ବହୁନାତ୍ର କିମ୍ ଉକ୍ତେନ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଵିଦ୍ଯତେ । ପତ୍ତ୍ରଂ ତତ୍ର ତରୋର୍ ଯତ୍ର ନୋଷ୍ଯତେ ଵା ନ ଭୁଜ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ଅଧିକ କିଏ କହିବ? ସେଇ ଗଛର ଏକଟି ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ ଯାହା ଭୋଜନ କିମ୍ବା ଉପଭୋଗ ହେଉନାହିଁ।
ପତ୍ତ୍ରେ ପତ୍ତ୍ରେ ମୃଗାସ୍ ସୁପ୍ତା ଵିଶ୍ରାନ୍ତାସ୍ ସୁଘନେ ଘନେ । କଚ୍ଛେ କଚ୍ଛେ ଖଗା ଲୀନାସ୍ ତସ୍ଯ ଭୂରୁହଭୂପତେଃ
ସେ ଗଛର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପତ୍ରରେ ହରିଣମାନେ ଘୁମେଇ ଅଛନ୍ତି, ଘନ ଛାୟାରେ ଶାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଭୀର ତଳରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଲୁଚି ରହିଛନ୍ତି, ସେଇ ଗଛର ଶିରୋମଣିରେ।
ଏଵଂଗୁଣଵିଶିଷ୍ଟଂ ତଂ ମମାଲୋକଯତସ୍ ତରୁମ୍ । ମହୋତ୍ସଵେନ ସଦୃଶୀ ସା ବଭୂଵ ତମସ୍ଵତୀ
ଏପରି ଗୁଣରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସେଇ ଗଛକୁ ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଦେଖୁଥିଲି, ମୋର ଆନନ୍ଦ ଏମିତି ବଢ଼ିଗଲା ଯେ, ମହାଉତ୍ସବ ପରି ଲାଗିଲା।
ତତଃ କଥାଭିର୍ ଅନ୍ଯାଭିସ୍ ସ ତସ୍ଯ ତନଯୋ ମଯା । ଵିଜ୍ଞାନାଲୋକରମ୍ଯାଭିର୍ ନୀତୋ ବୋଧଂ ପରଂ ପୁନଃ
ତାପରେ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆନନ୍ଦମୟ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଭରିଥିବା କଥାମାନେ ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ପୁଣିଥରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜାଗୃତିକୁ ନେଇଗଲି।
ଆଵଯୋସ୍ ତତ୍ର ଚିତ୍ରାଭିଃ କଥାଭିର୍ ଇତରେତରମ୍ । ଶର୍ଵରୀ ସା ଵ୍ଯତୀଯାଯ ମୁହୂର୍ତ ଇଵ କାନ୍ତଯୋଃ
ସେଠାରେ ଆମେ ଦୁଇଜଣେ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଆଦାନ-ପ୍ରଦାନ କରୁଥିଲୁ, ସେଇ ରାତି ଚାହାଲେ ଦୁଇ ପ୍ରେମିକଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରି ଚଳିଗଲା।
ପ୍ରାତଃ ପ୍ରତନୁତାଂ ଯାତେ ଦ୍ଯୁଘର୍ମଜଲଜାଲକେ । ଖକାନନାଙ୍କୁରୋଦ୍ଗାରେ ତାରକାନିକରେ ଶନୈଃ
ପ୍ରଭାତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା, ରାତିର ତୁଷାର ଧୀରେ ଧୀରେ ହ୍ରାସ ପାଇଲା, ଆକାଶରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଉଡ଼ିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଏବଂ ତାରାମାନେ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିଲେ।
ଆକଦମ୍ବନଭୋଭାଗମ୍ ଅନୁଯାତଂ ସୁତାନ୍ଵିତମ୍ । ଅହଂ ଵିସର୍ଜ୍ଯ ଦାଶୂରଂ ହରାଚଲନଦୀଂ ଗତଃ
ମୁଁ ମୋ ପିଲାମାନେ ସହିତ ଆକାଶ ପଥରେ ଚାଲି, ଦାଶୂର ନଗରକୁ ଛାଡ଼ି, ହରା ପାହାଡ଼ର ନଦୀ ପାଖକୁ ଗଲି।
ତତ୍ରାଭିମତମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ସ୍ନାନମ୍ ଏତ୍ଯ ନଭସ୍ତଲମ୍ । ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଖଂ ମୁନୀନାଂ ଚ ମଧ୍ଯଂ ସ୍ଵସ୍ଥମ୍ ଅଵସ୍ଥିତଃ
ସେଠାରେ ମନଚାହିଁ ସ୍ନାନ କରି, ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ମୁଁ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶାନ୍ତିରେ ରହିଲି।
