ନଵପୁଷ୍ପଲତାଦୋଲାଲୀଲଯାଲସଲାସିନା । ଆପାଦମସ୍ତକପ୍ରାନ୍ତଂ ସସମସ୍ତଲତାଲଯମ୍
ନୂଆ ଫୁଟିଥିବା ଲତାର ଝୁଲାରେ ଆଳସ୍ୟରେ ଶୋଇଥିବା, ମୁଣ୍ଡୁଠାରୁ ପାଉଁଯାଏ ସମଗ୍ର ଘର ଲତାରେ ଢାକିଯାଇଛି,
ଵୃନ୍ଦେନ ଵନଦେଵୀନାଂ କୋକିଲାଲାପଶାଲିନା । ସନ୍ଦିଗ୍ଧମଞ୍ଜରୀଜାଲମ୍ ଅଲିନେତ୍ରେଣ ହାସିନା
ଯେଉଁଠାରେ ଜଙ୍ଗଲ ଦେବୀମାନେ କୋଇଲିର ମଧୁର ଗୀତ ସହିତ, ମଧୁମକ୍ଷିକା ପରି ହସୁଥିବା ଚକ୍ଷୁରେ ଗୁଞ୍ଜରିଥିବା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ମଞ୍ଜରୀ ଗୁଛକୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି,
ଅଵଶ୍ଯାଯୋପଶମିତରତିଖେଦୈର୍ ମଦାଲସୈଃ । ପୁଷ୍ପଧୂଲିସମାରବ୍ଧୈର୍ ଆଲବ୍ଧୈର୍ ନିବିଡଂ ମିଥଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଶୀତଳ ତୁଷାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେମର କ୍ଲାନ୍ତି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଫୁଲର ଧୂଳିରେ ହଳକା ହୋଇ ଏକାଉଁଠି ମିଶିଯାଇଛି,
ପୁଷ୍ପାନ୍ତରାନ୍ତଃପୁରଗୈଃ କିମ୍ ଅପି ପ୍ରଣଯୋଚିତମ୍ । ଧ୍ଵନଦ୍ଭିର୍ ଅଭିତସ୍ ସ୍ଵଚ୍ଛଂ ମତ୍ତାଲିଯୁଗଲୈର୍ ଵୃତମ୍
ଫୁଲର ଭିତର ଅନ୍ତଃପୁରରେ କିଛି ଗୁପ୍ତ ମଧୁର ଖେଳ ଚାଲିଥାଏ, ଚାରିପାଖରେ ମତ୍ତ ମଧୁମାକି ଦମ୍ପତିମାନଙ୍କର ସ୍ପଷ୍ଟ ଗୁଞ୍ଜନ ଶୁଣାଯାଏ।
କାନନୋପାନ୍ତନଗରୀଘୁଙ୍ଘୁମାକର୍ଣନେଚ୍ଛଯା । କ୍ଷଣମ୍ ଉତ୍କର୍ଣମ୍ ଆଶାନ୍ତଚାରୁଚର୍ଵଣଟାଙ୍କୃତୈଃ
ବନର ସୀମାନ୍ତରୁ ଆସୁଥିବା ମୃଦୁ ଧ୍ୱନି ଶୁଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହ କରି, ସେମାନେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ କାନ ଉଠାନ୍ତି, ମୃଦୁ ତରଳ ଗଛପତ୍ର ଚବାଇବା ଥମ୍ବିଯାଏ।
କ୍ଷଣଂ ଦଲାଶ୍ରିଵିଶ୍ରାନ୍ତମୁଗ୍ଧମୁଗ୍ଧଶିରସ୍ତଯା । ପଶ୍ଯଦ୍ଭିର୍ ଇନ୍ଦ୍ଵଂଶୁକଚଜ୍ଜଲାମ୍ ଅର୍ଣଵମେଖଲାମ୍
କିଛି ଖ୍ଷଣ ପାଇଁ, ସେମାନେ ଦଳର କୋଣାରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖି ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଚାହିଁଥାନ୍ତି, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର ଝଲମଲାଣି ଲହରୀ ସମୁଦ୍ରରେ କମରବନ୍ଧ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଵନସ୍ଥଲୀନାଂ ତନଯୈର୍ ନଯୈର୍ ମୂର୍ତିମ୍ ଇଵାସ୍ଥିତୈଃ । ସୁପ୍ତୈଃ ପତ୍ତ୍ରପୁଟେଷ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ମୃଗୈଶ୍ ଶାରଲତାନ୍ତରମ୍
ବନମାଟିର ଝିଅମାନେ ନିଜ ଗୁଣରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ିଛନ୍ତି, ଓ ହରିଣମାନେ ଘାସର କୋଳିରେ ପତ୍ରର ମଧ୍ୟରେ ଶୁଅଛନ୍ତି।
ନୀଡଶ୍ଵସତ୍ସୁଵିଶ୍ଵସ୍ତସୁପ୍ତସାର୍ଭକପକ୍ଷିଣମ୍ । ପାକଚ୍ଯୁତଫଲୋପାନ୍ତଵୃତ୍ତଲମ୍ବିକମଣ୍ଡଲମ୍
ଏଠାରେ ଏମିତି ଗଛର ଏକ ଶାଖାମାଳା ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କର ଛୁଆଁମାନେ ସହିତ ନିର୍ଭୟ ଏବଂ ଶାନ୍ତିରେ ଶୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ପାକିଯାଇଥିବା ଫଳଗୁଡ଼ିକ ଝରିପଡ଼ି ନିକଟରେ ପଡ଼ିରହିଛି।
ସନ୍ଦିଗ୍ଧମୂକଭ୍ରମରଂ ଗୁଚ୍ଛେଷ୍ଵ୍ ଅବ୍ଜାକ୍ଷସୂତ୍ରକୈଃ । ଶ୍ଯାମଲୀକୃତପର୍ଯନ୍ତଂ ନୀଲୈଃ ପଲ୍ଲଵମଣ୍ଡଲୈଃ
ସେଠାରେ ଗଛର ଗୁଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୂକ ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଅସ୍ଥିରଭାବରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ନୀଳ ନବପତ୍ରମାଳା ଲୋଟସ୍ ଦୃଷ୍ଟିର ତାର ଭଳି ଏକାଠି ହୋଇ, ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଅନ୍ଧାର କରିଦେଇଛି।
