ସମଵିଷମଦଶାଵିପାକଭିନ୍ନାସ୍ ତ୍ରିଭୁଵନଭୂତପରମ୍ପରାଫଲୌଘାଃ । ସମଯପଵନପାତିତାଃ ପତନ୍ତି ପ୍ରତିଦିନମ୍ ଆତତସଂସୃତିଦ୍ରୁମେଭ୍ଯଃ
ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର କାର୍ମିକ ଫଳ, ଯେଉଁଠାରେ କେଉଁଠି ସମ ଓ ବିଷମ ଭୋଗ ଦେଖାଯାଏ, ସେସବୁ ଦିନେ ଦିନେ ସମୟର ପବନରେ ଏହି ଅନନ୍ତ ସଂସାର ଗଛରୁ ଝଡ଼ି ପଡ଼େ।
ଇତି ମେଧୋପଦାଵାଗ୍ନିଦଗ୍ଧେ ମହତି ଚେତସି । ପ୍ରସ୍ଫୁରନ୍ତି ନ ଭୋଗାଶା ମୃଗତୃଷ୍ଣାସ୍ ସରସ୍ସ୍ଵ୍ ଇଵ
ଏପରି ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧିର ଅଗ୍ନିରେ ବଡ଼ ମନ ଜଳିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଭୋଗ ଆଶା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ସତ୍ୟ ସରୋବରରେ ମୃଗମରୀଚିକା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଚାତିକଟୁତାମ୍ ଏତି ସଂସାରସଂସୃତିଃ । କାଲପାକଵଶୋଲ୍ଲାସିରସା ନିମ୍ବଲତା ଯଥା
ପ୍ରତିଦିନ ସଂସାରର ଚକ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ କଢା ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ନିମ୍ବ ଗଛର ତିତ୍ତ ରସ ସମୟ ସହିତ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୁଏ।
ଵୃଦ୍ଧିମ୍ ଆଯାତି ଦୌର୍ଜନ୍ଯଂ ସୌଜନ୍ଯଂ ଯାତି ତାନଵମ୍ । କରଞ୍ଜକର୍କଶେ ରାଜନ୍ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଜନଚେତସି
ହେ ରାଜା, ଲୋକମାନଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଦୁଷ୍ଟତା ପ୍ରତିଦିନ ବଢ଼ୁଛି ଏବଂ ସଦ୍ଗୁଣ କ୍ଷୀଣ ହେଉଛି, ଯେପରି କରଞ୍ଜ ଗଛର କଢା ଜଙ୍ଗଲରେ।
ଭଜ୍ଯତେ ଭୁଵି ମର୍ଯାଦା ଝଗିତ୍ଯ୍ ଏଵ ଦିଶଂ ପ୍ରତି । ଶୁଷ୍କେଵ ମାଷଶିମିକା ଟାଙ୍କାରକଠିନାରଵମ୍
ପୃଥିବୀରେ ସୀମାବନ୍ଧନ ହଠାତ୍ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଯେପରି ଶୁଷ୍କ ମାଚ ଫଳ ଟାଣ୍କାର ଶବ୍ଦରେ ଫାଟିଯାଏ।
ରାଜ୍ଯେଭ୍ଯୋ ଭୋଗପୂଗେଭ୍ଯଶ୍ ଚିନ୍ତାଵନ୍ତୋ ମହୀଶ୍ଵରାଃ । ନିରସ୍ତଚିନ୍ତାକଲିକା ଵରମ୍ ଏକାନ୍ତଶୀଲତା
ରାଜ୍ୟ ଓ ଭୋଗବିଳାସ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଚିନ୍ତାରେ ରହନ୍ତି; ଚିନ୍ତାର ଅଙ୍କୁର ନଥିବା ଏକାନ୍ତ ଜୀବନ ଅଧିକ ଭଲ।
ନାନନ୍ଦାଯ ମମୋଦ୍ଯାନଂ ନ ସୁଖାଯ ମମ ଶ୍ରିଯଃ । ନ ହର୍ଷାଯ ମମାର୍ଥାଶା ଶାମ୍ଯାମି ମନସା ସହ
ମୋ ଉଦ୍ୟାନ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ମୋ ଧନ ମୋତେ ସୁଖ ଦେଉନାହିଁ, ଲାଭ ପାଇବା ଆଶାରେ ମୋର ମନ ଖୁସି ହୁଏନାହିଁ—ମୁଁ ମୋ ମନ ସହିତ ଶାନ୍ତ ଅଛି।
ଅନିତ୍ଯଶ୍ ଚାସୁଖୋ ଲୋକସ୍ ତୃଷ୍ଣା ତାତ ଦୁରୁଦ୍ଵହା । ଚାପଲୋପହତଂ ଚେତଃ କଥଂ ଯାସ୍ଯାମି ନିର୍ଵୃତିମ୍
ଏହି ସଂସାର ଅସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ସୁଖଶୂନ୍ୟ, ଆଶା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାରୀ ଏବଂ ଦୁଃସହ; ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଭରିଥିବା ଏହି ମନ ସହିତ କିପରି ମୁଁ ଶାନ୍ତି ପାଇପାରିବି?
