ଜଗତ୍ପ୍ରକଟନାକାରାଃ ପ୍ରଦୀପ୍ତାଃ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁରାଃ । ଭ୍ରମଦା ଜଡସଂସ୍ଥାନାସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପାସ୍ ତଡିଦଗ୍ନଯଃ
ଏହି ଭାବନାଗୁଡିକ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି କିନ୍ତୁ ତୁରନ୍ତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏମାନେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଚେତନ ସ୍ୱଭାବର, ବିଜୁଳି ଆଗ୍ନିର ଝଲକ ଭଳି।
ଯଦୈଵାସନ୍ନ୍ ଅଯଂ ପୁତ୍ର ତଦୈଵାଶୁ ଚିକିତ୍ସିତୁମ୍ । ଶକ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସନ୍ଦେହୋ ନାସତ୍ ସଦ୍ ଭଵତି କ୍ଵଚିତ୍
ପୁଅ, ଯେତେବେଳେ ଏହା ନିକଟରେ ଆସେ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ତୁରନ୍ତ ଚିକିତ୍ସା କରିପାରିବାଯାଏ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଅସତ୍ୟ କେବେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
ସନ୍ ସ୍ଥିତୋ ଯଦି ସଙ୍କଲ୍ପୋ ଦୁଶ୍ଚିକିତ୍ସସ୍ ତତୋ ଭଵେତ୍ । କିଂ ତ୍ଵ୍ ଅସଦ୍ଭୂତ ଏଵୈଷ ସୁଚିକିତ୍ସସ୍ ତଦା ଭୃଶମ୍
ଯଦି କୌଣସି ଭାବନା ସତ୍ୟ ଭାବେ ମନରେ ବସିଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ସୁସ୍ଥ କରିବା କଷ୍ଟକର ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହା ଯଦି ଏକଦମ ଅସତ୍ୟ, ତେବେ ଏହାକୁ ସହଜରେ ଠିକ୍ କରିହେବ।
ଅକୃତ୍ରିମଂ ଚେତ୍ ସଂସାରମଲମ୍ ଅଙ୍ଗାରକାର୍ଷ୍ଣ୍ଯଵତ୍ । ତଦ୍ ଏତତ୍କ୍ଷାଲନେ ସାଧୋ କଃ ପ୍ରଵର୍ତେତ ଦୁର୍ମତିଃ
ଯଦି ସଂସାରର ମଳ ଜଣେ ଅସଲି ଗୁଣ ହେଉଥାନ୍ତା, ଯେପରି ଅଙ୍ଗାରର କଳାପନି, ତେବେ ହେ ପଣ୍ଡିତ, କିଏ ଏହାକୁ ହଟାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥାନ୍ତା?
କିଂ ତ୍ଵ୍ ଏତତ୍ ତଣ୍ଡୁଲେ ଶୂକତୁଷକମ୍ବୁକଵତ୍ ସ୍ଥିତମ୍ । ଯଦା ତଦା ପ୍ରଯତ୍ନେନ ପୌରୁଷେଣ ଵିନଶ୍ଯତି
କିନ୍ତୁ ଏହା ଧାନର ଖୋଲ, ତୁଷ ଓ ଚାଉଳର ଚାଫ ଭଳି ଅଛି; ତେଣୁ ଚେଷ୍ଟା ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥରେ ଏହାକୁ ନଶ୍ଟ କରାଯାଇପାରେ।
ଅକୃତ୍ରିମମ୍ ଅପି ପ୍ରାପ୍ତଂ ଭୃଶଂ କୃତ୍ରିମତାଂ ସୁତ । ସୁଖୋଚ୍ଛେଦ୍ଯତଯା ଜ୍ଞସ୍ଯ ସଂସାରମଲମ୍ ଆତତମ୍
ପୁଅ, ଯେଉଁଠି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ କିଛି ମିଳିଥାଏ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ସେଠି ମଧ୍ୟ ଏହା କୃତ୍ରିମ ଲାଗେ, କାରଣ ସଂସାରର ଅଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସେହି ସୁଖ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ।
ତଣ୍ଡୁଲସ୍ଯ ଯଥା ଚର୍ମ ଯଥା ତାମ୍ରସ୍ଯ କାଲିମା । ନଶ୍ଯତି କ୍ରିଯଯା ପୁତ୍ର ପୁରୁଷସ୍ଯ ତଥା ମଲମ୍
ଯେପରି ଧାନର ଚାମ୍ର କିମ୍ବା ତାମ୍ବାର କଳିମା କାମ କରି ହଟାଯାଏ, ପୁଅ, ସେପରି ମଣିଷର ମଳ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୁଏ।
