ଅନନ୍ତସ୍ଯାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ସତ୍ତାସାମାନ୍ଯରୂପିଣଃ । ଚିତଶ୍ ଚେତ୍ଯୋନ୍ମୁଖତ୍ଵଂ ଯତ୍ ତତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପାଙ୍କୁରଂ ଵିଦୁଃ
ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପରେ, ଚେତନାର ଯେଉଁ ଆକର୍ଷଣ ବାସ୍ତବ ବସ୍ତୁପ୍ରତି ହୁଏ, ସେହିଠାରୁ ମନର ଭାବନାର ଅଙ୍କୁର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ଲେଶତଃ ପ୍ରାପ୍ତସତ୍ତାକସ୍ ସ ଏଵ ଘନତାଂ ଗତଃ । ଯାତି ଚିତ୍ତଂ ଖମ୍ ଆପୂର୍ଯ ଦୃଢଜାଡ୍ଯାଯ ମେଘଵତ୍
ଏହି ଭାବନା ଥୋଡ଼ା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନେଲେ, ଏହା ଘନ ହୁଏ; ମନ ଆକାଶକୁ ପୂରି ଦେଇ, ମେଘ ଭଳି ଦୃଢ଼ ଅଜ୍ଞାନରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଭାଵଯନ୍ତୀ ଚିତିଶ୍ ଚେତ୍ଯଂ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତମ୍ ଇଵାତ୍ମନଃ । ସଙ୍କଲ୍ପତାମ୍ ଇହାଯାତି ବୀଜମ୍ ଅଙ୍କୁରତାମ୍ ଇଵ
ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ନିଜଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ କିଛି ବସ୍ତୁକୁ ଭାବିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏଠାରେ ମନର ଭାବନା ହୁଏ, ଯେପରି ଗଛର ବିଆଁ ଅଙ୍କୁର ହୁଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପନଂ ହି ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଷ ପ୍ରଜାଯତେ । ଵର୍ଧତେ ସ୍ଵତ ଏଵାଶୁ ଦୁଃଖାଯ ନ ସୁଖାଯ ତୁ
କଳ୍ପନା ନିଜେ ହେଉଛି ମନର ଭାବନା; ଏହା ନିଜେ ଅପେକ୍ଷା କରି ଉପଜିଯାଏ, ଆପଣେ ଆପଣେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଏବଂ ଏହା କେବଳ ଦୁଃଖକୁ ଆଣେ, ସୁଖକୁ କେବେ ନୁହେଁ।
ସଙ୍କଲ୍ପମାତ୍ରଂ ହି ଭଵାଞ୍ ଜଲମାତ୍ରଂ ଯଥାର୍ଣଵଃ । ଋତେ ସଙ୍କଲ୍ପତୋ ଽନ୍ଯା ତେ ନାସ୍ତି ସଂସାରିତା ଋତା
ତୁମେ କେବଳ ଏକ ଭାବନା ମାତ୍ର; ଯେପରି ଶାଗର କେବଳ ପାଣି ମାତ୍ର, ସେପରି। ଭାବନା ବିନା ତୁମ ପାଇଁ ପୁନର୍ଜନ୍ମର କୌଣସି ସତ୍ୟତା ନାହିଁ।
କାକତାଲୀଯଯୋଗେନ ସଞ୍ଜାତୋ ଽସି ମୁଧୈଵ ହି । ମୃଗତୃଷ୍ଣାଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରତ୍ଵଵଦ୍ ଅସତ୍ଯଂ ଚ ଵର୍ଧସେ
ଏକ ଅପରିକଳ୍ପିତ ସଯୋଗରେ ତୁମର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି, ଏହା ନିର୍ଥକ ଭାବେ। ମୃଗମରୀଚିକାର ଭ୍ରମଣ ଭଳି, ତୁମେ ଅସତ୍ୟରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛ।
ନିଗୀର୍ଣମାତୁଲାଂଶସ୍ଯ କନକପ୍ରତ୍ଯଯୋ ଯଥା । ସ୍ଵଯମ୍ ଅଭ୍ଯେତ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯୋ ଽନ୍ତସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ ତେ ତଥା ଭଵେତ୍
ଯେପରି କାହାରୋ ଗିଲିଦେଇଥିବା ହଳଦିଆ ଫଳକୁ ଦେଖି ସୁନା ବୋଲି ଭାବିବା ହୁଏ, ସେପରି ତୁମ ମନରେ ଅସତ୍ୟ ଭାବନା ଆପଣେ ଆପଣେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ଅସତ୍ଯମ୍ ଏଵ ଜାତସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅସତ୍ଯମ୍ ଅଭିଵର୍ଧସେ । ଅସ୍ମିଞ୍ ଜାତେ ଚ ଵିଜ୍ଞାନେ ଅସତ୍ଯସ୍ ସନ୍ ଵିଲୀଯସେ
ତୁମେ ଅସତ୍ୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛ, ଏବଂ ଅସତ୍ୟରେ ବଢ଼ୁଛ। ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଆସେ, ତୁମେ ଅସତ୍ୟ ଥିବାରୁ ଗଲିଯାଉଛ।
ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇମେ ଭାଵାସ୍ ସୁଖଦୁଃଖମଯା ମମ । ଵ୍ଯର୍ଥମ୍ ଏଵେତି ସାସ୍ଥସ୍ ତ୍ଵଂ ତେନାନ୍ତଃ ପରିତପ୍ଯସେ
ଏହି ମୁଁ, ଏହି ମୋର ଅନୁଭବ, ଯେଉଁଥିରେ ସୁଖ ଦୁଃଖ ମିଶିଛି—ଏଭଳି ଅନ୍ୟଥା ଭାବି, ତୁମେ ମନରେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଦହନରେ ପଡ଼ୁଛ।
ଅସନ୍ନ୍ ଏଵାସ୍ଯ୍ ଅଜାତୋ ଽସି କୁତୋ ଜନ୍ମ କିଲାସତଃ । ଵ୍ଯର୍ଥମ୍ ଏଵାଵମୂଢୋ ଽସି ସଙ୍କଲ୍ପଵଶତସ୍ ସ୍ଵତଃ
ତୁମେ କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାଁ, ତୁମର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ—ଯାହା ନାହିଁ, ସେଠାରୁ କିପରି ଜନ୍ମ ହେବ? ତୁମେ ନିଜ ଭାବନାରେ ଅନ୍ୟଥା ଭାବି, ବ୍ୟର୍ଥରେ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛ।
ମା ସଙ୍କଲ୍ପଯ ସଙ୍କଲ୍ପଂ ଭାଵଂ ଭାଵଯ ମା ସ୍ଥିତୌ । ଏତାଵତୈଵ ଭାଵେନ ଭଵ୍ଯୋ ଭଵସି ଭୂତଯେ
ଭାବନା କରିବାକୁ ଭାବନା କରନି, କୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟକି ରୁହନି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁଥିରେ ହେବାକୁ ଥିବା, ତାହା ପାଇଁ ତୁମେ ହେଉଛ।
ସଙ୍କଲ୍ପନାଶନେ ଯତ୍ନୋ ନ ଭୂଯାଂସ୍ ତଵ ଗଚ୍ଛତି । ଭାଵନାଭାଵମାତ୍ରେଣ ସଙ୍କଲ୍ପଃ କ୍ଷୀଯତେ ହୃଦି
ତୁମେ କଳ୍ପନାକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଯେତେଷ୍ଟ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଥିରେ ବହୁତ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ; କେବଳ ଭାବନା ନଥିଲେ, ହୃଦୟରେ କଳ୍ପନା ଆପେଖ୍ୟାରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ସୁମନଃକୁସୁମାମର୍ଦେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଵ୍ଯତିକରୋ ଭଵେତ୍ । ସୁସାଧେ ଽଭାଵମାତ୍ରେଣ ନ ତୁ ସଙ୍କଲ୍ପନାଶନେ
ଏକ ଫୁଲର ମୃଦୁ ଚାପରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଅସ୍ଥିରତା ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ କେବଳ ଅଭାବ ଦ୍ୱାରା ସହଜରେ କରାଯାଏ, କଳ୍ପନା ନାଶ କରିବାରେ ଏହିପରି ସହଜତା ନାହିଁ।
ପୁଷ୍ପାକ୍ରାନ୍ତୌ କରସ୍ପନ୍ଦଯତ୍ନଃ ପୁତ୍ରୋପଯୁଜ୍ଯତେ । ତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉପକରୋତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ନ ସଙ୍କଲ୍ପପରିକ୍ଷଯେ
ଫୁଲ ତୁଳିବାବେଳେ ହାତର ଚେଷ୍ଟା ଯେପରି ଶିଶୁଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ଏହି ଚେଷ୍ଟା କିଛି ଉପକାର କରିପାରେ; କିନ୍ତୁ କଳ୍ପନାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ କରିବାରେ ଏହା କାମ ଆସେ ନାହିଁ।
ସଙ୍କଲ୍ପୋ ଯେନ ହନ୍ତଵ୍ଯସ୍ ତେନ ଭାଵଵିପର୍ଯଯାତ୍ । ଅପ୍ଯ୍ ଅର୍ଧେନ ନିମେଷେଣ ଲୀଲଯୈଵ ଵିହନ୍ଯତେ
ଯେ କଳ୍ପନାକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ହେଉଛି, ତାହାକୁ ବିପରୀତ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଅତି ସହଜରେ, ଅର୍ଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ଅପସାରଣ କରାଯାଇପାରେ।
ଭାଵମାତ୍ରୋପଶମନେ ସ୍ଵାତ୍ମନି ସ୍ଵସ୍ଥମ୍ ଆସ୍ଥିତେ । ସାଧ୍ଯତେ ଯଦ୍ ଅସାଧ୍ଯଂ ତତ୍ କସ୍ଯ ସ୍ଯାତ୍ କିମ୍ ଇଵାମତେଃ
ମନର ଭାବ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଜକୁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ରଖିଲେ, କଣସି କାମ କରିବା ଅସମ୍ଭବ ରହିଯାଏ? କାହା ପାଇଁ କଣସି କଥା ଅପ୍ରାପ୍ୟ ହୋଇପାରିବ?