ସୁଗନ୍ଧିତାଶେଷଵନଂ ପୁଷ୍ପମେଘୀକୃତାମ୍ବୁଦମ୍ । ଧୂଲୀକଦମ୍ବଶବଲଂ ଫଲାର୍ଥିଵଲିତଂ ତଲେ
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ୟାନଟି ମଧୁର ଗନ୍ଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉପରେ ମେଘମାନେ ମାନେ ମାନେ ଫୁଲର ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ତଳେ ମାଟି ଧୂଳିର ଦାଗରେ ଭରିଯାଇଛି, ଏବଂ ଫଳ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକମାନେ ତଳକୁ ବେଙ୍କିଦେଇଛନ୍ତି।
ବହୁନାତ୍ର କିମ୍ ଉକ୍ତେନ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଵିଦ୍ଯତେ । ପତ୍ତ୍ରଂ ତତ୍ର ତରୋର୍ ଯତ୍ର ନୋଷ୍ଯତେ ଵା ନ ଭୁଜ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ଅଧିକ କିଏ କହିବ? ସେଇ ଗଛର ଏକଟି ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ ଯାହା ଭୋଜନ କିମ୍ବା ଉପଭୋଗ ହେଉନାହିଁ।
ପତ୍ତ୍ରେ ପତ୍ତ୍ରେ ମୃଗାସ୍ ସୁପ୍ତା ଵିଶ୍ରାନ୍ତାସ୍ ସୁଘନେ ଘନେ । କଚ୍ଛେ କଚ୍ଛେ ଖଗା ଲୀନାସ୍ ତସ୍ଯ ଭୂରୁହଭୂପତେଃ
ସେ ଗଛର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପତ୍ରରେ ହରିଣମାନେ ଘୁମେଇ ଅଛନ୍ତି, ଘନ ଛାୟାରେ ଶାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଭୀର ତଳରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଲୁଚି ରହିଛନ୍ତି, ସେଇ ଗଛର ଶିରୋମଣିରେ।
ଏଵଂଗୁଣଵିଶିଷ୍ଟଂ ତଂ ମମାଲୋକଯତସ୍ ତରୁମ୍ । ମହୋତ୍ସଵେନ ସଦୃଶୀ ସା ବଭୂଵ ତମସ୍ଵତୀ
ଏପରି ଗୁଣରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସେଇ ଗଛକୁ ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଦେଖୁଥିଲି, ମୋର ଆନନ୍ଦ ଏମିତି ବଢ଼ିଗଲା ଯେ, ମହାଉତ୍ସବ ପରି ଲାଗିଲା।
ତତଃ କଥାଭିର୍ ଅନ୍ଯାଭିସ୍ ସ ତସ୍ଯ ତନଯୋ ମଯା । ଵିଜ୍ଞାନାଲୋକରମ୍ଯାଭିର୍ ନୀତୋ ବୋଧଂ ପରଂ ପୁନଃ
ତାପରେ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆନନ୍ଦମୟ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଭରିଥିବା କଥାମାନେ ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ପୁଣିଥରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜାଗୃତିକୁ ନେଇଗଲି।
ଆଵଯୋସ୍ ତତ୍ର ଚିତ୍ରାଭିଃ କଥାଭିର୍ ଇତରେତରମ୍ । ଶର୍ଵରୀ ସା ଵ୍ଯତୀଯାଯ ମୁହୂର୍ତ ଇଵ କାନ୍ତଯୋଃ
ସେଠାରେ ଆମେ ଦୁଇଜଣେ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଆଦାନ-ପ୍ରଦାନ କରୁଥିଲୁ, ସେଇ ରାତି ଚାହାଲେ ଦୁଇ ପ୍ରେମିକଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରି ଚଳିଗଲା।
ପ୍ରାତଃ ପ୍ରତନୁତାଂ ଯାତେ ଦ୍ଯୁଘର୍ମଜଲଜାଲକେ । ଖକାନନାଙ୍କୁରୋଦ୍ଗାରେ ତାରକାନିକରେ ଶନୈଃ
ପ୍ରଭାତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା, ରାତିର ତୁଷାର ଧୀରେ ଧୀରେ ହ୍ରାସ ପାଇଲା, ଆକାଶରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଉଡ଼ିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଏବଂ ତାରାମାନେ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିଲେ।