ଜୀଵସ୍ଯ ତଣ୍ଡୁଲସ୍ଯେଵ ମଲଂ ସହଜମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ନଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏଵ ନ ସନ୍ଦେହସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଉଦ୍ଯମଵାନ୍ ଭଵ
ଜୀବର ମଳ ଧାନର ଚାମ୍ର ପରି ଜନ୍ମଜାତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ହଟିଯାଏ; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ତୁମେ ଉଦ୍ୟମୀ ହୁଅ।
ଅସତ୍କଲ୍ପୈର୍ ଵିକଲ୍ପୈର୍ ଯସ୍ ସଂସାରୋ ଜନିତୋ ମୁଧା । ସ୍ତୋକେନାସୌ ଲଯଂ ଯାତି କ୍ଵାସଦ୍ ଵସ୍ତୁ କିଲ ସ୍ଥିରମ୍
ଏହି ସଂସାର ଅସତ୍ୟ ଭାବନା ଓ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟର୍ଥରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି; ଦେଖିବାକୁ ଏହା ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ଲୟ ହୁଏ। ଅସତ୍ୟ ଜିନିଷରେ କେଉଁଠି ଟିକେଇ ରହିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଅଛି?
ଅସତ୍ତାମ୍ ଏତି ସଂସାରସ୍ ସ୍ଵାଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥାଂ ଵିଚିନ୍ଵତଃ । ଦୀପାଲୋକାଦ୍ ଇଵାନ୍ଧତ୍ଵଂ ଦ୍ଵୀନ୍ଦୁତ୍ଵଂ ସ୍ଵୀକ୍ଷିତାଦ୍ ଇଵ
ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସଂସାରର ସ୍ୱଭାବକୁ ଭଲଭାବେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ସଂସାରର ସତ୍ୟତା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ଦୀପର ଆଲୋକରେ ଅନ୍ଧକାର ହରାଯାଏ, କିମ୍ବା ଏକତ୍ୱକୁ ଦେଖିଲେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ମିଶିଯାଏ।
ନେଦଂ ତଵ ନ ଚାସ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଭ୍ରାନ୍ତିଂ ପୁତ୍ର ପରିତ୍ଯଜ । ଅସତ୍ଯେ ସତ୍ଯଵଦ୍ ଦୃଷ୍ଟେ ଭାଵନାଂ ମା ନ୍ଯଵୀଵିଶଃ
ଏହା କେବଳ ତୁମର ନୁହେଁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ମାଲିକ ନୁହଁ; ଏହି ଭ୍ରମକୁ ଛାଡ଼, ପୁଅ। ଯାହା ଅସତ୍ୟ, ତାହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ମନରେ ଧାରଣ କରିବାକୁ ଦିଅନି।
ମମ ଗୁରୁଵିଭଵୋଜ୍ଜ୍ଵଲା ଵିଲାସା ଇତି ତଵ ମାସ୍ତୁ ଵୃଥୈଵ ଵିଭ୍ରମୋ ଽନ୍ତଃ । ତ୍ଵଯି ସତି ଵିତତାଶ୍ ଚ ତେ ଵିଲାସା ଵିଲସତି ସର୍ଵମ୍ ଇଦଂ ତଦାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵମ୍
ମୋ ଗୁରୁଙ୍କର ମହିମାରେ ଏହି ଶ୍ରୀମୟତା ଆସିଛି ବୋଲି ମନରେ ଅନାବଶ୍ୟକ ଭ୍ରମ ରଖନି। ତୁମେ ଥିଲେ, ତୁମର ଶ୍ରୀମୟତା ସମସ୍ତଠାରେ ବିସ୍ତାରିତ; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ତୁମର ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା।
ଇତ୍ଯ୍ ଆକର୍ଣ୍ଯ ତଦା ତତ୍ର ରାତ୍ରାଵ୍ ଆଲପନଂ ତଯୋଃ । ଅହଂ ରଘୁକୁଲାକାଶଶଶାଙ୍କ ରଘୁନନ୍ଦନ
ଏଭଳି ରାତିରେ ସେମାନଙ୍କର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣି, ମୁଁ ରଘୁବଂଶର ଚନ୍ଦ୍ର, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ...
