ଅତ୍ରୈଵ ଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଉଚିତେ ଶୃଣୁ ରାଘଵ ପୂର୍ଵଜାଃ । କଚେନ ଗାଥା ଯା ଗୀତା ବାର୍ହସ୍ପତ୍ଯେନ ପାଵନୀଃ
ଏହି ଅର୍ଥରେ, ରାଘବ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୁଅ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ଗାଥାଗୁଡ଼ିକ ଗାଇଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏବେ ଶୁଣ।
କସ୍ମିଂଶ୍ଚିନ୍ ମେରୁଗହନେ ତିଷ୍ଠନ୍ ସୁରଗୁରୋସ୍ ସୁତଃ । କଦାଚିଦ୍ ଅଭ୍ଯାସଵଶାଦ୍ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିଂ ପ୍ରାପଦ୍ ଆତ୍ମନି
ଏକ ସମୟରେ, ମେରୁ ପର୍ବତର ଗୁହା ଭିତରେ ବସିଥିବା ଦେବତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅ, ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସର ଫଳରେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କଲେ।
ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନାମୃତାପୂର୍ଣା ମତିର୍ ନାରମତାସ୍ଯ ସା । ପଞ୍ଚଭୂତମଯେ ମ୍ଲାନେ ଦୃଶ୍ଯେ ଽସ୍ମିନ୍ ପେଲଵାତ୍ମନି
ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ତାଙ୍କର ମନ, ଏହି ପାଞ୍ଚଭୂତର ଦୁର୍ବଳ ଦେହରେ କିମ୍ବା ଏହା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅସାର ଜଗତରେ ଆଉ ରୁଚି ରଖିଲା ନାହିଁ।
ତେନ ନିର୍ଵିଣ୍ଣ ଇଵ ସ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଋତେ ପରମ୍ । ଅପଶ୍ଯନ୍ ସମୁଵାଚେଦମ୍ ଏକୋ ଗଦ୍ଗଦଯା ଗିରା
ଏହିପରି, ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛିରେ ରୁଚି ନ ରଖିଥିବା ପରି, ସେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ ଏବଂ ଏକାକି କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି କିଂ ଗୃହ୍ଣାମି ତ୍ଯଜାମି କିମ୍ । ଆତ୍ମନା ପୂରିତଂ ଵିଶ୍ଵଂ ମହାକଲ୍ପାମ୍ବୁନା ଯଥା
ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? କଣ ଧରିବି କିମ୍ବା କଣ ଛାଡ଼ିବି? କାରଣ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେପରି ମହାପ୍ରଳୟର ଜଳରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ।
ଦୁଃଖମ୍ ଆତ୍ମା ସୁଖଂ ଚୈଵ ଖମ୍ ଆଶାସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅହଂ ତଥା । ସର୍ଵମ୍ ଆତ୍ମମଯଂ ଜାତଂ କଷ୍ଟଂ ନଷ୍ଟୋ ଽହମ୍ ଆତ୍ମନା
ଦୁଃଖ ମୁଁ ନିଜେ, ସୁଖ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ନିଜେ, ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ନିଜେ, ଏମିତି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନିଜେ। ସମସ୍ତ କିଛି ନିଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି—ନିଜ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ହରାଇଯାଇଛି, ଦୁଃଖ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି।
ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ଦେହେଷ୍ଵ୍ ଅଧ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଚ ଦିକ୍ଷୁ ଚ । ଇତ ଆତ୍ମା ତଥେହାତ୍ମା ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅନାତ୍ମମଯଂ କ୍ଵଚିତ୍
ଦେହର ଭିତରେ ବା ବାହାରେ, ତଳେ, ଉପରେ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ—ଏଠି ନିଜ ଅଛି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ନିଜ ଅଛି; କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନିଜ ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
ସର୍ଵତ୍ରୈଵ ସ୍ଥିତୋ ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ମା ସର୍ଵମ୍ ଆତ୍ମନି ସଂସ୍ଥିତମ୍ । ସର୍ଵମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଆତ୍ମୈଵମ୍ ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵ ନମାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ନିଜ ସବୁଠି ବ୍ୟାପିଛି, ସମସ୍ତ କିଛି ନିଜ ଭିତରେ ଅଛି। ଏହି ସବୁ କିଛି ନିଜ ହିଁ—ସେଇ ନିଜକୁ ମୁଁ ନିଜ ଭିତରେ ନମସ୍କାର କରେ।
ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯତ୍ରାହଂ ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯନ୍ ମଯି । କିମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛାମି କେଵଲଂ ପ୍ରଶମାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଯେଉଁଠି ମୁଁ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି କିଛି ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ମୋ ଭିତରେ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି କିଛି ନାହିଁ। ମୁଁ ଆଉ କଣ ଚାହେଁ? କେବଳ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଆତ୍ମନାତ୍ମନି ଯେନାହଂ ନମାମ୍ଯ୍ ଆପୂରିତାତ୍ମନା । ଉପଶାମ୍ଯାମି ତେନାନ୍ତଃ କ୍ଵାନ୍ଯତ୍ରାଭିପତାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ମନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ନମସ୍କାର କରେ। ଏହି ଭାବରେ ମୋର ମନ ଶାନ୍ତି ପାଏ—ଏହା ଛାଡ଼ି ଆଉ କେଉଁଠି ଯିବି?
ଅହମ୍ ଅଗ୍ନିର୍ ଅହଂ ଵାଯୁର୍ ଅହଂ ଭୂର୍ ଅହମ୍ ଅମ୍ବରମ୍ । ଯନ୍ ନାହଂ ନାସ୍ତି ତତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଏଵାହମ୍ ଆତତମ୍
ମୁଁ ଅଗ୍ନି, ମୁଁ ବାୟୁ, ମୁଁ ପୃଥିବୀ, ମୁଁ ଆକାଶ। ଯାହା ମୁଁ ନୁହେଁ, ସେଠାରେ କିଛି ନାହିଁ—ମୁଁ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଛି, ସମସ୍ତ କିଛି ମୁଁ ହେଉଛି।
ଆପୂରିତାପାରନଭୋମହାଭୈରଵରୂପଵାନ୍ । ସର୍ଵସଂଵିନ୍ମଯଃ ପୂର୍ଣସ୍ ତିଷ୍ଠାମ୍ଯ୍ ଏକାର୍ଣଵୋପମଃ
ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ମହାଶୂନ୍ୟର ଅପାର ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନରେ ଏକ ସାଗର ପରି ମୁଁ ଅଚଳ ଅଛି।
ଇତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଭାଵଯନ୍ ଭାଵଂ କନକାଚଲକୁଞ୍ଜକେ । ଉଚ୍ଚାରଯନ୍ନ୍ ଅଥୋଙ୍କାରଂ ଘଣ୍ଟାସ୍ଵନମ୍ ଇଵ କ୍ରମାତ୍
ଏଭଳି ଭାବନା କରି, ସୁନା ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରେ ବସି, ସେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଘଣ୍ଟାର ଧ୍ୱନି ପରି 'ଓଁ' ଧ୍ୱନି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।
ଓଙ୍କାରସ୍ଯ କଲାମ୍ ଅର୍ଧାଂ ପାଶ୍ଚାତ୍ଯାଂ ଵାଲକୋମଲାମ୍ । ନାନ୍ତରସ୍ଥେନ ବାହ୍ଯେ ନ ଭାଵଯନ୍ ପରମେ ହୃଦି
ଓଁକାରର ପଶ୍ଚିମ ଅର୍ଧ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ କୋମଳ ଅଂଶକୁ, ମନରେ ବା ବାହାରେ, ପରମ ହୃଦୟରେ କେବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଵ୍ଯପଗତକଲନାକଲଙ୍କଶୁଦ୍ଧୋ ହୃଦଯନିରନ୍ତରଲୀନଵାତଵୃତ୍ତିଃ । ଗତଘନଶରଦମ୍ବରୋପମାନଃ କଚ ଉପଲାଚଲମୂର୍ତିମାନ୍ ଅତିଷ୍ଠତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ମନ ସମସ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୋଷରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ଶ୍ୱାସ ସଦା ହୃଦୟରେ ଏକତାରେ ଲିନ ରହେ, ଏବଂ ମେଘହୀନ ଶରତ୍ ଆକାଶ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେଠି କଚ ପାହାଡ଼ର ପଥର ଭଳି ଅଚଳ ରହିଲେ।
ଅନ୍ନପାନାଙ୍ଗନାସଙ୍ଗାଦ୍ ଋତେ ନାସ୍ତୀହ କିଞ୍ଚନ । ଶୁଭଂ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଅଵିସଂଵାଦି ମହାନ୍ କିମ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛତୁ
ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଓ ନାରୀସଙ୍ଗ ଛାଡ଼ି ଏଠାରେ କିଛି ନାହିଁ; ଏମିତି ମହାନ, ଶୁଭ, ନିଶ୍ଚିତ ଜିନିଷ କ'ଣ ଆଶା କରିବେ?