ସଙ୍କଲ୍ପେନୈଵ ସଙ୍କଲ୍ପଂ ମନସା ସ୍ଵମନୋ ମୁନେ । ଭିତ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵାତ୍ମନି ତିଷ୍ଠ ତ୍ଵଂ କିମ୍ ଏତାଵତି ଦୁଷ୍କରମ୍
ହେ ମୁନି, ନିଜ ମନ ଦ୍ୱାରା ଭାବନାକୁ ଭାବନାରେ ଭେଦ କର; ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅବିଚଳ ରୁହ, ଏଠି କଣ ଏତେ କଷ୍ଟକର?
ଉପଶାନ୍ତେ ହି ସଙ୍କଲ୍ପେ ଉପଶାନ୍ତମ୍ ଇଦଂ ଭଵେତ୍ । ସଂସାରଦୁଃଖମ୍ ଅତୁଲଂ ମୂଲାଦ୍ ଅପି ମହାମତେ
ଯେତେବେଳେ ଭାବନା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ କିଛି ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସଂସାରର ଅପୂର୍ବ ଦୁଃଖ ମୂଳରୁ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ସଙ୍କଲ୍ପୋ ହି ମନୋ ଜୀଵଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ଧୀର୍ ଅଥ ଵାସନା । ନାମ୍ନୈଵାନ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏଷାଂ ନାର୍ଥେନାର୍ଥଵିଦାଂ ଵର
ଭାବନା, ମନ, ଜୀବ, ଚିତ୍ତ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ବାସନା—ଏମାନେ ନାମରେ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଅର୍ଥ ଏକେ; ହେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ, ଏହାରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ।
ସଙ୍କଲ୍ପାଂଶାଦ୍ ଋତେ ନେହ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି କୁତ୍ରଚିତ୍ । ତମ୍ ଏଵ ହୃଦଯାଚ୍ ଛିନ୍ଦ୍ଧି କିମ୍ ଅନ୍ଯତ୍ ପରିଶୋଚସି
ମନର ଭାବନା ବ୍ୟତୀତ ଏଠାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ କେଉଁଠି ନାହିଁ; ସେଇ ମୂଳକୁ ହୃଦୟରୁ କାଟିଦେଉ, ତୁମେ ଅନ୍ୟ କିଛି ପାଇଁ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ?
ଯଥୈଵେଦଂ ନଭଶ୍ ଶୂନ୍ଯଂ ଜଗଚ୍ ଛୂନ୍ଯଂ ତଥୈଵ ହି । ଅସନ୍ମଯଵିକଲ୍ପୋତ୍ଥେ ଉଭେ ଏତେ ତତେ ଯତଃ
ଯେପରି ଆକାଶ ଶୂନ୍ୟ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ; ଦୁହିଁଟି ଅସତ୍ୟ ଭାବନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେଣୁ ଦୁହିଁଟି ଏକେ ରୂପ।
ଅସିଦ୍ଧଂ ସର୍ଵମ୍ ଏଵୈତଦ୍ ଯଦ୍ ଅସିଦ୍ଧେନ ସାଧିତମ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପେନ ଜଗତ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଭାଵନା କ୍ଵାଵତିଷ୍ଠତାମ୍
ଏ ସବୁ କିଛି ଅସିଦ୍ଧ, କାରଣ ଏହା ଅସିଦ୍ଧ ଭାବନା ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରିଛି; ସଂସାର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଅଛି, ତେଣୁ ଭାବନା କେଉଁଠି ରହିଲେ ରହୁ।
ସତ୍ଯାସ୍ଥାଯାମ୍ ଅସତ୍ଯାଂ ତୁ କିଂନିଷ୍ଠା ଵାସନା ଭଵେତ୍ । ଵାସନାକ୍ଷଯତସ୍ ସିଦ୍ଧିସ୍ ତତଃ ପ୍ରାପ୍ଯଂ ନ ଶିଷ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଆସକ୍ତି କେଉଁଠି ଭିତ୍ତି ପାଇପାରିବ? ଆସକ୍ତି ଶେଷ ହେଲେ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ, ଏବଂ ପରେ କିଛି ବାକି ରହିନଥାଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଅସଦ୍ ଇଦଂ ସର୍ଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ହେଲଯେଦ୍ଧଯା । ନ ତୁ ଭାଵନଯା ତେନ ସୁଖଦୁଃଖୈର୍ ନ ଲିପ୍ଯତେ
