ଜନ୍ମାଵଲିଵରତ୍ରାଯାମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରନ୍ଥଯୋ ଦୃଢାଃ । ଯେ ଲଗ୍ନାସ୍ ତଦ୍ଵିମୋକ୍ଷାର୍ଥଂ ଯେ ଯତନ୍ତେ ତ ଉତ୍ତମାଃ
ପୁନଃପୁନ ଜନ୍ମର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବନ୍ଧନ ବହୁତ ଦୃଢ଼; ଯେମାନେ ଏହି ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ।
ଦଲିତଂ ମାନିନୀଲୋକୈର୍ ମନୋ ମକରକେତୁନା । କୋମଲଂ ଖୁରନିଷ୍ପେଷୈଃ କମଲଂ କରିଣା ଯଥା
ଅଭିମାନୀ ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ ଲୋକମାନେ ମୋ ମନକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ମୃଦୁ କମଳକୁ ହାତୀର ଖୁର ଦ୍ୱାରା ଚେପିଦିଆଯାଏ।
ଅଦ୍ଯ ଚେତ୍ ସ୍ଵସ୍ଥଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ମୁନୀନ୍ଦ୍ର ନ ଚିକିତ୍ସ୍ଯତେ । ଭୂଯଶ୍ ଚିତ୍ତଚିକିତ୍ସାଯାଂ କଃ କିଲାଵସରଃ କୁତଃ
ମହାମୁନି, ଯଦି ଆଜି ଏହି ମନକୁ ସଠିକ ବୁଝିବାରେ ଚିକିତ୍ସା କରାଯିବ ନାହିଁ, ତେବେ ପୁଣି କେବେ ଏହାର ଚିକିତ୍ସା କରିବାର ସୁଯୋଗ ମିଳିବ?
ଵିଷଂ ଵିଷଯଵୈଷମ୍ଯଂ ନ ଵିଷଂ ଵିଷମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ଜନ୍ମାନ୍ତରଘ୍ନା ଵିଷଯା ଏକଦେହହରଂ ଵିଷମ୍
ବିଷ କୁ ବିଷ ନାହିଁ କୁହାଯାଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଅସମତା ହିଁ ଏହି ପ୍ରକୃତ ବିଷ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଜନ୍ମ ପରି ଜନ୍ମକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଯେଉଁଠି ବିଷ କେବଳ ଏକ ଦେହକୁ ନଷ୍ଟ କରେ।
ନ ସୁଖାନି ନ ଦୁଃଖାନି ନ ମିତ୍ରାଣି ନ ବନ୍ଧଵଃ । ନ ଜୀଵିତଂ ନ ମରଣଂ ବନ୍ଧାଯ ଜ୍ଞସ୍ଯ ଚେତସଃ
ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ମିତ୍ର, ଆତ୍ମୀୟ, ଜୀବନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ କିଛି ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ମନକୁ ବାନ୍ଧି ପାରେ ନାହିଁ।
ତଦ୍ ଭଵାମି ଯଥା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପୂର୍ଵାପରଵିଦାଂ ଵର । ଵୀତଶୋକଭଯାଯାସୋ ଜ୍ଞସ୍ ତଥୋପଦିଶାଶୁ ମେ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଜଣା ଯାଉଥିବା ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ମୋତେ ଏମିତି ଉପଦେଶ ଦିଅ, ଯେପରି ମୁଁ ଶୋକ, ଭୟ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ହେବି।
ଵାସନାଜାଲଵଲିତା ଦୁଃଖକଣ୍ଟକସଙ୍କଟା । ନିପାତୋତ୍ପାତବହଲା ଭୀମରୂପାଜ୍ଞତାଟଵୀ
ଅଜ୍ଞାନର ଜଙ୍ଗଲ ଏହି ଭାବନାର ଜାଲରେ ଜଡିତ, ଦୁଃଖର କଣ୍ଟକରେ ଭରିଆ, ପତନ ଓ ବିପଦରେ ଘନ, ଦେଖିବାକୁ ଭୟଙ୍କର।
କ୍ରକଚୋଗ୍ରଵିନିଷ୍ପେଷଂ ସୋଢୁଂ ଶକ୍ତୋ ଽସ୍ମ୍ଯ୍ ଅହଂ ମୁନେ । ସଂସାରଵ୍ଯଵହାରୋତ୍ଥଂ ନାଶାଵିଷମଵୈଶସମ୍
ହେ ମୁନି, ସଂସାରର କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଷ୍ଟ ଓ ବିଷର ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖକୁ, ଯେଉଁଠି ମନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଟାରେ ଚିଉଁ ହେଉଛି, ମୁଁ ସହିପାରିବି।
ଇଦଂ ନାସ୍ତୀଦମ୍ ଅସ୍ତୀତି ଵ୍ଯଵହାରିଜନଭ୍ରମଃ । ଧୁନୋତୀଦଂ ଚଲଂ ଚେତୋ ରଜୋରାଶିମ୍ ଇଵାନିଲଃ