ନାଭିନନ୍ଦାମି ମରଣଂ ନାଭିନନ୍ଦାମି ଜୀଵିତମ୍ । ଯଥା ତିଷ୍ଠାମି ତିଷ୍ଠାମି ତଥୈଵ ଵିଗତଜ୍ଵରମ୍
ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଚାହେଁନି, ମୁଁ ଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ ଚାହେଁନି; ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ରହିଛି—ମୋ ମନରେ କୌଣସି ଆତୁରତା ନାହିଁ।
କିଂ ମେ ରାଜ୍ଯେନ କିଂ ଭୋଗୈଃ କିମ୍ ଅର୍ଥେନ କିମ୍ ଈହିତୈଃ । ଅହଙ୍କାରଵଶାଦ୍ ଏତତ୍ ସ ଏଵ ଗଲିତୋ ମମ
ମୋ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର କଣ ଦରକାର, ଭୋଗର କଣ ଦରକାର, ଧନର କିମ୍ବା ଆଶାର କଣ ଦରକାର? ଏସବୁ ମୋର ଅହଂକାରର ଅଧୀନରେ ଥିଲା, ଏବେ ସେ ଅହଂକାର ମୋରୁ ହଟିଯାଇଛି।
ଜନ୍ମାଵଲିଵରତ୍ରାଯାମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରନ୍ଥଯୋ ଦୃଢାଃ । ଯେ ଲଗ୍ନାସ୍ ତଦ୍ଵିମୋକ୍ଷାର୍ଥଂ ଯେ ଯତନ୍ତେ ତ ଉତ୍ତମାଃ
ପୁନଃପୁନ ଜନ୍ମର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବନ୍ଧନ ବହୁତ ଦୃଢ଼; ଯେମାନେ ଏହି ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ।
ଦଲିତଂ ମାନିନୀଲୋକୈର୍ ମନୋ ମକରକେତୁନା । କୋମଲଂ ଖୁରନିଷ୍ପେଷୈଃ କମଲଂ କରିଣା ଯଥା
ଅଭିମାନୀ ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ ଲୋକମାନେ ମୋ ମନକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ମୃଦୁ କମଳକୁ ହାତୀର ଖୁର ଦ୍ୱାରା ଚେପିଦିଆଯାଏ।
ଅଦ୍ଯ ଚେତ୍ ସ୍ଵସ୍ଥଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ମୁନୀନ୍ଦ୍ର ନ ଚିକିତ୍ସ୍ଯତେ । ଭୂଯଶ୍ ଚିତ୍ତଚିକିତ୍ସାଯାଂ କଃ କିଲାଵସରଃ କୁତଃ
ମହାମୁନି, ଯଦି ଆଜି ଏହି ମନକୁ ସଠିକ ବୁଝିବାରେ ଚିକିତ୍ସା କରାଯିବ ନାହିଁ, ତେବେ ପୁଣି କେବେ ଏହାର ଚିକିତ୍ସା କରିବାର ସୁଯୋଗ ମିଳିବ?