ଆକଦମ୍ବନଭୋଭାଗମ୍ ଅନୁଯାତଂ ସୁତାନ୍ଵିତମ୍ । ଅହଂ ଵିସର୍ଜ୍ଯ ଦାଶୂରଂ ହରାଚଲନଦୀଂ ଗତଃ
ମୁଁ ମୋ ପିଲାମାନେ ସହିତ ଆକାଶ ପଥରେ ଚାଲି, ଦାଶୂର ନଗରକୁ ଛାଡ଼ି, ହରା ପାହାଡ଼ର ନଦୀ ପାଖକୁ ଗଲି।
ତତ୍ରାଭିମତମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ସ୍ନାନମ୍ ଏତ୍ଯ ନଭସ୍ତଲମ୍ । ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଖଂ ମୁନୀନାଂ ଚ ମଧ୍ଯଂ ସ୍ଵସ୍ଥମ୍ ଅଵସ୍ଥିତଃ
ସେଠାରେ ମନଚାହିଁ ସ୍ନାନ କରି, ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ମୁଁ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶାନ୍ତିରେ ରହିଲି।
ଦାଶୂରାଖ୍ଯାଯିକୈଷା ତେ କଥିତା ରଘୁନନ୍ଦନ । ଜଗତଃ ପ୍ରତିବିମ୍ବାଭା ସତ୍ଯାକାରାପ୍ଯ୍ ଅସନ୍ମଯୀ
ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଏହି 'ଦାଶୂର' ନାମକ କଥା ତୁମକୁ କୁହାଗଲା; ଏହା ଦୁନିଆର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ଦେଖାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅସତ୍ୟ।
ଦାଶୂରାଖ୍ଯାଯିକୈଵେଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏତତ୍ କଥିତଂ ମଯା । ତୁଭ୍ଯଂ ରାଘଵ ଘୋରାଘଜଗଦ୍ରୂପନିରୂପଣେ
ଏହି 'ଦାଶୂର' ନାମକ କଥାଟିକୁ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କହିଲି, ରାଘବ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାରର ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ମୃଗମାୟା ରୂପକୁ ବୁଝାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଅଵାସ୍ତଵୀଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵାସ୍ତଵୀମ୍ ଅପି ରଞ୍ଜନାମ୍ । ଦାଶୂରସିଦ୍ଧାନ୍ତଧିଯା ସଦୋଦାରୋ ଭଵାତ୍ମଵାନ୍
ତେଣୁ ଅସତ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉ ଏବଂ ସତ୍ୟର ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦିଗକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଉ, ଦାଶୂର ତତ୍ତ୍ୱର ବୁଝିବା ସହିତ ସଦା ବଡ଼ ମନରେ ଏବଂ ନିଜକୁ ନିଜେ ରଖି ରୁହ।
ଅନେନ ଗଚ୍ଛାମରସୁନ୍ଦରତ୍ଵଂ କଦମ୍ବଦାଶୂରକଥାରଥେନ । ଆସାଦଯିଷ୍ଯସ୍ଯ୍ ଅଚିରାତ୍ ପୁରଂ ତଦ୍ ଭଵିଷ୍ଯସୀଶୋ ଭୁଵନେଷୁ ଯେନ
ଏହି କଦମ୍ବ ଓ ଦାଶୂର କଥାର ରଥ ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଏହି ପ୍ରକାର ଏକ ସହରକୁ ପହଞ୍ଚିବ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ ହେବ।
ନାସ୍ତୀଦମ୍ ଇତି ନିର୍ଣୀଯ ସର୍ଵତସ୍ ତ୍ଯଜ ରଞ୍ଜନାମ୍ । ଯନ୍ ନାସ୍ତି ତତ୍ ପ୍ରତି କିଲ କୈଵାସ୍ଥେହ ଵିଚାରିଣାମ୍
ଏହା ନାହିଁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉ; କାରଣ ଯାହା ନାହିଁ, ତାହା ପ୍ରତି ଚିନ୍ତାଶୀଳ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନଥାଏ।
ଦୃଶ୍ଯମାନମ୍ ଅଥେଦଂ ଚେଦ୍ ଅସ୍ତି ତତ୍ ତଵ କିଂ ଗତମ୍ । ତିଷ୍ଠତ୍ଵ୍ ଆତ୍ମନି ବଧ୍ନାସି ତ୍ଵଂ କିଲାତ୍ର କିମ୍ ଆତ୍ମତାମ୍
ଯଦି ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ ଅଛି, ତେବେ ତୁମର କଣ ହାରାଇଗଲା? ଏହା ଆତ୍ମାରେ ରହୁ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠି ଆପଣକୁ ବାନ୍ଧୁଛ? ଏହାକୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବି କାହିଁକି ଆଉ ଆପଣକୁ ଗଠିତ କରୁଛ?
