ଦେହାଵଵରକେଷ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ମହାହଙ୍କାରଯକ୍ଷକୈଃ । ସ ହି ସଙ୍କ୍ରୀଡତେ ଽତ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅସଦ୍ ଏଵାସଦୁତ୍ଥିତୈଃ
ଏହି ଦେହର ଆବରଣ ଭିତରେ, ସେଇ ବଡ଼ ଆତ୍ମତାର ଭୂତମାନେ ସହିତ, ସେ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବରେ ଅସତ୍ୟ ଉପରେ ଖେଳ କରେ, ଯାହା ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଯଥା କୁସୂଲେ ମାର୍ଜାରୋ ଭସ୍ତ୍ରାଯାଂ ଭୁଜଗୋ ଯଥା । ମୁକ୍ତାଫଲଂ ଯଥା ଵେଣାଵ୍ ଅହଙ୍କାରସ୍ ତନୌ ତଥା
ଯେପରି ଧାନ ଗୋଦାମରେ ବିଲେଇ, ହାତପଖାରେ ସାପ, କିମ୍ବା ବାଁଶ ଗାଠିରେ ମୁକ୍ତା ରହିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଶରୀରରେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଲୁଚିଥାଏ।
କ୍ଷଣମ୍ ଅଭ୍ଯୁଦଯଂ ଯାତି କ୍ଷଣଂ ଶାମ୍ଯତି ଦୀପଵତ୍ । ଦେହଗେହେଷୁ ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ ତରଙ୍ଗସ୍ ସାଗରେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଏକ ଦୀପ ଯେପରି କ୍ଷଣକୁ ଜ୍ୱଳିଉଠି ପୁଣି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏହି ଶରୀର ଘରରେ ମନର ଚିନ୍ତାମଣି ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଉଠି ଓ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି।
ଭଵିଷ୍ଯନ୍ନଵନିର୍ମାଣମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆପ୍ନୋତି ତଦା ପୁରମ୍ । ଯଦା ସଙ୍କଲ୍ପିତଂ ଵସ୍ତୁ ପୁର ଏଵ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ମନେ ଯାହାକୁ ଭାବିଥାଏ, ସେଇ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ନୂଆ ସହର ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ସେଠାରେ ଏହି ଜିନିଷ ଥିବା ପ୍ରତୀତି ହୁଏ।
ଅସଙ୍କଲ୍ପନମାତ୍ରେଣ ସ୍ଵେନୈଵାଶୁ ଵିନଶ୍ଯତି । ଶ୍ରେଯସେ ପରମାଯାସ୍ଯ ନାଶସ୍ ସ୍ଵୋ ନ ତୁ ସମ୍ଭଵଃ
ମନର ଭାବନା ଛାଡିଦେଲେ, ସେ ନିଜେ ନିଜେ ଶୀଘ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏହାର ନାଶ ଭଲ, ଚାଲୁଥିବା ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସ୍ଵଯଂ ସଙ୍କଲ୍ପନାମାତ୍ରାଜ୍ ଜାଯତେ ବାଲଯକ୍ଷଵତ୍ । ଅନନ୍ତାଯାତ୍ମଦୁଃଖାଯ ନାନନ୍ଦାଯ କଦାଚନ
ଏହା ସ୍ୱୟଂ କଳ୍ପନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରିକି ଛୁଆଁ ମନର ଭୂତ, ଏହା ନିଜ ପାଇଁ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଆଣେ, କେବେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ଦେଉନାହିଁ।
ଇଦଂ ସ୍ଫାରଂ ଜଗଦ୍ଦୁଃଖଂ ପ୍ରତନୋତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମସତ୍ତଯା । ଅସତ୍ତଯା ନାଶଯତି କ୍ଷଣମ୍ ଆନ୍ଧ୍ଯଂ ଯଥା ତମଃ
ଏହି ବିଶାଳ ଦୁଃଖର ଜଗତ ନିଜ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟତାରୁ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଅସତ୍ୟ ହେଲେ, ଏହା କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରିକି ଅନ୍ଧତାରେ ଅନ୍ଧକାର ହେଉଛି।