ଵିଷଂ ଵିଷଯଵୈଷମ୍ଯଂ ନ ଵିଷଂ ଵିଷମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ଜନ୍ମାନ୍ତରଘ୍ନା ଵିଷଯା ଏକଦେହହରଂ ଵିଷମ୍
ବିଷ କୁ ବିଷ ନାହିଁ କୁହାଯାଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଅସମତା ହିଁ ଏହି ପ୍ରକୃତ ବିଷ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଜନ୍ମ ପରି ଜନ୍ମକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଯେଉଁଠି ବିଷ କେବଳ ଏକ ଦେହକୁ ନଷ୍ଟ କରେ।
ନ ସୁଖାନି ନ ଦୁଃଖାନି ନ ମିତ୍ରାଣି ନ ବନ୍ଧଵଃ । ନ ଜୀଵିତଂ ନ ମରଣଂ ବନ୍ଧାଯ ଜ୍ଞସ୍ଯ ଚେତସଃ
ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ମିତ୍ର, ଆତ୍ମୀୟ, ଜୀବନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ କିଛି ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ମନକୁ ବାନ୍ଧି ପାରେ ନାହିଁ।
ତଦ୍ ଭଵାମି ଯଥା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପୂର୍ଵାପରଵିଦାଂ ଵର । ଵୀତଶୋକଭଯାଯାସୋ ଜ୍ଞସ୍ ତଥୋପଦିଶାଶୁ ମେ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଜଣା ଯାଉଥିବା ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ମୋତେ ଏମିତି ଉପଦେଶ ଦିଅ, ଯେପରି ମୁଁ ଶୋକ, ଭୟ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ହେବି।
ଵାସନାଜାଲଵଲିତା ଦୁଃଖକଣ୍ଟକସଙ୍କଟା । ନିପାତୋତ୍ପାତବହଲା ଭୀମରୂପାଜ୍ଞତାଟଵୀ
ଅଜ୍ଞାନର ଜଙ୍ଗଲ ଏହି ଭାବନାର ଜାଲରେ ଜଡିତ, ଦୁଃଖର କଣ୍ଟକରେ ଭରିଆ, ପତନ ଓ ବିପଦରେ ଘନ, ଦେଖିବାକୁ ଭୟଙ୍କର।
କ୍ରକଚୋଗ୍ରଵିନିଷ୍ପେଷଂ ସୋଢୁଂ ଶକ୍ତୋ ଽସ୍ମ୍ଯ୍ ଅହଂ ମୁନେ । ସଂସାରଵ୍ଯଵହାରୋତ୍ଥଂ ନାଶାଵିଷମଵୈଶସମ୍
ହେ ମୁନି, ସଂସାରର କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଷ୍ଟ ଓ ବିଷର ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖକୁ, ଯେଉଁଠି ମନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଟାରେ ଚିଉଁ ହେଉଛି, ମୁଁ ସହିପାରିବି।
ଇଦଂ ନାସ୍ତୀଦମ୍ ଅସ୍ତୀତି ଵ୍ଯଵହାରିଜନଭ୍ରମଃ । ଧୁନୋତୀଦଂ ଚଲଂ ଚେତୋ ରଜୋରାଶିମ୍ ଇଵାନିଲଃ
‘ଏହା ନାହିଁ, ଏହା ଅଛି’ ବୋଲି ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ଭ୍ରମରେ ପଡନ୍ତି, ସେଇ ଭ୍ରମ ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ମନକୁ ଏଭଳି ହଲାଇ ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ହଳକା ପବନ ଧୁଳିର ଢେଳିକୁ ଉଡାଇ ଦିଏ।