ଅଥ ଚେଦ୍ ଅସ୍ତି ନାସ୍ତୀଦମ୍ ଇତି ନିଶ୍ଚଯଵାନ୍ ଅସି । ତଥାପି ଭାଵନାସଙ୍ଗଃ କଥଂ ଯୁକ୍ତଶ୍ ଚଲାଚଲେ
ଯଦି ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଯେ ଏହା ନାହିଁ, ତେବେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସ୍ଥିର ଓ ଅସ୍ଥିର ବସ୍ତୁରେ ଭାବନା ଓ ଆସକ୍ତି କିପରି ରହିପାରେ?
ନେଦମ୍ ଅସ୍ତି ଜଗଦ୍ ରାମ ନ ଚ ନାସ୍ତି ମହାମତେ । କେଵଲଂ ସ୍ଵୋତ୍ଥମ୍ ଏଵେତ୍ଥମାଭାନମ୍ ଇଦମ୍ ଈଦୃଶମ୍
ହେ ରାମ, ଏହି ସଂସାର ନ ଅଛି, ନ ନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ନିଜରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ଏକ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର, ଏଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି।
ନେଦଂ କର୍ତୃକୃତଂ କିଞ୍ଚିନ୍ ନ ଚାକର୍ତୃକୃତକ୍ରମମ୍ । ସ୍ଵଯମ୍ ଆଭାସତେ ଚେଦଂ କର୍ତ୍ରକର୍ତୃପଦଂ ଗତମ୍
ଏଠାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ କୌଣସି କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇନାହିଁ, ନ କୌଣସି ଅକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ରମ ଅନୁସରେ ଚାଲିଛି; ଏହା ନିଜେ ନିଜେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି, କର୍ତ୍ତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଧାରଣାକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇ।
ଅକର୍ତୃକଂ ଜଗଜ୍ଜାଲଂ ଭଵତ୍ଵ୍ ଅଥ ସକର୍ତୃକମ୍ । ମା ତ୍ଵମ୍ ଏତେନ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଭାଵଯାନଘ ଚେତସି
ଏହି ସଂସାର ଜାଲ କି ନିଜେ ହେଉ, କିଂବା କାହାରୋ କାରଣରେ ହେଉ, ତୁମେ ତୁମର ପବିତ୍ର ମନକୁ ଏହା ସହ କେବେ ମିଶାଇବା ନାହିଁ।
ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଵିହୀନାତ୍ମା କର୍ତେହ ସ ଜଡୋପମଃ । ଅକର୍ତ୍ର୍ ଏଵ ତଦା ମନ୍ଯେ କାକତାଲୀଯଵଜ୍ ଜଗତ୍
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଛାଡିଥିବା ଆତ୍ମା ଏଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ ସମାନ, ମୁଁ ଏହାକୁ କାରଣ ଭାବେ ମାନେ ନାହିଁ; ଏହି ସଂସାର କେବଳ ଯୋଗଯୋଗରେ ଘଟିଥାଏ।
କାକତାଲୀଯଯୋଗେନ ଜାତଂ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ଯତ୍ । ତସ୍ମିନ୍ ଭାଵାନୁସନ୍ଧାନଂ ବାଲୋ ବଧ୍ନାତି ନେତରଃ
ଯେଉଁ କିଛି ଯଥାସମୟରେ ଯଥାପ୍ରକାର ଘଟେ, ସେଥିରେ ମନ ଲଗାଇ ଆଉ ନିଜକୁ ବାନ୍ଧେ କେବଳ ଶିଶୁମାନେ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ କେବେ ନୁହଁନ୍ତି।