ସେହିପରି, ଏହି ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଅନାସକ୍ତ ଭାବରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍; କଳ୍ପନା କରି ନୁହେଁ—ଏହିପରି କଲେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ଆସକ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତୀଦଂ ନିର୍ଣୀଯ ନେହାସ୍ଥା ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଆସ୍ଥାକ୍ଷଯେ ନ ଜାଯେତେ ହର୍ଷାମର୍ଷୌ ଭଵାଭଵୌ
ଏହା ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କଲେ, ଏଠାରେ ଆସକ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ; ଆସକ୍ତି ଶେଷ ହେଲେ, ଖୁସି ଓ କ୍ରୋଧ, ଆସିବା ଓ ଯିବା—ଏମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ମନୋ ମିଥ୍ଯା କରୋତୀଦଂ ସୁଖଦୁଃଖାଭ୍ରଵିଭ୍ରମମ୍ । ମନୋ ଜୀଵସ୍ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ମାନସଂ ନଗରଂ ଜଗତ୍
ମନ ଭୁଲ ଭାବେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ଜୀବ ମନ ଭାବରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ—ଏହି ସଂସାର ମନର ଏକ ନଗର।
ଭଵିଷ୍ଯଦ୍ ଵର୍ତମାନଂ ଚ ଭୂତଂ ଚ ପରିଵର୍ତଯତ୍ । ଵାସନାଵଶତୋ ଲୋକେ ସ୍ଫୁରଚ୍ଛକ୍ତି ମନସ୍ ସ୍ଥିତମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ, ବାସନାର ପ୍ରଭାବରେ, ମନର ପ୍ରକାଶଶକ୍ତି ଭବିଷ୍ୟତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଅତୀତକୁ ଘୁରାଇ ରଖେ।
କରୋତି ସ୍ଵାଶଯେନେମାଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥାଂ ମଲିନଶ୍ ଚଲଃ । ଆତ୍ମନସ୍ ସଦୃଶୀଂ ଲୋଲାଂ ଜୀଵୋ ହୃଦ୍ଵନମର୍କଟଃ
ଏହି ଅସ୍ଥିର ଆତ୍ମା, ନିଜର ମନୋଭାବରେ ଅଶୁଦ୍ଧ, ନିଜର ଭଳି ଏକ ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି କରେ—ଏହା ହୃଦୟର ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ଚଞ୍ଚଳ ବାନର ଭଳି ଅଟୁଟ ଚଳାଚଳ କରେ।
ଦୀର୍ଘମ୍ ଆକାରମ୍ ଆଦାଯ ନିମେଷାଦ୍ ଯାନ୍ତି ହ୍ରସ୍ଵତାମ୍ । ଗ୍ରହୀତୁଂ ଚ ନ ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ସଙ୍କଲ୍ପା ଜଡଵୀଚଯଃ
ଏହି ଚିନ୍ତାର ତରଙ୍ଗଗୁଡିକ, କେବେ ଲମ୍ବା ଆକାର ନେଇ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଛୋଟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏହି ମନ୍ଦ ଓ ଅଚେତନ ଭାବନାଗୁଡିକ କିଛିକୁ ଧରିପାରିନାହାନ୍ତି।
ମନାଗ୍ଦୃଷ୍ଟା ଵିଵର୍ଧନ୍ତେ ଦହନ୍ତି ସପରିଚ୍ଛଦମ୍ । ତୃଣମାତ୍ରେଣ ଦୀପ୍ଯନ୍ତେ ସଙ୍କଲ୍ପା ଵହ୍ନିଶେଷଵତ୍
ଏହି ଚିନ୍ତାଗୁଡିକୁ ଥୋଡ଼ା ଦେଖିଲେ ବଢ଼ିଯାନ୍ତି ଏବଂ ଚାରିପାଖରେ ସବୁକିଛିକୁ ପୋଡ଼ିଦେଇଥାନ୍ତି; ଏକ ତିନି ଗଛର ଶିଖାରୁ ଉଠିଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି, ଏହି ଭାବନାଗୁଡିକ ଏକ ଛୋଟ ଉତ୍ସରୁ ଭୀଷଣ ଭାବେ ଜଳିଉଠନ୍ତି।