ଯତଃ କୁତଶ୍ଚିଦ୍ ଏଵେଦଂ ସମ୍ପନ୍ନମ୍ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ । ଅର୍ଜୁନାନିଲଵଦ୍ ଵାରିପୂରାଵର୍ତଵଦ୍ ଆତତମ୍
ଏହା କେଉଁଠୁ ଆସିଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଧୂଳି ଝଡ଼ରେ ପବନ ବିକିରିତ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଜଳରେ ଚକ୍ର ବନେ, ସେପରି ସବୁଦିଗରେ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଯାଏ।
ଇତି ଚେଦ୍ ଭଵତା ରାମ ନୈପୁଣ୍ଯେନାଵଧାରିତମ୍ । ପ୍ରମାଣପରିଶୁଦ୍ଧେନ ଚେତସା ଚ ଵିଚାରିତମ୍
ହେ ରାମ, ଯଦି ତୁମେ ଦକ୍ଷତା ସହିତ ଏହି କଥାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିଛ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରିଛ,
ତଦାତି ଭାଵନା ସାଧୋ ପଦାର୍ଥଂ ପ୍ରତି ନାର୍ହତି । ଅଲାତଚକ୍ରେ ସ୍ଵପ୍ନେ ଚ ଭ୍ରମେ ଵା କେଵ ଭାଵନା
ତେବେ, ହେ ସାଧୁ, ଏହି ବସ୍ତୁ ବିଷୟରେ ମନର ଭାବନା ଅନୁଚିତ। ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡର ଚକ୍ର, ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ଭ୍ରମରେ କୌଣସି ଭାବନା ନାହିଁ, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ।
ଅକସ୍ମାଦ୍ ଆଗତୋ ଜନ୍ତୁସ୍ ସୌହାର୍ଦସ୍ଯ ନ ଭାଜନମ୍ । ଭ୍ରମଭୂତଂ ଜଗଜ୍ଜାଲମ୍ ଆସ୍ଥାଯାଶ୍ ଚ ନ ଭାଜନମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ ଅଚାନକ ଆସିଥିବା ଜଣେ ପ୍ରାଣୀ ସହ ମିତ୍ରତା ହେବାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ଭ୍ରମର ଜାଲ ଭିତରେ ଯିଏ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସଠିକ୍ ସମ୍ପର୍କ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
ଉଷ୍ଣେନ୍ଦୌ ଶୀତଲେ ଭାନୌ ମୃଗତୃଷ୍ଣାଜଲେ ତଥା । ଯଥା ନ ଭାଵଯସ୍ଯ୍ ଆସ୍ଥାମ୍ ଏଵଂ ମା ଭାଵଯ ସ୍ଥିତୌ
ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରରେ ତାପ, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଶୀତଳତା, କିମ୍ବା ମୃଗମରୀଚିକାରେ ପାଣି ଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରିନଥାଉ, ସେପରି ଏହି ସଂସାରରେ ମଧ୍ୟ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସଙ୍କଲ୍ପପୁରୁଷଂ ସ୍ଵପ୍ନଜନଂ ଦ୍ଵୀନ୍ଦୁତ୍ଵଵିଭ୍ରମମ୍ । ଯଥା ପଶ୍ଯସି ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଭାଵଜାତମ୍ ଇଦଂ ତଥା
ଯେପରି ତୁମେ ଚିନ୍ତାର ମଣିଷ, ସ୍ୱପ୍ନର ଲୋକ, କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବାର ଭ୍ରମ ଦେଖ, ସେପରି ଏହି କଳ୍ପନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସଂସାରକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖ।
ଅନ୍ତର୍ ଆସ୍ଥାଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଭାଵଶ୍ରୀଭାଵନାମଯୀମ୍ । ଯୋ ଽସି ସୋ ଽସି ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିଂଲ୍ ଲୀଲଯା ଵିହରାନଘ
ମନର ଆସକ୍ତି, ଯାହା କଳ୍ପନାର ଆଡ଼ମ୍ବରରେ ଗଢ଼ା, ସେଉଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇ, ତୁମେ ଏହି ସଂସାରରେ ଯେମିତି ଅଛ, ସେମିତି ରୁହ, ଓ ନିଷ୍ପାପ, ମଜାରେ ଜୀବନ କଟା।
ଅକର୍ତୃତ୍ଵପଦସ୍ଥସ୍ଯ କର୍ତୃତ୍ଵମ୍ ଅପି କୁର୍ଵତଃ । ସର୍ଵଭାଵାନ୍ତରସ୍ଥସ୍ଯ ସର୍ଵାତୀତସ୍ଯ ଚାତ୍ମନଃ
ଯେଉଁ ଆତ୍ମା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଯଦିଓ କାମ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଓ ସମସ୍ତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଏହି ଆତ୍ମା ପାଇଁ କୌଣସି କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ବା କରାଉଥିବା ଭାବ ନାହିଁ।
ଇଯଂ ସନ୍ନିଧିମାତ୍ରେଣ ନିଯତିଃ ପ୍ରଵିଜୃମ୍ଭତେ । ଦୀପସନ୍ନିଧିମାତ୍ରେଣ ନିରିଚ୍ଛେଵ ପ୍ରକାଶତା
ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା କେବଳ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ମାତ୍ରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଦୀପର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏ।
ଅଭ୍ରସନ୍ନିଧିମାତ୍ରେଣ କୁଟଜାନି ଯଥା ସ୍ଵଯମ୍ । ଆତ୍ମସନ୍ନିଧିମାତ୍ରେଣ ତ୍ରିଜଗନ୍ତି ତଥା ସ୍ଵଯମ୍
ଯେପରି ମେଘର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ମାତ୍ରରେ କୁଟଜ ଫୁଲ ନିଜେ ଖିଳିଯାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମାର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ମାତ୍ରରେ ତିନି ଜଗତ ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି।
ସର୍ଵେଚ୍ଛାରହିତେ ଭାନୌ ଯଥା ଵ୍ଯୋମନି ତିଷ୍ଠତି । ଜାଯତେ ଵ୍ଯଵହାରଶ୍ରୀସ୍ ସତି ଦେଵେ ତଥା କ୍ରିଯା
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ରହିତ ଭାବେ ଆକାଶରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ତଥାପି ଦେବତା ଥିଲେ କାର୍ଯ୍ୟର ମହିମା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଆମ ପାଖରେ ଥିଲେ କ୍ରିୟା ହୁଏ।
ନିରିଚ୍ଛେ ସଂସ୍ଥିତେ ରତ୍ନେ ଯଥାଲୋକଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ସତ୍ତାମାତ୍ରେଣ ଦେଵେନ ତଥୈଵାଯଂ ଜଗଦ୍ଗଣଃ
ଯେପରି ଏକ ମଣିରେ ତାହାର ଉପସ୍ଥିତିମାତ୍ରରେ ଆଲୋକ ବିକିରଣ ହୁଏ, ସେପରି ଦେବତାଙ୍କର ମାତ୍ର ସ୍ଥିତିରେ ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଇଥାଏ।
ଅତ ଆତ୍ମନି କର୍ତୃତ୍ଵମ୍ ଅକର୍ତୃତ୍ଵଂ ଚ ସଂସ୍ଥିତମ୍ । ନିରିଚ୍ଛତ୍ଵାଦ୍ ଅକର୍ତାସୌ କର୍ତା ସନ୍ନିଧିମାତ୍ରତଃ
ଏହିପରି, ଆତ୍ମାରେ କର୍ତ୍ତା ଓ ଅକର୍ତ୍ତା ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥା ରହିଛି। ଆତ୍ମା କିଛି ଚାହେନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତାହାର ଉପସ୍ଥିତିମାତ୍ରରେ ସେ କର୍ତ୍ତା ହୁଏ।
ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଭ୍ଯତୀତତ୍ଵାତ୍ କର୍ତା ଭୋକ୍ତା ନ ଭୂତପଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାନ୍ତର୍ଗତତ୍ଵାତ୍ ତୁ କର୍ତା ଭୋକ୍ତା ସ ଏଵ ହି
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଠାରୁ ଉପରେ ଥିବା ଦ୍ୱାରା, ଆତ୍ମା କର୍ତ୍ତା, ଭୋକ୍ତା କିମ୍ବା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଭିତରେ ଲିନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ସେ କର୍ତ୍ତା ଓ ଭୋକ୍ତା ହୋଇଯାଏ।
ଦ୍ଵେ ଏଵାତ୍ମନି ଵିଦ୍ଯେତେ କର୍ତୃତାକର୍ତୃତେ ଽନଘ । ଯଯୈଵ ପଶ୍ଯସି ଶ୍ରେଯସ୍ ତାମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ସ୍ଥିରୋ ଭଵ
ହେ ପାପରହିତ, ଆତ୍ମାରେ କେବଳ ଦୁଇଟି ଅବସ୍ଥା ଅଛି—କର୍ତ୍ତା ଓ ଅକର୍ତ୍ତା। ତୁମେ ଯାହାକୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବିବ, ସେଠି ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଦୃଢ଼ ରୁହ।
ସର୍ଵତ୍ରାହମ୍ ଅକର୍ତେତି ଦୃଢଭାଵନଯାନଯା । ପ୍ରଵାହାପତିତଂ କାର୍ଯଂ କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଅପି ନ ଲିପ୍ଯସେ
ମୁଁ ସବୁଠାରେ କିଛି କରୁନାହିଁ ବୋଲି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ରଖିଲେ, ପରିସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ କାମ ହେଉଛି, ତାହା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କିଛିରେ ଲିପ୍ତ ହେଉନାହିଁ।
ସର୍ଵତ୍ରାହମ୍ ଅକର୍ତେତି ସଂଵିଦା ଭୋଗକାମନା । ଯାତି ନୀରସତାଂ ଜନ୍ତୋର୍ ଅପ୍ରଵୃତ୍ତେସ୍ ସ୍ଵଚେତସଃ
ମୁଁ ସବୁଠାରେ କିଛି କରୁନାହିଁ ବୋଲି ଜାଣିଲେ, ଭୋଗର ଆକାଂକ୍ଷା ଉଠିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ମନ ତାହାରେ ଲାଗେନାହିଁ, ସେଠାରେ ସେଇ ଆକାଂକ୍ଷା ଅସ୍ୱାଦ ହୋଇଯାଏ।
ଯତ୍ରାହଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵେହ ନ କରୋମୀତି ନିଶ୍ଚଯଃ । ଭୋଗୌଘକାମନାଂ ତତ୍ର କଃ କରୋତୁ ଜହାତୁ ଵା
ଏଠାରେ ମୁଁ କିଛି କରୁନାହିଁ ବୋଲି ଯେଉଁଠାରେ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି, ସେଠାରେ ଏତେ ଭୋଗର ଆକାଂକ୍ଷାକୁ କିଏ ଚାହିଁବା କିମ୍ବା ଛାଡ଼ିଦେବ?
ତସ୍ମାନ୍ ନିତ୍ଯମ୍ ଅକର୍ତାହମ୍ ଇତି ଭାଵନଯେଦ୍ଧଯା । ପରମାମୃତନାମ୍ନୀ ସା ସମତୈଵାଵଶିଷ୍ଯତେ
ସେଥିପାଇଁ ସବୁବେଳେ ମୁଁ କିଛି କରୁନାହିଁ ବୋଲି ଭାବନା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିଭଳି ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଶେଷରେ ମାତ୍ର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମତା, ଯାହାକୁ ଅମୃତ ଭାବିଯାଏ, ସେଇ ରହିଯାଏ।
ଅଥ ସର୍ଵଂ କରୋମୀତି ମହାକର୍ତୃତଯାନଯା । ଯଦୀଚ୍ଛସି ସ୍ଥିତିଂ ରାମ ତତ୍ ତାମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉତ୍ତମାଂ ଵିଦୁଃ
ହେ ରାମ, ଯଦି ତୁମେ ଏହିପରି ଭାବରେ ରହିବାକୁ ଚାହଁ, 'ମୁଁ ସବୁ କାମ କରୁଛି' ବୋଲି ମହା କର୍ତ୍ତା ଭାବନାରେ, ତେବେ ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ଜାଣ।
ଅହଂ ଯତ୍ର କରୋମୀମଂ ସମଗ୍ରଂ ଜାଗତଂ ଭ୍ରମମ୍ । ରାଗଦ୍ଵେଷକ୍ରମସ୍ ତତ୍ର କୁତୋ ଽନ୍ଯସ୍ଯାତ୍ଯସମ୍ଭଵାତ୍
ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଭ୍ରମମୟ ସଂସାରକୁ କରୁଛି, ସେଠି ଆକର୍ଷଣ ଓ ଦ୍ୱେଷର କ୍ରମ କିପରି ଅନ୍ୟ କାହା ପାଇଁ ହେବ? କାରଣ ଅନ୍ୟ କେହି ଥାଏନି।
ଯଦ୍ ଅନ୍ଯେନ ଶରୀରଂ ମେ ଦଗ୍ଧମ୍ ଅନ୍ଯେନ ଲାଲିତମ୍ । ସ ମଦାରମ୍ଭ ଏଵାତଃ କଃ ଖେଦୋଲ୍ଲାସଯୋଃ କ୍ରମଃ
ମୋ ଶରୀରକୁ ଯଦି ଜଣେ ପୋଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟଜଣେ ଲାଡ଼ିଲେଇଛନ୍ତି, ଏହି ଦୁଇଟି କାମ ମଧ୍ୟ ମୋର ନିଜର କାର୍ଯ୍ୟ। ତେଣୁ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖର କ୍ରମ କଣ ହେବ?
ମତ୍ସୁଖାସୁଖଵିସ୍ତାରେ ଜଗଜ୍ଜାଲକ୍ଷଯୋଦଯେ । ଅହଂ କର୍ତେତି ମତ୍ଵାନ୍ତଃ କଃ ଖେଦୋଲ୍ଲାସଯୋଃ କ୍ରମଃ
ମୋର ସୁଖ ଦୁଃଖର ବିସ୍ତାରରେ, ସଂସାର ଜାଳର ଉଦୟ ଓ ନାଶରେ, 'ମୁଁ କରୁଛି' ବୋଲି ଭାବିଲେ, ଭିତରେ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖର କ୍ରମ କଣ ହେବ?
ଖେଦୋଲ୍ଲାସଵିଲାସେ ତୁ ସ୍ଵାତ୍ମକର୍ତୃତଯୈକଯା । ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଲଯଂ ଯାତେ ସମତୈଵାଵଶିଷ୍ଯତେ
କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦର ଯେଉଁ ଖେଳ, ଆପଣ ନିଜେ କରୁଛି ବୋଲି ଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଏହା ସ୍ୱୟଂ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଶେଷରେ କେବଳ ସମତା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ।
ସମତା ସର୍ଵଭାଵେଷୁ ଯାସୌ ସତ୍ଯା ପରା ସ୍ଥିତିଃ । ତସ୍ଯାମ୍ ଅଵସ୍ଥିତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଭୂଯୋ ଦୁଃଖମ୍ ଆପ୍ନୁଯାତ୍
ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ଯେଉଁ ସମତା ଅଛି, ସେଇ ହେଉଛି ସତ୍ୟ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା; ମନେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ସମତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ, ସେତେବେଳେ ଆଉ କେବେ ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ।
ଅଥ ଵା ସର୍ଵକର୍ତୃତ୍ଵମ୍ ଅକର୍ତୃତ୍ଵଂ ଚ ରାଘଵ । ସର୍ଵଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମନଃ ପୀତ୍ଵା ଯୋ ଽସି ସୋ ଽସି ସ୍ଥିରୋ ଭଵ
କିମ୍ବା, ରାଘବ, ସମସ୍ତ କର୍ତୃତ୍ୱ ଓ ଅକର୍ତୃତ୍ୱ ଭାବକୁ ଛାଡିଦେଅ; ସବୁକିଛି ତ୍ୟାଗ କରି ଓ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଅଛ, ସେଠି ଦୃଢ଼ ରୁହ।
ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଅଯଂ ନାହଂ କରୋମୀଦମ୍ ଇଦଂ ନ ତୁ । ଇତି ଭାଵାନୁସନ୍ଧାନମଯୀ ଦୃଷ୍ଟିର୍ ନ ତୁଷ୍ଟଯେ
‘ଏହା ମୁଁ, ଏହା ମୁଁ ନୁହେଁ; ଏହା ମୁଁ କରୁଛି, ଏହା ମୁଁ କରୁନାହିଁ’—ଏଭଳି ଭାବନାରେ ଲାଗିଥିବା ଦୃଷ୍ଟି କେବେ ମନସ୍ତୁଷ୍ଟି ଦେଉନାହିଁ।
ସା କାଲସୂତ୍ରପଦଵୀ ସା ମହାଵୀଚିଵାଗୁରା । ସାସିପତ୍ତ୍ରଵନଶ୍ରେଣୀ ଯା ଦେହୋ ଽହମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତିଃ
‘ମୁଁ ଏହି ଶରୀର’ ଭାବନାଟିଏ ସମୟର ତାନ୍ତିର ରାସ୍ତା, ବଡ଼ ତରଙ୍ଗର ଫାଦ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପତ୍ର ଥିବା ଜଙ୍ଗଲର ଶୃଙ୍ଖଳା ଭଳି ଅଟକାଇ ଦେଉଥିବା ଜାଲ।
ସା ତ୍ଯାଜ୍ଯା ସର୍ଵଯତ୍ନେନ ସର୍ଵନାଶେ ଽପ୍ଯ୍ ଉପସ୍ଥିତେ । ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯା ସା ନ ଭଵ୍ଯେନ ସଶ୍ଵମାଂସେଵ ପୁକ୍କସୀ
ଏହି ଭାବନାକୁ ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟାରେ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁ କିଛି ନଷ୍ଟ ହେଉଛି ତଥାପି; ଏହାକୁ କେବେ ଛୁଅନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମାଂସ ଛୁଆଯିବା ଅପବିତ୍ର।
ତଯା ସୁଦୂରୋଜ୍ଝିତଯା ଦୃଷ୍ଟୌ ପାଟଲଲେଖଯା । ଉଦେତି ପରମା ଦୃଷ୍ଟିର୍ ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନେଵ ଵିଗତାମ୍ବୁଦା
ଏହି ଭାବନାକୁ ଦୂରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଦୃଷ୍ଟିରେ ଲାଲ ରେଖା ଭଳି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ, ମେଘ ହଟିଗଲାପରେ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ଭଳି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।