ଦାଶୂରାଖ୍ଯାଯିକୈଷା ତେ କଥିତା ରଘୁନନ୍ଦନ । ଜଗତଃ ପ୍ରତିବିମ୍ବାଭା ସତ୍ଯାକାରାପ୍ଯ୍ ଅସନ୍ମଯୀ
ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଏହି 'ଦାଶୂର' ନାମକ କଥା ତୁମକୁ କୁହାଗଲା; ଏହା ଦୁନିଆର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ଦେଖାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅସତ୍ୟ।
ଦାଶୂରାଖ୍ଯାଯିକୈଵେଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ କଥିତଂ ମଯା । ତୁଭ୍ଯଂ ରାଘଵ ଘୋରାଘଜଗଦ୍ରୂପନିରୂପଣେ
ଏହି 'ଦାଶୂର' ନାମକ କଥାଟିକୁ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କହିଲି, ରାଘବ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାରର ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ମୃଗମାୟା ରୂପକୁ ବୁଝାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଅଵାସ୍ତଵୀଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵାସ୍ତଵୀମ୍ ଅପି ରଞ୍ଜନାମ୍ । ଦାଶୂରସିଦ୍ଧାନ୍ତଧିଯା ସଦୋଦାରୋ ଭଵାତ୍ମଵାନ୍
ତେଣୁ ଅସତ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉ ଏବଂ ସତ୍ୟର ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦିଗକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଉ, ଦାଶୂର ତତ୍ତ୍ୱର ବୁଝିବା ସହିତ ସଦା ବଡ଼ ମନରେ ଏବଂ ନିଜକୁ ନିଜେ ରଖି ରୁହ।
ଅନେନ ଗଚ୍ଛାମରସୁନ୍ଦରତ୍ଵଂ କଦମ୍ବଦାଶୂରକଥାରଥେନ । ଆସାଦଯିଷ୍ଯସ୍ଯ୍ ଅଚିରାତ୍ ପୁରଂ ତଦ୍ ଭଵିଷ୍ଯସୀଶୋ ଭୁଵନେଷୁ ଯେନ
ଏହି କଦମ୍ବ ଓ ଦାଶୂର କଥାର ରଥ ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଏହି ପ୍ରକାର ଏକ ସହରକୁ ପହଞ୍ଚିବ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ ହେବ।
ନାସ୍ତୀଦମ୍ ଇତି ନିର୍ଣୀଯ ସର୍ଵତସ୍ ତ୍ଯଜ ରଞ୍ଜନାମ୍ । ଯନ୍ ନାସ୍ତି ତତ୍ ପ୍ରତି କିଲ କୈଵାସ୍ଥେହ ଵିଚାରିଣାମ୍
ଏହା ନାହିଁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉ; କାରଣ ଯାହା ନାହିଁ, ତାହା ପ୍ରତି ଚିନ୍ତାଶୀଳ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନଥାଏ।
ଦୃଶ୍ଯମାନମ୍ ଅଥେଦଂ ଚେଦ୍ ଅସ୍ତି ତତ୍ ତଵ କିଂ ଗତମ୍ । ତିଷ୍ଠତ୍ଵ୍ ଆତ୍ମନି ବଧ୍ନାସି ତ୍ଵଂ କିଲାତ୍ର କିମ୍ ଆତ୍ମତାମ୍
ଯଦି ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ ଅଛି, ତେବେ ତୁମର କଣ ହାରାଇଗଲା? ଏହା ଆତ୍ମାରେ ରହୁ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠି ଆପଣକୁ ବାନ୍ଧୁଛ? ଏହାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବି କାହିଁକି ଆଉ ଆପଣକୁ ଗଠିତ କରୁଛ?
ଅଥ ଚେଦ୍ ଅସ୍ତି ନାସ୍ତୀଦମ୍ ଇତି ନିଶ୍ଚଯଵାନ୍ ଅସି । ତଥାପି ଭାଵନାସଙ୍ଗଃ କଥଂ ଯୁକ୍ତଶ୍ ଚଲାଚଲେ
ଯଦି ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଯେ ଏହା ନାହିଁ, ତେବେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସ୍ଥିର ଓ ଅସ୍ଥିର ବସ୍ତୁରେ ଭାବନା ଓ ଆସକ୍ତି କିପରି ରହିପାରେ?