‘ଏହା ନାହିଁ, ଏହା ଅଛି’ ବୋଲି ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ଭ୍ରମରେ ପଡନ୍ତି, ସେଇ ଭ୍ରମ ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ମନକୁ ଏଭଳି ହଲାଇ ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ହଳକା ପବନ ଧୁଳିର ଢେଳିକୁ ଉଡାଇ ଦିଏ।
ତୃଷ୍ଣାତନ୍ତୁଲଵପ୍ରୋତଜୀଵସଞ୍ଚଯମୌକ୍ତିକମ୍ । ଚିଦଚ୍ଛାଙ୍ଗତଯା ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରକଟଂ ଚିତ୍ତନାଯକମ୍
ତୃଷ୍ଣାର ସୂତ୍ରରେ ଗୁଞ୍ଜି ଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କର ଏହି ମାଳା, ଚେତନାର ଆଭାରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଏକ ମୁକ୍ତା ଭଳି, ସଦା ମନର ନାୟକ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ସଂସାରହାରମ୍ ଅରତିଃ କାଲଵ୍ଯାଲଵିଭୂଷଣମ୍ । ତ୍ରୋଟଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଅକ୍ରୂରାଂ ଵାଗୁରାମ୍ ଇଵ କେସରୀ
ଏହି ନିର୍ଦୟ ସଂସାରର ଜାଳ—ଅସନ୍ତୋଷ, ଯାହା ସମୟର ସର୍ପର ହାର ଭଳି, ମୁଁ ସିଂହ ଭଳି ଏହାକୁ ଛିରି ଦେବି।
ନୀହାରଂ ହୃଦଯାଟଵ୍ଯାଂ ମନସ୍ତିମିରମ୍ ଆଶୁ ମେ । କେନଚିଜ୍ ଜ୍ଞାନଦୀପେନ ଭିନ୍ଦ୍ଧି ତତ୍ତ୍ଵଵିଦାଂ ଵର
ହେ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, କୌଣସି ଜ୍ଞାନର ଦୀପ ଦ୍ୱାରା ମୋ ହୃଦୟ ଅଟାରୀର ଧୂସରତା ଓ ମନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଶୀଘ୍ର ଦୂର କର।
ଵିଦ୍ଯନ୍ତ ଏଵେହ ନ ତେ ମହାତ୍ମନ୍ ଦୁରାଧଯୋ ନ କ୍ଷଯମ୍ ଆପ୍ନୁଵନ୍ତି । ଯେ ସଙ୍ଗମେନୋତ୍ତମମାନସାନାଂ ନିଶାତମାଂସୀଵ ନିଶାକରେଣ
ହେ ମହାନ ଆତ୍ମା, ଯେଉଁମାନେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ କେବେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମାଂସ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ କ୍ଷୟ ପାଉନାହିଁ, ସେପରି ଦୁଃଖ ସେମାନଙ୍କୁ କେବେ ନଷ୍ଟ କରିପାରେନାହିଁ।
ଆଯୁର୍ ଵାଯୁଵିଘଟ୍ଟିତାବ୍ଜପଟଲୀଲମ୍ବାମ୍ବୁଵଦ୍ ଭଙ୍ଗୁରଂ ଭୋଗା ମେଘଵିତାନମଧ୍ଯଵିଲସତ୍ସୌଦାମିନୀଚଞ୍ଚଲାଃ । ଲୋଲୋ ଯୌଵନଲାଲନାଜଲରଯଶ୍ ଚେତ୍ଯ୍ ଆକଲଯ୍ଯ ଦ୍ରୁତଂ ମୁଦ୍ରୈଵାଦ୍ରିଦୃଢାର୍ପିତା ନନୁ ମଯା ଚିତ୍ତେ ଚିରଂ ଶାନ୍ତଯେ
ଏହି ଜୀବନ ପବନରେ ହଲୁଣି ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମମାଳା ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ନଶ୍ୱର; ସୁଖ ସବୁ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ଚମକୁଥିବା ବିଜୁଳି ପରି ଅସ୍ଥିର; ଯୁବାବସ୍ଥା, ମମତା ଓ ଆସକ୍ତିର ତରଙ୍ଗ ସବୁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ। ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣି, ମୁଁ ମୋର ମନକୁ ପାହାଡ଼ରେ ମୋହର ଲଗାଇଦେଇଥିବା ପରି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଧାରଣ କରିଛି।
ଏଵମ୍ ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥିତାନର୍ଥସାର୍ଥସଙ୍କଟକୋଟରମ୍ । ଜଗଦ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ନିର୍ମଗ୍ନଂ ମନୋ ମନନକର୍ଦମେ