ତୃଷ୍ଣାତନ୍ତୁଲଵପ୍ରୋତଜୀଵସଞ୍ଚଯମୌକ୍ତିକମ୍ । ଚିଦଚ୍ଛାଙ୍ଗତଯା ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରକଟଂ ଚିତ୍ତନାଯକମ୍
ତୃଷ୍ଣାର ସୂତ୍ରରେ ଗୁଞ୍ଜି ଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କର ଏହି ମାଳା, ଚେତନାର ଆଭାରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଏକ ମୁକ୍ତା ଭଳି, ସଦା ମନର ନାୟକ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ସଂସାରହାରମ୍ ଅରତିଃ କାଲଵ୍ଯାଲଵିଭୂଷଣମ୍ । ତ୍ରୋଟଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଅକ୍ରୂରାଂ ଵାଗୁରାମ୍ ଇଵ କେସରୀ
ଏହି ନିର୍ଦୟ ସଂସାରର ଜାଳ—ଅସନ୍ତୋଷ, ଯାହା ସମୟର ସର୍ପର ହାର ଭଳି, ମୁଁ ସିଂହ ଭଳି ଏହାକୁ ଛିରି ଦେବି।
ନୀହାରଂ ହୃଦଯାଟଵ୍ଯାଂ ମନସ୍ତିମିରମ୍ ଆଶୁ ମେ । କେନଚିଜ୍ ଜ୍ଞାନଦୀପେନ ଭିନ୍ଦ୍ଧି ତତ୍ତ୍ଵଵିଦାଂ ଵର
ହେ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, କୌଣସି ଜ୍ଞାନର ଦୀପ ଦ୍ୱାରା ମୋ ହୃଦୟ ଅଟାରୀର ଧୂସରତା ଓ ମନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଶୀଘ୍ର ଦୂର କର।
ଵିଦ୍ଯନ୍ତ ଏଵେହ ନ ତେ ମହାତ୍ମନ୍ ଦୁରାଧଯୋ ନ କ୍ଷଯମ୍ ଆପ୍ନୁଵନ୍ତି । ଯେ ସଙ୍ଗମେନୋତ୍ତମମାନସାନାଂ ନିଶାତମାଂସୀଵ ନିଶାକରେଣ
ହେ ମହାନ ଆତ୍ମା, ଯେଉଁମାନେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ କେବେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମାଂସ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ କ୍ଷୟ ପାଉନାହିଁ, ସେପରି ଦୁଃଖ ସେମାନଙ୍କୁ କେବେ ନଷ୍ଟ କରିପାରେନାହିଁ।
ଆଯୁର୍ ଵାଯୁଵିଘଟ୍ଟିତାବ୍ଜପଟଲୀଲମ୍ବାମ୍ବୁଵଦ୍ ଭଙ୍ଗୁରଂ ଭୋଗା ମେଘଵିତାନମଧ୍ଯଵିଲସତ୍ସୌଦାମିନୀଚଞ୍ଚଲାଃ । ଲୋଲୋ ଯୌଵନଲାଲନାଜଲରଯଶ୍ ଚେତ୍ଯ୍ ଆକଲଯ୍ଯ ଦ୍ରୁତଂ ମୁଦ୍ରୈଵାଦ୍ରିଦୃଢାର୍ପିତା ନନୁ ମଯା ଚିତ୍ତେ ଚିରଂ ଶାନ୍ତଯେ
ଏହି ଜୀବନ ପବନରେ ହଲୁଣି ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମମାଳା ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ନଶ୍ୱର; ସୁଖ ସବୁ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ଚମକୁଥିବା ବିଜୁଳି ପରି ଅସ୍ଥିର; ଯୁବାବସ୍ଥା, ମମତା ଓ ଆସକ୍ତିର ତରଙ୍ଗ ସବୁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ। ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣି, ମୁଁ ମୋର ମନକୁ ପାହାଡ଼ରେ ମୋହର ଲଗାଇଦେଇଥିବା ପରି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଧାରଣ କରିଛି।