ତିର୍ଯଞ୍ଚଃ ପଶଵୋ ମୂଢା ଯେନ ତୁଷ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅସାଧଵଃ । ଭୋଗାଦିନା କଥଂ ତେନ ରତିମ୍ ଆଯାନ୍ତି ସାଧଵଃ
ଯେ ଭୋଗରେ ପଶୁ, ମୂଢ଼ ଓ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠି ସଦ୍ଗୁଣୀ ଲୋକମାନେ କିପରି ଆନନ୍ଦ ପାଇପାରିବେ?
ଭୋଗୈଃ କୃପଣସର୍ଵସ୍ଵୈର୍ ଆଦିମଧ୍ଯାନ୍ତପେଲଵୈଃ । ଵିଶ୍ଵାସଂ ଯାନ୍ତି ଯେ ଲୋକେ ତୈର୍ ଅଲଂ ନରଗର୍ଦଭୈଃ
ଯେମାନେ ଏହି ସଂସାରରେ ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ ଅସ୍ଥାୟୀ ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ ଭୋଗରେ ଆଶ୍ରୟ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ନରକରେ ଗଧାଙ୍କ ସହିତ ରହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ଇତଃ କେଶା ଇତୋ ରକ୍ତମ୍ ଇତୀଯଂ ପ୍ରମଦାତନୁଃ । ଏତଯା ତୋଷମ୍ ଆଯାନ୍ତି ସାରମେଯା ନ ମାନଵାଃ
ଏଠି କେଶ, ଏଠି ରକ୍ତ—ଏହି ହେଉଛି ଜଣେ ନାରୀର ଦେହ। ଏହାରେ କୁକୁରମାନେ ସନ୍ତୋଷ ପାଆନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନୁହେଁ।
ମୃନ୍ ମହୀ ଦାରୁ ତରଵୋ ଦେହୋ ମାଂସଂ ଦୃଷଦ୍ ଗିରିଃ । ଅଧୋ ଭୂର୍ ଅମ୍ବରଂ ପୃଷ୍ଠେ କିମ୍ ଅପୂର୍ଵଂ ସୁଖାଯ ଯତ୍
ମାଟି ହେଉଛି ଭୂମି, କାଠ ହେଉଛି ଗଛ, ଦେହ ହେଉଛି ମାଂସ, ପାହାଡ଼ ହେଉଛି ପଥର; ତଳେ ଭୂମି, ଉପରେ ଆକାଶ—ଏଠି କଣ ନୂତନ ଅଛି ଯାହାରେ ସଂତୋଷ ମିଳେ?
ମାତ୍ରାସ୍ପର୍ଶାନୁସାରିଣ୍ଯୋ ଵିଵେକପଦଭଙ୍ଗୁରାଃ । ମୋହାଯୈଵ ପରାମୃଷ୍ଟାସ୍ ସକଲା ଲୋକସଂଵିଦଃ
ସମସ୍ତ ସାଂସାରିକ ଅନୁଭବ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂସ୍ପର୍ଶ ପରେ ହୁଏ, ବିବେକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଭ୍ରମକୁ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ଧରାଯାଇଥାଏ।
ସର୍ଵସ୍ଯା ଏଵ ପର୍ଯନ୍ତେ ଶୁଭାଯା ଅପି ସଂସ୍ଥିତେଃ । ମଲିନଂ ଦୁଃଖମ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଜ୍ଵାଲାଯା ଇଵ କଜ୍ଜଲମ୍
ସମସ୍ତ କଥାର ଶେଷରେ, ଯେଉଁଠି ଶୁଭ ଜୀବନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଠି ଅଶୁଦ୍ଧତା ଓ ଦୁଃଖ ଅବଶ୍ୟ ରହିଯାଏ, ଯେପରି ଆଗୁନିର ଶେଷରେ କାଳି ରହିଯାଏ।
ଆଗମାପାଯତୋ ଽନିତ୍ଯା ମନଷ୍ଷଷ୍ଠେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ରିଯାଃ । ଲତା ନାଗେନ୍ଦ୍ରମ୍ ଇଵ ତା ଧାରଯନ୍ତି ନ ସତ୍ପଦମ୍
ମନ ଓ ଛଅଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଆସିଯାଏ ଓ ଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ଥାୟୀ; ଯେପରି ଏକ ଲତା ବଡ଼ ସାପକୁ ଧରିପାରିନାହିଁ, ସେମାନେ ସତ୍ୟର ପଥକୁ ଧରିପାରନ୍ତିନାହିଁ।
ପୁତ୍ରିକା ରକ୍ତମାଂସସ୍ଯ କାନ୍ତେଯମ୍ ଇତି ସାଦରମ୍ । ସ୍ଵଦେହନାମ୍ନ୍ଯ୍ ଅସ୍ଥିଚଯେ ଶ୍ଲିଷ୍ଯତେ ସେତି କଃ କ୍ରମଃ
ମନୁଷ୍ୟ ଆସକ୍ତିରେ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସର ଗଠନକୁ 'ମୋର ପ୍ରିୟ କନ୍ୟା' ବୋଲି କୁହେ; କିନ୍ତୁ ନିଜ ଦେହ ନାମକ ଅସ୍ଥିର ଢେରକୁ ଆଉ ଏତେ ଆସକ୍ତି କାହିଁକି?