ପତିତଃ ଖାତ୍ କଦମ୍ବାଗ୍ରେ ପତ୍ତ୍ରପୁଷ୍ପଲତାକୁଲେ । ତୂଷ୍ଣୀଂ ନିର୍ଵୃଷ୍ଟିମୂକାତ୍ମା ଶୃଙ୍ଗାଗ୍ର ଇଵ ତୋଯଦଃ
କଦମ୍ବ ଗଛର ଶିଖରରେ, ପତ୍ର, ଫୁଲ ଓ ଲତାର ଭିତରେ, ଏକ ଗଭୀର ଗଡ଼ିଆରେ ପଡ଼ିଥିବା, ଶାନ୍ତ ଓ ବର୍ଷା ବିନା, ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ବସିଥିବା ମେଘ ଭଳି ଥିଲି।
ଅପଶ୍ଯଂ ତତ୍ର ଦାଶୂରଂ ଶୂରଂ ଇନ୍ଦ୍ରିଯନିଗ୍ରହେ । ପରେଣ ତପସା ଯୁକ୍ତଂ ତେଜସେଵ ହୁତାଶନମ୍
ସେଠାରେ ମୁଁ ଦାଶୂରଙ୍କୁ ଦେଖିଲି, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଶୂର ଏବଂ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ, ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତେଜୋଭିର୍ ଦେହନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତୈଃ କାଞ୍ଚନୀକୃତଭୂରୁହୈଃ । ତାପଯନ୍ତଂ ପ୍ରଦେଶଂ ତଂ ଭୁଵନଂ ଭାସ୍କରଂ ଯଥା
ତାଙ୍କର ଶରୀରରୁ ନିସ୍ସରିତ ତେଜରେ ଗଛର ଅଙ୍କୁର ସୁନା ରଙ୍ଗରେ ରଂଗାଇଯାଉଥିଲା, ସେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ତାପିଥିଲେ।
ମାମ୍ ଅଥାଲୋକ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ଦାଶୂରୋ ଽର୍ଘ୍ଯସପର୍ଯଯା । ଵିତୀର୍ଣଵିଷ୍ଟରଂ ପତ୍ତ୍ରେ ପରଯା ପର୍ଯପୂଜଯତ୍
ତାପରେ, ମୋତେ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ଦାଶୂରେ ମୋତେ ଜଳ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ପତ୍ର ଛାଡ଼ି ଆସନ ପତିଆଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମ୍ମାନରେ ପୂଜା କଲେ।
ତତଃ କୁର୍ଵନ୍ କଥାସ୍ ତେନ ସହ ଦାଶୂରଭାସ୍ଵତା । ତାସ୍ ତତ୍ତନଯସମ୍ବଦ୍ଧାସ୍ ସଂସାରୋତ୍ତାରଣକ୍ଷମାଃ
ତାପରେ, ଆମେ ଦାଶୂରଙ୍କ ସହିତ କଥା ହେଉଥିଲୁ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ତାଙ୍କ ବଂଶର ସମ୍ପର୍କିତ ଗଳ୍ପ ଆମେ କହିଲୁ, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିବ।
ଦୃଷ୍ଟଵାଂସ୍ ତମ୍ ଅହଂ ଵୃକ୍ଷଂ କୋରକୋତ୍କଟକୋଟରମ୍ । ସ୍ମିତେନେଵ ସ୍ଫୁଟରଦଂ ଶ୍ଵସନସ୍ଫୁରିତଚ୍ଛଦମ୍
ମୁଁ ସେଇ ଗଛଟିକୁ ଦେଖିଲି, ଯାହାର ଡାଳି ମୁଞ୍ଚିରେ ଗୁଛଗୁଛ କୁଡ଼ିଆ କଳି ଥିଲା, ପବନରେ ଡାଳି ହଲୁଚିଁ ଥିଲା, ଫାଟିଥିବା ଚିରାରେ ହସ ଫୁଟିଯାଇଥିଲା।
ଦାଶୂରସ୍ଯେଚ୍ଛଯା ସର୍ଵୈର୍ ଅପତଦ୍ଭିର୍ ମୃଗଦ୍ଵିଜୈଃ । ସେଵ୍ଯମାନଂ ଵନମ୍ ଇଵ ଲତାମଣ୍ଡପମଣ୍ଡିତମ୍
ଦାଶୂରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ସେଠାରେ ପଡ଼ିଥିବା ସମସ୍ତ ପଶୁପକ୍ଷୀ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ଯେପରି ଲତାମଣ୍ଡପରେ ଶୋଭିତ ଅଟବିକୁ ଦେଖାଯାଏ।
ଲତାକୋଟିତଟଭ୍ରାନ୍ତୈଶ୍ ଚମରୈର୍ ଇନ୍ଦୁସୁନ୍ଦରୈଃ । ଶୁଭ୍ରାଭ୍ରଖଣ୍ଡନିକରୈଶ୍ ଶରନ୍ନଭ ଇଵାଵୃତମ୍
ଲତାର କୋଣାକୁ ଘୁରୁଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶୁଭ୍ର ଚାମରା ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ମେଘମାଳା ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳର ଆକାଶ।
ପ୍ରାଲେଯକଣପଦ୍ଧତ୍ଯା ମୁକ୍ତାଵଲ୍ଯାଭ୍ଯଲଙ୍କୃତମ୍ । ସର୍ଵାଵଯଵମ୍ ଏଵାଚ୍ଛପୁଷ୍ପପୂରୈଃ ପ୍ରପୂରିତମ୍
ହିମର ତୁଷାର ଶୃଙ୍ଖଳା ପରି ମୁକ୍ତାମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଶୁଭ୍ର ଫୁଲର ଗୁଛରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ସ୍ଵରେଣୁଚନ୍ଦନାଲେପୈସ୍ ସମାଲବ୍ଧମ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍ । ସ୍ଵଚ୍ଛଦାଭୋଗଵିପୁଲରକ୍ତାମ୍ବରପରିଷ୍କୃତମ୍
ପ୍ରଭୃତ ପ୍ରମାଣରେ ପ୍ରମାଣ ରେଣୁ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପରେ ମସିଲା, ଅଟୁଟ ଶୋଭାରେ, ଚିତ୍ରସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଲାଲ ଛତା ରେ ଶୁଭିତ।
ଵିଵାହାଯେଵ ଵେଷେଣ ପୁଷ୍ପଭାରାଦିହାରିଣା । ଲତାଙ୍ଗନାନୁଷକ୍ତେନ ନାଗରେଣ କୃତୋଦ୍ଯମମ୍
ବିବାହ ପାଇଁ ପିନ୍ଧିଥିବା ପୋଶାକ ପରି ଶୋଭିତ, ଫୁଲର ଭାରରେ ଆକର୍ଷକ, ଲତା-କନ୍ୟାଙ୍କ ସହିତ ଏକ ନଗରବାସୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଛନ୍ତି।
ସୁନିବଦ୍ଧଜଟାକାରଲତାମଣ୍ଡଲମଣ୍ଡିତମ୍ । ମଞ୍ଜରୀଭିଃ ପତାକାଭିର୍ ଯୁକ୍ତଂ ପୁରମ୍ ଇଵୋତ୍ସଵେ
ଭଲଭାବେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ଜଟା ପରି ଲତା ମଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ, ମଞ୍ଜରୀ ଓ ପତାକା ଫୁଲରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ଉତ୍ସବରେ ଏକ ସଜିଥିବା ସହର ପରି।
ମୃଗକଣ୍ଡୂଯନଧ୍ଵସ୍ତପୁଷ୍ପଧୂଲିଵିଧୂସରମ୍ । ପ୍ରୋତ୍ସାରିତୋପାନ୍ତଵନଂ ଵୃକ୍ଷମଲ୍ଲମ୍ ଇଵୋତ୍ଥିତମ୍
ମୃଗମାନେ ଖୁଜୁଆ କରିବା ସମୟରେ ଉଡ଼ିଯାଇଥିବା ଫୁଲର ଧୂଳିରେ ଲପେଟାଯାଇ, ଚାରିପାଖର ଛୋଟ ଛୋଟ ଜଙ୍ଗଲ ଦୂରେ ହଟିଯାଇଛି, ସେ ଗଛଟି ଅନ୍ୟ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମଲ୍ଲ ଭଳି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛି।
ବର୍ହିଭିଃ କୁସୁମୋଦ୍ଵାନ୍ତପରାଗପରିପାଟଲୈଃ । ନିକ୍ଷେପକ୍ଷିପ୍ତସନ୍ଧ୍ଯାଭ୍ରବାଲସାଲମ୍ ଇଵାଚଲୈଃ
ମୟୂରମାନେ ଫୁଲର ରେଣୁ ଛିଟିଯାଉଥିବା ଧାରା ଦେଇ, ସେ ଗଛଟି ସନ୍ଧ୍ୟାର ମେଘରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ପାହାଡ଼ର ତରୁଣ ସାଳ ଗଛମାନଙ୍କ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି।
ପ୍ରଵାଲାରୁଣହସ୍ତେନ ଶୀତଲଚ୍ଛାଯଶାଯିନା । ମଧୁନା ଘୂର୍ଣମାନେନ ପ୍ରାଲେଯୋତ୍ପୁଲକତ୍ଵିଷା
ନୂଆ ଲାଲ ଅଙ୍କୁର ହାତ ଭଳି ହୋଇଛି, ଶୀତଳ ଛାୟାରେ ଶୋଇଛି, ମଧୁର ମଦରେ ଦୋଳିତ, ତାହାର ଚମକ ବରଫ ତୁଷାରରେ କାଁପୁଛି।
ନୀରନ୍ଧ୍ରପୁଷ୍ପପୂରେଣ ଘୂର୍ଣିତେନ ଵନାନିଲୈଃ । ନିଦ୍ରାଲୁକୁଟ୍ମଲଦୃଶା ସ୍ତବକସ୍ତନଧାରିଣା
ଘନ ଫୁଲର ଗୁଛ ଜଙ୍ଗଲର ପବନରେ ଦୋଳିଯାଉଛି, ନିଦ୍ରାରେ ଅଧଖୁଲା ଆଖି, ଫୁଲର ଗୁଛ ଛାତି ଭଳି ଧରିଛି।
ପୁଷ୍ପଜାଲରଜଃପୁଞ୍ଜକୁଙ୍କୁମାରୁଣଵାସସା । ଲତାଵିତାନନିଲଯଵାତାଯନନିଷଙ୍ଗିଣା
ଫୁଲର ଗୁଛିରେ ଲାଗିଥିବା କୁଙ୍କୁମ ଧୂଳିରେ ଲାଲ ହୋଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଲତାର ଛାୟା ଭିତରେ ଥିବା ଜନେଲାରେ ବାତାସ ଖେଳୁଥିବା ଏହି ଘର,