ଏଵମ୍ ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥିତାନର୍ଥସାର୍ଥସଙ୍କଟକୋଟରମ୍ । ଜଗଦ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ନିର୍ମଗ୍ନଂ ମନୋ ମନନକର୍ଦମେ
ଏପରି ଅନେକ ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦରେ ଭରିଥିବା ଏହି ସଂସାରକୁ ଦେଖି, ମୋର ମନ ଚିନ୍ତାର କାଦିରେ ଡୁବିଯାଇଛି।
ମନୋ ମେ ଭ୍ରମତୀଵେଦଂ ସମ୍ଭ୍ରମଶ୍ ଚୋପଜାଯତେ । ଗାତ୍ରାଣି ପରିକମ୍ପନ୍ତେ ପତ୍ତ୍ରାଣୀଵ ଜରତ୍ତରୋଃ
ମୋର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଏପଟେ ସେପଟେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଛି, ଭୟ ଓ ଅଶାନ୍ତି ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଛି; ମୋର ଶରୀର ଜରା ଗଛର ପତ୍ର ପରି କମ୍ପିଉଛି।
ଅନାପ୍ତୋତ୍ତମସନ୍ତୋଷଚର୍ଯୋତ୍ସଙ୍ଗାକୁଲା ମତିଃ । ଶୂନ୍ଯାସ୍ପଦା ବିଭେତୀହ ବାଲେଵାଲ୍ପବଲେଶ୍ଵରା
ଉତ୍ତମ ସନ୍ତୋଷର ସାଙ୍ଗ ନ ମିଳିବାରୁ, ମୋର ଚିନ୍ତା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଏହି ଶୂନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଦେଖି ଭୟ କରେ, ଯେପରିକି ଅପରିପକ୍ୱ ଶକ୍ତି ଥିବା ଶିଶୁ ରାଜା ଭୟଭୀତ ହୁଏ।
ଵିକଲ୍ପେଭ୍ଯୋ ଲୁଠନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତାଶ୍ ଚାନ୍ତଃକରଣଵୃତ୍ତଯଃ । ଶ୍ଵଭ୍ରେଭ୍ଯ ଇଵ ସାରଙ୍ଗ୍ଯସ୍ ତୁଚ୍ଛାଲମ୍ବଵିଡମ୍ବିତାଃ
ମନର ଭିତରେ ଥିବା ଏହି ଚଳାଚଳ ଅନେକ ସନ୍ଦେହରେ ଆଘାତିତ ହେଉଛି, ଯେପରିକି ଶୂନ୍ୟ କୂଆଁ ଦ୍ୱାରା ହରିଣ ମଜା କରାଯାଏ।
ଅଵିଵେକାସ୍ପଦଭ୍ରଷ୍ଟାଃ କଷ୍ଟେ ରୂଢା ନ ସତ୍ପଦେ । ଅନ୍ଧକୂପମ୍ ଇଵାପନ୍ନା ଵରାକାଶ୍ ଚକ୍ଷୁରାଦଯଃ
ବିବେକର ଭୂମିରୁ ଖସିଯାଇ, ଦୁଃଖରେ ଆସି ଥିବା ଏହି ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ସତ୍ମାର୍ଗରେ ନୁହଁନ୍ତି; ଏହା ଅନ୍ଧା କୂଆଁରେ ପଡିଥିବା ଦୁଃଖୀ ଲୋକମାନଙ୍କ ପରି।
ନାଵସ୍ଥିତିମ୍ ଉପାଯାତି ନ ଚ ଯାତି ଯଥେପ୍ସିତମ୍ । ଚିନ୍ତା ଜୀଵେଶ୍ଵରାଯତ୍ତା କାନ୍ତେଵାପ୍ରିଯସଦ୍ମନି
ଚିନ୍ତା ନ ଶାନ୍ତି ହୁଏ, ନ ଚାହିଁଥିବା ଦିଗରେ ଯାଏ; ଏହା ଜୀବନର ଅଧିପତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଯେପରିକି ପ୍ରିୟା ଅପ୍ରିୟ ଘରରେ ଅନିଚ୍ଛାରେ ରହିଥାଏ।