ସର୍ଵଂ ସତ୍ଯମ୍ ଇଦମ୍ ରାମ ସ୍ଥିରମ୍ ଅଜ୍ଞସ୍ଯ ତୁଷ୍ଟଯେ । ଜ୍ଞସ୍ଯାସ୍ଥିରମ୍ ଅସତ୍ଯଂ ଚ ଜଗଦ୍ ରାମ ନ ତୁଷ୍ଟଯେ
ହେ ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅଜ୍ଞମାନଙ୍କର ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ଓ ସ୍ଥିର ଲାଗେ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସତ୍ୟ, ଏହାରେ କୌଣସି ସନ୍ତୋଷ ମିଳେନାହିଁ।
ଅଭୁକ୍ତେ ଽପି ଵିଷେ ଯୈଷା ଵିଷମୂର୍ଛାଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି । ତାଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଭାଵାସ୍ଥାମ୍ ଆତ୍ମୈକତ୍ଵାଜ୍ ଜ୍ଞତାଂ ଵ୍ରଜ
ଏହି ସଂସାର, ଯଦିଓ ଆମେ ଏହାକୁ ଭୋଗ କରୁନାହିଁ, ବିଷ ଭଳି ମୂର୍ଛା ଦେଇଥାଏ। ଏହାପ୍ରତି ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ି, ଆପଣ ନିଜ ଆତ୍ମାର ଏକତ୍ୱର ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁଭବ କର।
ଅନାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଭାଵେନ ଚିତ୍ତଂ ସ୍ଥିତିମ୍ ଉପାଗତମ୍ । ଯଦା ତଦେଦମ୍ ଆଯାତଂ ଜଗଜ୍ଜାଲମ୍ ଅସନ୍ମଯମ୍
ଯେତେବେଳେ ମନ ଅନ୍ୟକୁ ଆତ୍ମା ଭାବି, ସେଇ ଭାବରେ ଅଟୁଟ ରହିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ସଂସାରର ମାୟାଜାଲ, ଯାହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଵାସନାଵଶତୋ ବ୍ରହ୍ମମନସା କଲ୍ପିତଂ ଵପୁଃ । ତେଜସାଶ୍ରିତକୁଡ୍ଯେନ ହେମାଭତ୍ଵମ୍ ଇଵାତ୍ମନଃ
ପୂର୍ବ ଅନୁଭୂତିର ପ୍ରଭାବରେ, ବ୍ରହ୍ମାର ମନ ଏକ ଦେହର କଳ୍ପନା କରେ; ଯେପରି ଏକ ଦିଵାଳକୁ ସୁନାର ରଙ୍ଗ ଲଗାଇଲେ ସେଠାରେ ସୁନା ଭାସେ, ସେପରି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଵୈରିଞ୍ଚପଦମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ମନୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମହାମତେ । ଇଦଂ ଜଗତ୍ ସୁଘନତାଂ କଥମ୍ ଆନଯତି କ୍ରମାତ୍
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ରହ୍ମା, ତୁମେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାର ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଏହି ସଂସାରକୁ କିପରି ତୁମର ମନ ଦ୍ରୁଢ଼ ଭାବରେ ଦେଖାଏ?
ଗର୍ଭତଲ୍ପାତ୍ ସମୁତ୍ଥାଯ ପଦ୍ମଜଃ ପ୍ରଥମଂ ଶିଶୁଃ । ବ୍ରହ୍ମେତି ଶବ୍ଦମ୍ ଅକରୋଦ୍ ବ୍ରହ୍ମା ତେନ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଗର୍ଭରୁ ବାହାରି, ପଦ୍ମରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପ୍ରଥମ ଶିଶୁ ଏକ ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ—'ବ୍ରହ୍ମା'। ଏହି କାରଣରୁ ସେଉଁଠିଏ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।