ସ୍ଵଯୈଵ ଦୁଃଖଦାଯିନ୍ଯା ଚେଷ୍ଟଯା ପରିରୋଦିତି । କାଷ୍ଠାଵଷ୍ଟବ୍ଧଵୃଷଣଃ କୀଲୋତ୍ପାଟୀ କପିର୍ ଯଥା
ନିଜ ଦୁଃଖଦାୟକ କ୍ରିୟାରେ ଏହା ନିଜେ ଦୁଃଖ କରେ, ଯେପରିକି ଏକ ବାନର ତାଳିରେ ଫସିଥିବା ନିଜ ଅଣ୍ଡକୋଷ ଛୁଡାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ଚିତ୍କାର କରେ।
ସଙ୍କଲ୍ପିତାନନ୍ଦଲଵସ୍ ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଧୁରକନ୍ଧରମ୍ । ଅକସ୍ମାତ୍ ଖଚ୍ଯୁତମଧୁବିନ୍ଦୁଭୁକ୍ କରଭୋ ଯଥା
କଳ୍ପିତ ସୁଖର ଏକ ବିନ୍ଦୁ ମାତ୍ର ରହିଯାଏ, ଗର୍ବରେ ମୁଣ୍ଡ ଉଁଚ କରି, ଯେପରିକି ଏକ ହାତୀ ଆକାଶରୁ ଅଚାନକ ପଡ଼ିଥିବା ମଧୁ ବିନ୍ଦୁ ଉପଭୋଗ କରେ।
ସ୍ଵଯଂ ଵିରତିମ୍ ଆଯାତି କ୍ଷଣମ୍ ଏତି ରତିଂ କ୍ଷଣମ୍ । କ୍ଷଣଂ ଵିକାରମ୍ ଆଯାତି ସଙ୍କଲ୍ପୋ ଽଭଵ୍ଯବାଲଵତ୍
ମନ ନିଜେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ନିରାସକୁ ଆସେ, ପୁଣି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଆସକ୍ତିକୁ ଧରେ; କେବେ କେବେ ଏହା ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅନୁଭବ କରେ—ଅବିବେକୀ ଶିଶୁ ପରି ଏହି କଳ୍ପନା ଉଠେ ଓ ହ୍ରାସ ପାଏ।
ଏନଂ ସକଲଭାଵେଭ୍ଯଃ କୃତ୍ଵା ନିର୍ମଲମ୍ ଆଦରାତ୍ । ମତିମନ୍ତଃ ପଦଂ ଯାତା ଯଥା ପୁତ୍ର ତଥା କୁରୁ
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହି ମନକୁ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ସାଫ କରି, ସାଧାନାରେ ଲାଗି ଶୁଦ୍ଧ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି; ପୁଅ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି କର।
ତ୍ରଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯା ମତେର୍ ଦେହା ଉତ୍ତମାଧମମଧ୍ଯମାଃ । ତମସ୍ସତ୍ତ୍ଵରଜସ୍ସଞ୍ଜ୍ଞାଃ କାରଣଂ ଜଗତସ୍ ସ୍ଥିତେଃ
ଏହି ମନର ତିନି ପ୍ରକାର ଦେହ ଅଛି—ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଅଧମ; ଏହାମାନେ ଅନ୍ଧକାର, ଶୁଦ୍ଧତା ଓ କ୍ରିୟାଶୀଳତା ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି; ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଅସ୍ତିତ୍ୱର କାରଣ ଏହିମାନେ।
ତମୋରୂପୋ ହି ସଙ୍କଲ୍ପୋ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରାକୃତଚେଷ୍ଟଯା । ପରାଂ କୃପଣତାମ୍ ଏତ୍ଯ ପ୍ରଯାତି କ୍ରିମିକୀଟତାମ୍
ଯେ କଳ୍ପନା ଅନ୍ଧକାରର ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ, ସେ ସବୁବେଳେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଚଳନା କରେ; ଏହା ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି, କୀଟ ଓ ପୋକାର ଅବସ୍ଥାକୁ ଅବତରଣ କରେ।
ସତ୍ତ୍ଵରୂପୋ ହି ସଙ୍କଲ୍ପୋ ଧର୍ମଜ୍ଞାନପରାଯଣଃ । ଅଦୂରକେଵଲୀଭାଵସ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ଯମ୍ ଅଧିତିଷ୍ଠତି
ଶୁଦ୍ଧତାର ରୂପ ନେଇଥିବା ଚିନ୍ତା ନିତି ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଲଗନ ରହେ; ଏହା ମୁକ୍ତି ସମୀପକୁ ପହଞ୍ଚି ଏକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଧାରଣ କରେ।
ରଜୋରୂପୋ ହି ସଙ୍କଲ୍ପୋ ଲୋକସଂଵ୍ଯଵହାରଵାନ୍ । ପରିତିଷ୍ଠତି ସଂସାରେ ପୁତ୍ରଦାରାନୁରଞ୍ଜିତଃ