ଏପରି ଅନେକ ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦରେ ଭରିଥିବା ଏହି ସଂସାରକୁ ଦେଖି, ମୋର ମନ ଚିନ୍ତାର କାଦିରେ ଡୁବିଯାଇଛି।
ମନୋ ମେ ଭ୍ରମତୀଵେଦଂ ସମ୍ଭ୍ରମଶ୍ ଚୋପଜାଯତେ । ଗାତ୍ରାଣି ପରିକମ୍ପନ୍ତେ ପତ୍ତ୍ରାଣୀଵ ଜରତ୍ତରୋଃ
ମୋର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଏପଟେ ସେପଟେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଛି, ଭୟ ଓ ଅଶାନ୍ତି ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଛି; ମୋର ଶରୀର ଜରା ଗଛର ପତ୍ର ପରି କମ୍ପିଉଛି।
ଅନାପ୍ତୋତ୍ତମସନ୍ତୋଷଚର୍ଯୋତ୍ସଙ୍ଗାକୁଲା ମତିଃ । ଶୂନ୍ଯାସ୍ପଦା ବିଭେତୀହ ବାଲେଵାଲ୍ପବଲେଶ୍ଵରା
ଉତ୍ତମ ସନ୍ତୋଷର ସାଙ୍ଗ ନ ମିଳିବାରୁ, ମୋର ଚିନ୍ତା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଏହି ଶୂନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଦେଖି ଭୟ କରେ, ଯେପରିକି ଅପରିପକ୍ୱ ଶକ୍ତି ଥିବା ଶିଶୁ ରାଜା ଭୟଭୀତ ହୁଏ।
ଵିକଲ୍ପେଭ୍ଯୋ ଲୁଠନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତାଶ୍ ଚାନ୍ତଃକରଣଵୃତ୍ତଯଃ । ଶ୍ଵଭ୍ରେଭ୍ଯ ଇଵ ସାରଙ୍ଗ୍ଯସ୍ ତୁଚ୍ଛାଲମ୍ବଵିଡମ୍ବିତାଃ
ମନର ଭିତରେ ଥିବା ଏହି ଚଳାଚଳ ଅନେକ ସନ୍ଦେହରେ ଆଘାତିତ ହେଉଛି, ଯେପରିକି ଶୂନ୍ୟ କୂଆଁ ଦ୍ୱାରା ହରିଣ ମଜା କରାଯାଏ।
ଅଵିଵେକାସ୍ପଦଭ୍ରଷ୍ଟାଃ କଷ୍ଟେ ରୂଢା ନ ସତ୍ପଦେ । ଅନ୍ଧକୂପମ୍ ଇଵାପନ୍ନା ଵରାକାଶ୍ ଚକ୍ଷୁରାଦଯଃ
ବିବେକର ଭୂମିରୁ ଖସିଯାଇ, ଦୁଃଖରେ ଆସି ଥିବା ଏହି ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ସତ୍ମାର୍ଗରେ ନୁହଁନ୍ତି; ଏହା ଅନ୍ଧା କୂଆଁରେ ପଡିଥିବା ଦୁଃଖୀ ଲୋକମାନଙ୍କ ପରି।
ନାଵସ୍ଥିତିମ୍ ଉପାଯାତି ନ ଚ ଯାତି ଯଥେପ୍ସିତମ୍ । ଚିନ୍ତା ଜୀଵେଶ୍ଵରାଯତ୍ତା କାନ୍ତେଵାପ୍ରିଯସଦ୍ମନି
ଚିନ୍ତା ନ ଶାନ୍ତି ହୁଏ, ନ ଚାହିଁଥିବା ଦିଗରେ ଯାଏ; ଏହା ଜୀବନର ଅଧିପତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଯେପରିକି ପ୍ରିୟା ଅପ୍ରିୟ ଘରରେ ଅନିଚ୍ଛାରେ ରହିଥାଏ।
ଜର୍ଜରୀକୃତ୍ଯ ଵସ୍ତୂନି ତ୍ଯଜନ୍ତୀ ବିଭ୍ରତୀ ତଥା । ମାର୍ଗଶୀର୍ଷାନ୍ତଵଲ୍ଲୀଵ ଧୃତିର୍ ଵିଧୁରତାଂ ଗତା
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଜୀବନର ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି, ତଥାପି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆଉ ଧରି ରଖିଛି, ମୋର ଧୃତି ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଶେଷର ଲତା ପରି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି।
ଅପହସ୍ତିତସର୍ଵାର୍ଥମ୍ ଅନଵସ୍ଥିତିର୍ ଆସ୍ଥିତା । ଗୃହୀତ୍ଵୋତ୍ସୃଜ୍ଯ ଚାତ୍ମାନମ୍ ଅଵସ୍ଥିତିର୍ ଅଵସ୍ଥିତା
ସମସ୍ତ ମୂଲ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଅସ୍ଥିରତା ଆସିଛି; ମୁଁ ନିଜକୁ ଧରି ଆଉ ପୁଣି ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଏହିପରି ମୋର ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ରହିଛି।
ଚଲିତାଚଲିତେନାନ୍ତର୍ ଅଵଷ୍ଟମ୍ଭେନ ମେ ମତିଃ । ଦରିଦ୍ରାଚ୍ଛିନ୍ନଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ମୂଲେନେଵ ଵିଡମ୍ବ୍ଯତେ
ମୋର ମନ ନିଜର ଭିତରର ଆଶ୍ରୟ ଦ୍ୱାରା ଠକାଯାଉଛି, ଯେଉଁଥିରେ କେବେ ଚଞ୍ଚଳତା ଆଉ କେବେ ନିଶ୍ଚଳତା ରହିଛି, ଏହା ଦରିଦ୍ରତାରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଗଛର ମୂଳ ପରି।
ଚେତଶ୍ ଚଞ୍ଚଲମ୍ ଆଭୋଗି ଭୁଵନାନ୍ତର୍ଵିହାରି ଚ । ସମ୍ଭ୍ରମଂ ନ ଜହାତୀଦଂ ସ୍ଵଵିମାନମ୍ ଇଵାମରଃ
ମନ ଚଞ୍ଚଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖରେ ଲଗ୍ନ, ଏହା ନିଜେ ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ଜଗତରେ ଘୁରୁଛି, ଏବଂ ଏହି ଭ୍ରମକୁ କେବେ ଛାଡ଼ୁନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଦେବତା ନିଜ ବିମାନରେ ରହିଥାଏ।
ଅତୋ ଽତୁଚ୍ଛମ୍ ଅନାଯାସମ୍ ଅନୁପାଧି ଗତଭ୍ରମମ୍ । କିଂ ତତ୍ ସ୍ଥିତିପଦଂ ସାଧୁ ଯତ୍ର ଶଙ୍କା ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏହି ଭଳି କେଉଁଠି ଏମିତି ଏକ ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ଯାହା ଅପରିଗ୍ରହ, ସହଜ, କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ, ଭ୍ରମ ରହିତ ଓ ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ?
ସର୍ଵାରମ୍ଭସମାରମ୍ଭାସ୍ ସୁଜନା ଜନକାଦଯଃ । ଵ୍ଯଵହାରପରା ଏଵ କଥମ୍ ଉତ୍ତମତାଂ ଗତାଃ
ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଲୋକ, ଯେପରିକି ଜନକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ—ତେବେ ସେମାନେ କିପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ?
ଲଗ୍ନେନାପି କିଲାଙ୍ଗେଷୁ ବହୁନା ବହୁମାନଦ । କଥଂ ସଂସାରପଙ୍କେନ ପୁମାନ୍ ଇହ ନ ଲିପ୍ଯତେ
ଅନେକ ଜିନିଷ ସହିତ ଘନିଷ୍ଠ ହୋଇ ଓ ଅଧିକ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ଏକ ମଣିଷ କିପରି ସଂସାରର ଦୁଷିତିରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ?
କାଂ ଦୃଷ୍ଟିଂ ସମୁପାଶ୍ରିତ୍ଯ ଭଵନ୍ତୋ ଵୀତକଲ୍ମଷାଃ । ମହାନ୍ତୋ ଵିଚରନ୍ତୀହ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ମହାଶଯାଃ
କେଉଁ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଏହି ମହାନ ଜୀବନମୁକ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର ମନେଷ୍ଵରମାନେ ଏଠି ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦରେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି?
ଲୋଭଯନ୍ତୋ ଭଯାଯୈଵ ଵିଷଯା ଭୋଗଭୋଗିନଃ । ଭଙ୍ଗୁରାକାରଵିଭଵାଃ କଥମ୍ ଆଯାନ୍ତି ଭଵ୍ଯତାମ୍
ଭୋଗବସ୍ତୁମାନେ କେବଳ ଭୟ ପାଇଁ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି; ଯେଉଁମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଧନ-ଦୌଲତ ଅସ୍ଥାୟୀ, ସେମାନେ କିପରି ଶୁଭତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ?
ମୋହମାତଙ୍ଗମୃଦିତା କଲଙ୍କକଲିତାନ୍ତରା । ପରଂ ପ୍ରସାଦମ୍ ଆଯାତି ଶେମୁଷୀସରସୀ କଥମ୍
ମନ ଯଦି ମୋହର ହାତୀ ତଳେ ଚକଚକି ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଭିତରେ ଦୋଷରେ ଦାଗ ଲାଗିଯାଏ, ତେବେ ବୁଦ୍ଧିର ହ୍ରଦ କିପରି ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବ?