ୍ତ୍ରିଣି ସ୍ଥିତେ
ସମସ୍ତ ଭୋଗବିଲାସରୁ ମନକୁ ବାନ୍ଦର ପରି ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ ଆଣି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଥିବା ସମୟରେ, ଭରତ ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ ଶ୍ରବଣ କରିଲେ।
ଵସିଷ୍ଠୋକ୍ତ୍ଯା ପରିଜ୍ଞାତେ ସ୍ଵାତ୍ମନୀନ୍ଦୁକଲାମଲେ । ଲକ୍ଷ୍ମଣେ ଵିଲସଲ୍ଲକ୍ଷ୍ଯେ ଶିକ୍ଷାବଲଵିଲକ୍ଷଣେ
ବାସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଜଣାପଡ଼ିଥିବା ଶୁଭ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ପରି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜ୍ଞାନର ଉଦାହରଣ ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ, ଯାହା ଶିକ୍ଷାର ସୀମାକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରେ।
ଶତ୍ରୁଘ୍ନେ ଶତ୍ରୁଦଲନେ ଚେତସା ପୂର୍ଣତାଂ ଗତେ । ଅଲମ୍ ଆନନ୍ଦମ୍ ଆଯାତେ ରାକାଚନ୍ଦ୍ରୋପମେ ସ୍ଥିତେ
ଶତୃଘ୍ନ, ଶତୃମାନେଙ୍କୁ ନଶ୍ୱନ କରିଥିବା, ଯାହାର ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା, ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିଲେ।