ମା ସଙ୍କଲ୍ପଯ ସଙ୍କଲ୍ପଂ ଭାଵଂ ଭାଵଯ ମା ସ୍ଥିତୌ । ଏତାଵତୈଵ ଭାଵେନ ଭଵ୍ଯୋ ଭଵସି ଭୂତଯେ
ଭାବନା କରିବାକୁ ଭାବନା କରନି, କୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟକି ରୁହନି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁଥିରେ ହେବାକୁ ଥିବା, ତାହା ପାଇଁ ତୁମେ ହେଉଛ।
ସଙ୍କଲ୍ପନାଶନେ ଯତ୍ନୋ ନ ଭୂଯାଂସ୍ ତଵ ଗଚ୍ଛତି । ଭାଵନାଭାଵମାତ୍ରେଣ ସଙ୍କଲ୍ପଃ କ୍ଷୀଯତେ ହୃଦି
ତୁମେ କଳ୍ପନାକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଯେତେଷ୍ଟ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଥିରେ ବହୁତ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ; କେବଳ ଭାବନା ନଥିଲେ, ହୃଦୟରେ କଳ୍ପନା ଆପେଖ୍ୟାରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ସୁମନଃକୁସୁମାମର୍ଦେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଵ୍ଯତିକରୋ ଭଵେତ୍ । ସୁସାଧେ ଽଭାଵମାତ୍ରେଣ ନ ତୁ ସଙ୍କଲ୍ପନାଶନେ
ଏକ ଫୁଲର ମୃଦୁ ଚାପରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଅସ୍ଥିରତା ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ କେବଳ ଅଭାବ ଦ୍ୱାରା ସହଜରେ କରାଯାଏ, କଳ୍ପନା ନାଶ କରିବାରେ ଏହିପରି ସହଜତା ନାହିଁ।
ପୁଷ୍ପାକ୍ରାନ୍ତୌ କରସ୍ପନ୍ଦଯତ୍ନଃ ପୁତ୍ରୋପଯୁଜ୍ଯତେ । ତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉପକରୋତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ନ ସଙ୍କଲ୍ପପରିକ୍ଷଯେ
ଫୁଲ ତୁଳିବାବେଳେ ହାତର ଚେଷ୍ଟା ଯେପରି ଶିଶୁଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ଏହି ଚେଷ୍ଟା କିଛି ଉପକାର କରିପାରେ; କିନ୍ତୁ କଳ୍ପନାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ କରିବାରେ ଏହା କାମ ଆସେ ନାହିଁ।
ସଙ୍କଲ୍ପୋ ଯେନ ହନ୍ତଵ୍ଯସ୍ ତେନ ଭାଵଵିପର୍ଯଯାତ୍ । ଅପ୍ଯ୍ ଅର୍ଧେନ ନିମେଷେଣ ଲୀଲଯୈଵ ଵିହନ୍ଯତେ
ଯେ କଳ୍ପନାକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ହେଉଛି, ତାହାକୁ ବିପରୀତ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଅତି ସହଜରେ, ଅର୍ଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ଅପସାରଣ କରାଯାଇପାରେ।
ଭାଵମାତ୍ରୋପଶମନେ ସ୍ଵାତ୍ମନି ସ୍ଵସ୍ଥମ୍ ଆସ୍ଥିତେ । ସାଧ୍ଯତେ ଯଦ୍ ଅସାଧ୍ଯଂ ତତ୍ କସ୍ଯ ସ୍ଯାତ୍ କିମ୍ ଇଵାମତେଃ
ମନର ଭାବ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଜକୁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ରଖିଲେ, କଣସି କାମ କରିବା ଅସମ୍ଭବ ରହିଯାଏ? କାହା ପାଇଁ କଣସି କଥା ଅପ୍ରାପ୍ୟ ହୋଇପାରିବ?
ସଙ୍କଲ୍ପେନୈଵ ସଙ୍କଲ୍ପଂ ମନସା ସ୍ଵମନୋ ମୁନେ । ଭିତ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵାତ୍ମନି ତିଷ୍ଠ ତ୍ଵଂ କିମ୍ ଏତାଵତି ଦୁଷ୍କରମ୍
ହେ ମୁନି, ନିଜ ମନ ଦ୍ୱାରା ଭାବନାକୁ ଭାବନାରେ ଭେଦ କର; ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅବିଚଳ ରୁହ, ଏଠି କଣ ଏତେ କଷ୍ଟକର?
ଉପଶାନ୍ତେ ହି ସଙ୍କଲ୍ପେ ଉପଶାନ୍ତମ୍ ଇଦଂ ଭଵେତ୍ । ସଂସାରଦୁଃଖମ୍ ଅତୁଲଂ ମୂଲାଦ୍ ଅପି ମହାମତେ
ଯେତେବେଳେ ଭାବନା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ କିଛି ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସଂସାରର ଅପୂର୍ବ ଦୁଃଖ ମୂଳରୁ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପୋ ହି ମନୋ ଜୀଵଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ଧୀର୍ ଅଥ ଵାସନା । ନାମ୍ନୈଵାନ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏଷାଂ ନାର୍ଥେନାର୍ଥଵିଦାଂ ଵର
ଭାବନା, ମନ, ଜୀବ, ଚିତ୍ତ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ବାସନା—ଏମାନେ ନାମରେ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଅର୍ଥ ଏକେ; ହେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ଏହାରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ।
ସଙ୍କଲ୍ପାଂଶାଦ୍ ଋତେ ନେହ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି କୁତ୍ରଚିତ୍ । ତମ୍ ଏଵ ହୃଦଯାଚ୍ ଛିନ୍ଦ୍ଧି କିମ୍ ଅନ୍ଯତ୍ ପରିଶୋଚସି
ମନର ଭାବନା ବ୍ୟତୀତ ଏଠାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ କେଉଁଠି ନାହିଁ; ସେଇ ମୂଳକୁ ହୃଦୟରୁ କାଟିଦେଉ, ତୁମେ ଅନ୍ୟ କିଛି ପାଇଁ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ?
ଯଥୈଵେଦଂ ନଭଶ୍ ଶୂନ୍ଯଂ ଜଗଚ୍ ଛୂନ୍ଯଂ ତଥୈଵ ହି । ଅସନ୍ମଯଵିକଲ୍ପୋତ୍ଥେ ଉଭେ ଏତେ ତତେ ଯତଃ
ଯେପରି ଆକାଶ ଶୂନ୍ୟ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ; ଦୁହିଁଟି ଅସତ୍ୟ ଭାବନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେଣୁ ଦୁହିଁଟି ଏକେ ରୂପ।
ଅସିଦ୍ଧଂ ସର୍ଵମ୍ ଏଵୈତଦ୍ ଯଦ୍ ଅସିଦ୍ଧେନ ସାଧିତମ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପେନ ଜଗତ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଭାଵନା କ୍ଵାଵତିଷ୍ଠତାମ୍
ଏ ସବୁ କିଛି ଅସିଦ୍ଧ, କାରଣ ଏହା ଅସିଦ୍ଧ ଭାବନା ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରିଛି; ସଂସାର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଅଛି, ତେଣୁ ଭାବନା କେଉଁଠି ରହିଲେ ରହୁ।
ସତ୍ଯାସ୍ଥାଯାମ୍ ଅସତ୍ଯାଂ ତୁ କିଂନିଷ୍ଠା ଵାସନା ଭଵେତ୍ । ଵାସନାକ୍ଷଯତସ୍ ସିଦ୍ଧିସ୍ ତତଃ ପ୍ରାପ୍ଯଂ ନ ଶିଷ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଆସକ୍ତି କେଉଁଠି ଭିତ୍ତି ପାଇପାରିବ? ଆସକ୍ତି ଶେଷ ହେଲେ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ, ଏବଂ ପରେ କିଛି ବାକି ରହିନଥାଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଅସଦ୍ ଇଦଂ ସର୍ଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ହେଲଯେଦ୍ଧଯା । ନ ତୁ ଭାଵନଯା ତେନ ସୁଖଦୁଃଖୈର୍ ନ ଲିପ୍ଯତେ
ସେହିପରି, ଏହି ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଅନାସକ୍ତ ଭାବରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍; କଳ୍ପନା କରି ନୁହେଁ—ଏହିପରି କଲେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ଆସକ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତୀଦଂ ନିର୍ଣୀଯ ନେହାସ୍ଥା ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଆସ୍ଥାକ୍ଷଯେ ନ ଜାଯେତେ ହର୍ଷାମର୍ଷୌ ଭଵାଭଵୌ
ଏହା ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କଲେ, ଏଠାରେ ଆସକ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ; ଆସକ୍ତି ଶେଷ ହେଲେ, ଖୁସି ଓ କ୍ରୋଧ, ଆସିବା ଓ ଯିବା—ଏମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ମନୋ ମିଥ୍ଯା କରୋତୀଦଂ ସୁଖଦୁଃଖାଭ୍ରଵିଭ୍ରମମ୍ । ମନୋ ଜୀଵସ୍ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ମାନସଂ ନଗରଂ ଜଗତ୍
ମନ ଭୁଲ ଭାବେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ଜୀବ ମନ ଭାବରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ—ଏହି ସଂସାର ମନର ଏକ ନଗର।
ଭଵିଷ୍ଯଦ୍ ଵର୍ତମାନଂ ଚ ଭୂତଂ ଚ ପରିଵର୍ତଯତ୍ । ଵାସନାଵଶତୋ ଲୋକେ ସ୍ଫୁରଚ୍ଛକ୍ତି ମନସ୍ ସ୍ଥିତମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ, ବାସନାର ପ୍ରଭାବରେ, ମନର ପ୍ରକାଶଶକ୍ତି ଭବିଷ୍ୟତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଅତୀତକୁ ଘୁରାଇ ରଖେ।
କରୋତି ସ୍ଵାଶଯେନେମାଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥାଂ ମଲିନଶ୍ ଚଲଃ । ଆତ୍ମନସ୍ ସଦୃଶୀଂ ଲୋଲାଂ ଜୀଵୋ ହୃଦ୍ଵନମର୍କଟଃ
ଏହି ଅସ୍ଥିର ଆତ୍ମା, ନିଜର ମନୋଭାବରେ ଅଶୁଦ୍ଧ, ନିଜର ଭଳି ଏକ ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି କରେ—ଏହା ହୃଦୟର ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ଚଞ୍ଚଳ ବାନର ଭଳି ଅଟୁଟ ଚଳାଚଳ କରେ।
ଦୀର୍ଘମ୍ ଆକାରମ୍ ଆଦାଯ ନିମେଷାଦ୍ ଯାନ୍ତି ହ୍ରସ୍ଵତାମ୍ । ଗ୍ରହୀତୁଂ ଚ ନ ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ସଙ୍କଲ୍ପା ଜଡଵୀଚଯଃ
ଏହି ଚିନ୍ତାର ତରଙ୍ଗଗୁଡିକ, କେବେ ଲମ୍ବା ଆକାର ନେଇ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଛୋଟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏହି ମନ୍ଦ ଓ ଅଚେତନ ଭାବନାଗୁଡିକ କିଛିକୁ ଧରିପାରିନାହାନ୍ତି।
ମନାଗ୍ଦୃଷ୍ଟା ଵିଵର୍ଧନ୍ତେ ଦହନ୍ତି ସପରିଚ୍ଛଦମ୍ । ତୃଣମାତ୍ରେଣ ଦୀପ୍ଯନ୍ତେ ସଙ୍କଲ୍ପା ଵହ୍ନିଶେଷଵତ୍
ଏହି ଚିନ୍ତାଗୁଡିକୁ ଥୋଡ଼ା ଦେଖିଲେ ବଢ଼ିଯାନ୍ତି ଏବଂ ଚାରିପାଖରେ ସବୁକିଛିକୁ ପୋଡ଼ିଦେଇଥାନ୍ତି; ଏକ ତିନି ଗଛର ଶିଖାରୁ ଉଠିଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି, ଏହି ଭାବନାଗୁଡିକ ଏକ ଛୋଟ ଉତ୍ସରୁ ଭୀଷଣ ଭାବେ ଜଳିଉଠନ୍ତି।
ଜଗତ୍ପ୍ରକଟନାକାରାଃ ପ୍ରଦୀପ୍ତାଃ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁରାଃ । ଭ୍ରମଦା ଜଡସଂସ୍ଥାନାସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପାସ୍ ତଡିଦଗ୍ନଯଃ
ଏହି ଭାବନାଗୁଡିକ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି କିନ୍ତୁ ତୁରନ୍ତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏମାନେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଚେତନ ସ୍ୱଭାବର, ବିଜୁଳି ଆଗ୍ନିର ଝଲକ ଭଳି।
ଯଦୈଵାସନ୍ନ୍ ଅଯଂ ପୁତ୍ର ତଦୈଵାଶୁ ଚିକିତ୍ସିତୁମ୍ । ଶକ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସନ୍ଦେହୋ ନାସତ୍ ସଦ୍ ଭଵତି କ୍ଵଚିତ୍
ପୁଅ, ଯେତେବେଳେ ଏହା ନିକଟରେ ଆସେ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ତୁରନ୍ତ ଚିକିତ୍ସା କରିପାରିବାଯାଏ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଅସତ୍ୟ କେବେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
ସନ୍ ସ୍ଥିତୋ ଯଦି ସଙ୍କଲ୍ପୋ ଦୁଶ୍ଚିକିତ୍ସସ୍ ତତୋ ଭଵେତ୍ । କିଂ ତ୍ଵ୍ ଅସଦ୍ଭୂତ ଏଵୈଷ ସୁଚିକିତ୍ସସ୍ ତଦା ଭୃଶମ୍
ଯଦି କୌଣସି ଭାବନା ସତ୍ୟ ଭାବେ ମନରେ ବସିଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ସୁସ୍ଥ କରିବା କଷ୍ଟକର ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହା ଯଦି ଏକଦମ ଅସତ୍ୟ, ତେବେ ଏହାକୁ ସହଜରେ ଠିକ୍ କରିହେବ।
ଅକୃତ୍ରିମଂ ଚେତ୍ ସଂସାରମଲମ୍ ଅଙ୍ଗାରକାର୍ଷ୍ଣ୍ଯଵତ୍ । ତଦ୍ ଏତତ୍କ୍ଷାଲନେ ସାଧୋ କଃ ପ୍ରଵର୍ତେତ ଦୁର୍ମତିଃ
ଯଦି ସଂସାରର ମଳ ଜଣେ ଅସଲି ଗୁଣ ହେଉଥାନ୍ତା, ଯେପରି ଅଙ୍ଗାରର କଳାପନି, ତେବେ ହେ ପଣ୍ଡିତ, କିଏ ଏହାକୁ ହଟାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥାନ୍ତା?
କିଂ ତ୍ଵ୍ ଏତତ୍ ତଣ୍ଡୁଲେ ଶୂକତୁଷକମ୍ବୁକଵତ୍ ସ୍ଥିତମ୍ । ଯଦା ତଦା ପ୍ରଯତ୍ନେନ ପୌରୁଷେଣ ଵିନଶ୍ଯତି
କିନ୍ତୁ ଏହା ଧାନର ଖୋଲ, ତୁଷ ଓ ଚାଉଳର ଚାଫ ଭଳି ଅଛି; ତେଣୁ ଚେଷ୍ଟା ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥରେ ଏହାକୁ ନଶ୍ଟ କରାଯାଇପାରେ।
ଅକୃତ୍ରିମମ୍ ଅପି ପ୍ରାପ୍ତଂ ଭୃଶଂ କୃତ୍ରିମତାଂ ସୁତ । ସୁଖୋଚ୍ଛେଦ୍ଯତଯା ଜ୍ଞସ୍ଯ ସଂସାରମଲମ୍ ଆତତମ୍
ପୁଅ, ଯେଉଁଠି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ କିଛି ମିଳିଥାଏ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ସେଠି ମଧ୍ୟ ଏହା କୃତ୍ରିମ ଲାଗେ, କାରଣ ସଂସାରର ଅଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସେହି ସୁଖ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ।
ତଣ୍ଡୁଲସ୍ଯ ଯଥା ଚର୍ମ ଯଥା ତାମ୍ରସ୍ଯ କାଲିମା । ନଶ୍ଯତି କ୍ରିଯଯା ପୁତ୍ର ପୁରୁଷସ୍ଯ ତଥା ମଲମ୍
ଯେପରି ଧାନର ଚାମ୍ର କିମ୍ବା ତାମ୍ବାର କଳିମା କାମ କରି ହଟାଯାଏ, ପୁଅ, ସେପରି ମଣିଷର ମଳ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୁଏ।
ଜୀଵସ୍ଯ ତଣ୍ଡୁଲସ୍ଯେଵ ମଲଂ ସହଜମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ନଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏଵ ନ ସନ୍ଦେହସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଉଦ୍ଯମଵାନ୍ ଭଵ
ଜୀବର ମଳ ଧାନର ଚାମ୍ର ପରି ଜନ୍ମଜାତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ହଟିଯାଏ; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ତୁମେ ଉଦ୍ୟମୀ ହୁଅ।
ଅସତ୍କଲ୍ପୈର୍ ଵିକଲ୍ପୈର୍ ଯସ୍ ସଂସାରୋ ଜନିତୋ ମୁଧା । ସ୍ତୋକେନାସୌ ଲଯଂ ଯାତି କ୍ଵାସଦ୍ ଵସ୍ତୁ କିଲ ସ୍ଥିରମ୍
ଏହି ସଂସାର ଅସତ୍ୟ ଭାବନା ଓ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟର୍ଥରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି; ଦେଖିବାକୁ ଏହା ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ଲୟ ହୁଏ। ଅସତ୍ୟ ଜିନିଷରେ କେଉଁଠି ଟିକେଇ ରହିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ଅଛି?
ଅସତ୍ତାମ୍ ଏତି ସଂସାରସ୍ ସ୍ଵାଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥାଂ ଵିଚିନ୍ଵତଃ । ଦୀପାଲୋକାଦ୍ ଇଵାନ୍ଧତ୍ଵଂ ଦ୍ଵୀନ୍ଦୁତ୍ଵଂ ସ୍ଵୀକ୍ଷିତାଦ୍ ଇଵ
ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସଂସାରର ସ୍ୱଭାବକୁ ଭଲଭାବେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ସଂସାରର ସତ୍ୟତା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ଦୀପର ଆଲୋକରେ ଅନ୍ଧକାର ହରାଯାଏ, କିମ୍ବା ଏକତ୍ୱକୁ ଦେଖିଲେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ମିଶିଯାଏ।