ନେଦମ୍ ଅସ୍ତି ଜଗଦ୍ ରାମ ନ ଚ ନାସ୍ତି ମହାମତେ । କେଵଲଂ ସ୍ଵୋତ୍ଥମ୍ ଏଵେତ୍ଥମାଭାନମ୍ ଇଦମ୍ ଈଦୃଶମ୍
ହେ ରାମ, ଏହି ସଂସାର ନ ଅଛି, ନ ନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ନିଜରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ଏକ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର, ଏଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି।
ନେଦଂ କର୍ତୃକୃତଂ କିଞ୍ଚିନ୍ ନ ଚାକର୍ତୃକୃତକ୍ରମମ୍ । ସ୍ଵଯମ୍ ଆଭାସତେ ଚେଦଂ କର୍ତ୍ରକର୍ତୃପଦଂ ଗତମ୍
ଏଠାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ କୌଣସି କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇନାହିଁ, ନ କୌଣସି ଅକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ରମ ଅନୁସରେ ଚାଲିଛି; ଏହା ନିଜେ ନିଜେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି, କର୍ତ୍ତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଧାରଣାକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇ।
ଅକର୍ତୃକଂ ଜଗଜ୍ଜାଲଂ ଭଵତ୍ଵ୍ ଅଥ ସକର୍ତୃକମ୍ । ମା ତ୍ଵମ୍ ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଭାଵଯାନଘ ଚେତସି
ଏହି ସଂସାର ଜାଲ କି ନିଜେ ହେଉ, କିଂବା କାହାରୋ କାରଣରେ ହେଉ, ତୁମେ ତୁମର ପବିତ୍ର ମନକୁ ଏହା ସହ କେବେ ମିଶାଇବା ନାହିଁ।
ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଵିହୀନାତ୍ମା କର୍ତେହ ସ ଜଡୋପମଃ । ଅକର୍ତ୍ର୍ ଏଵ ତଦା ମନ୍ଯେ କାକତାଲୀଯଵଜ୍ ଜଗତ୍
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଛାଡିଥିବା ଆତ୍ମା ଏଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ ସମାନ, ମୁଁ ଏହାକୁ କାରଣ ଭାବେ ମାନେ ନାହିଁ; ଏହି ସଂସାର କେବଳ ଯୋଗଯୋଗରେ ଘଟିଥାଏ।
କାକତାଲୀଯଯୋଗେନ ଜାତଂ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ଯତ୍ । ତସ୍ମିନ୍ ଭାଵାନୁସନ୍ଧାନଂ ବାଲୋ ବଧ୍ନାତି ନେତରଃ
ଯେଉଁ କିଛି ଯଥାସମୟରେ ଯଥାପ୍ରକାର ଘଟେ, ସେଥିରେ ମନ ଲଗାଇ ଆଉ ନିଜକୁ ବାନ୍ଧେ କେବଳ ଶିଶୁମାନେ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ କେବେ ନୁହଁନ୍ତି।
ନ କଦାଚିଦ୍ ଇଦଂ ଶାନ୍ତଂ ଜଗଦ୍ ରାମ ନ ଚ କ୍ଷଯି । ଅଜସ୍ରଂ ଦୃଶ୍ଯମାନତ୍ଵାଦ୍ ଭାଵିତ୍ଵାଚ୍ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ହେ ରାମ, ଏହି ସଂସାର କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, କିମ୍ବା କେବେ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ପୁନିପୁନି ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ।
ନ କଦାଚିଦ୍ ଇଦଂ ଚାସ୍ତି ଜଗଦ୍ ରାମ ନ ଚାକ୍ଷଯି । ଅଜସ୍ରଂ କ୍ଷୀଯମାଣତ୍ଵାନ୍ ନାଶିତ୍ଵାଚ୍ ଚାନୁମାନତଃ
ହେ ରାମ, ଏହି ସଂସାର କେବେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଅଛି ନାହିଁ, ଏହା ଅବିନାଶୀ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। କାରଣ, ଏହା ସବୁବେଳେ କ୍ଷୟ ହେଉଛି ଏବଂ ନଶ୍ୱର, ଏହିଥିରୁ ଆମେ ବୁଝିପାରୁ ଯେ ଏହା ଚିରସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ।
ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯପଦାତୀତୋ ଯଦା କର୍ତେହ ଵିଜ୍ଵରଃ । କୁର୍ଵାଣସ୍ ସ ତଦା ଖେଦଂ ନ କଦାଚନ ଗଚ୍ଛତି
ଏଠାରେ ଯେଉଁ କର୍ତ୍ତା ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତାଙ୍କର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ମନରେ କୌଣସି ଅସ୍ୱସ୍ଥତା ନାହିଁ, ସେ କିଛି କାମ କରିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଥକାନି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ତେନେଯଂ ନିଯତିଃ ପ୍ରୌଢା ଭାଵାଭାଵଦଶାମଯୀ । ଈଦୃଶ୍ଯ୍ ଏଵ ସ୍ଥିରା ଦୀର୍ଘା ଚିତ୍ତୋତ୍ଥାପି ନ ନଶ୍ଯତି
ଏହିପରି, ଏହି ନିୟମ ଦୃଢ଼ ଏବଂ ପ୍ରବଳ, ଯାହା ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତିର ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ। ଏପରି ଅବସ୍ଥା ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ହୁଏ, ଏବଂ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅପର୍ଯନ୍ତସ୍ଯ କାଲସ୍ଯ କଶ୍ଚିଦ୍ ଅଂଶଶ୍ ଶରଚ୍ଛତମ୍ । ତାଵନ୍ମାତ୍ରମହାଯୁର୍ ଯଃ କିମ୍ ଆସ୍ଥାଂ ସୋ ଽନୁଧାଵତି
ଅନନ୍ତ କାଳର ଏକ ଅତି ଛୋଟ ଅଂଶ ହେଉଛି ଶତବର୍ଷର ଆୟୁ। ଏପରି ଦୀର୍ଘ ଆୟୁରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଯିଏ ଦୌଡ଼େ, ସେ କ'ଣ ପାଉଛି?
ସ୍ଥିରାଶ୍ ଚେଜ୍ ଜାଗତା ଭାଵାସ୍ ତତ୍ ତଦାସ୍ଥା ନ ଶୋଭତେ । କଥମ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯସଂଶ୍ଲେଷୋ ଜଡଚେତନଯୋଃ କିଲ
ଯଦି ଏହି ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ତେବେ ସେଥିରେ ଆସକ୍ତି ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଜଡ ଓ ଚେତନ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ସଂଯୋଗ ହୋଇପାରିବ?
ଅସ୍ଥିରାଶ୍ ଚେଜ୍ ଜଗଦ୍ଭାଵାସ୍ ତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆସ୍ଥା ନ ଶୋଭତେ । ପଯଃଫେନାସ୍ଥିରାସ୍ଯାନ୍ତେ ଦୁଃଖମ୍ ଏଷା ଦଦାତି ତେ
ଯଦି ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଅସ୍ଥିର, ତେବେ ଏଥିରେ ଆସକ୍ତି ରଖିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଫେନା ପରି ଅସ୍ଥିର ଜିନିଷ ଶେଷରେ ତୁମକୁ ଦୁଃଖ ଦିଏ।
ଆସ୍ଥାବନ୍ଧୋ ମହାବାହୋ ଜଗଦ୍ଭାଵତ୍ଵଦାତ୍ମନୋଃ । ନ ସ୍ଥିରାସ୍ଥିରଯୋଃ ଫେନଶୈଲଯୋର୍ ଇଵ ରାଜତେ
ହେ ବଳବାନ, ଆତ୍ମା ଓ ସଂସାରର ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଆସକ୍ତିର ବନ୍ଧନ କେବେ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିର ଜିନିଷ ମଧ୍ୟରେ ରହିପାରେନି, ଯେପରି ଫେନା ଓ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ।
ସର୍ଵକର୍ତାପ୍ଯ୍ ଅକର୍ତେଵ କରୋତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମା ନ କିଞ୍ଚନ । ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ ଉଦାସୀନ ଆଲୋକଂ ପ୍ରତି ଦୀପଵତ୍
ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ କାମ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ ଯେ କିଛି କରୁନାହିଁ; ସେ ଏକଦମ ଉଦାସୀନ ଭାବେ ରହେ, ଯେପରି ଦୀପ ତାହାର ଆଲୋକ ଚାରିପାଖରେ ଛଡ଼ାଏ।
କୁର୍ଵନ୍ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ କୁରୁତେ ଦିନକାର୍ଯମ୍ ଇଵାଂଶୁମାନ୍ । ଗଚ୍ଛନ୍ ନ ଗଚ୍ଛତି ସ୍ଵସ୍ଥସ୍ ସ୍ଵାସ୍ପଦସ୍ଥୋ ରଵିର୍ ଯଥା
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନର କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଅଚଳ ରହିଥାଏ, ଏବଂ ଚଳିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚଳେନି, ସେପରି ଏହି ଜ୍ଞାନୀ କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରୁନାହାନ୍ତି, ସେ ନିଜ ଦେହରେ ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ଥିର ରହନ୍ତି।