କ୍ରିୟାର ରୂପ ନେଇଥିବା ଚିନ୍ତା ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ କରୁଥିବା କାମକାଜରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହେ; ଏହା ପୁଅ-ଝିଅ ଓ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ରଖି ସଂସାରରେ ଅଟୁଟ ରହିଯାଏ।
ତ୍ରିଵିଧଂ ତୁ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ରୂପମ୍ ଏତନ୍ ମହାମତେ । ସଙ୍କଲ୍ପଃ ପରମ୍ ଆଯାତି ପଦମ୍ ଆତ୍ମପରିକ୍ଷଯେ
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ରୂପକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ଚିନ୍ତା ଆତ୍ମାକୁ ଭଲଭାବେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କଲେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ସର୍ଵା ଦୃଷ୍ଟୀଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ନିଯମ୍ଯ ମନସା ମନଃ । ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରାର୍ଥସ୍ଯ ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ଯ କ୍ଷଯଂ କୁରୁ
ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଛାଡି ମନକୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର; ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଯେଉଁଠି ଚିନ୍ତା ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଏହାର ଶେଷ କର।
ଯଦି ଵର୍ଷସହସ୍ରାନ୍ତଂ ତପଶ୍ ଚରସି ଦାରୁଣମ୍ । ଯଦି ଵା ଲୀଲଯାତ୍ମାନଂ ଶିଲଯା ଚୂର୍ଣଯସ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ତୁମେ ଯଦି ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କର, କିମ୍ବା ଖେଳ କରି ନିଜ ଦେହକୁ ପଥରରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରି ଦେଉଥିବା ସହିତ,
ଯଦ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁଧିଂ ପ୍ରଵିଶସି ଵଡଵାଗ୍ନିମ୍ ଅଥାପି ଵା । ଯଦି ଵା ପତସି ଶ୍ଵଭ୍ରେ ଖଡ୍ଗଧାରାଜଲେ ଽଥ ଵା
ତୁମେ ଯଦି ସାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କର, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼, କିମ୍ବା ଗଭୀର ଖାଦରେ ଲୁହ, କିମ୍ବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାରର ଶଯ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଯାଅ,
ହରୋ ଯଦ୍ଯ୍ ଉପଦେଷ୍ଟା ତେ ହରିଃ କମଲଜୋ ଽପି ଵା । ଅତ୍ଯନ୍ତକରୁଣାକ୍ରାନ୍ତୋ ଲୋକନାଥୋ ଽଥ ଵାକ୍ପତିଃ
ଶିବ ତୁମର ଶିକ୍ଷକ ହେଉନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁ, କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମା, କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଜଗତର ଦୟାମୟ ନାଥ କିମ୍ବା ବାଣୀର ଦେବତା ହେଉନ୍ତୁ,
ପାତାଲସ୍ଥସ୍ଯ ଭୂସ୍ଥସ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଥସ୍ଯାପି ତତ୍ ତଵ । ନାନ୍ଯଃ କଶ୍ଚିଦ୍ ଉପାଯୋ ଽସ୍ତି ସଙ୍କଲ୍ପୋପଶମାଦ୍ ଋତେ
ତୁମେ ପାତାଳରେ, ପୃଥିବୀରେ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ସହିତ, ମନର ଭ୍ରମ ଶାନ୍ତି ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ଅନାଦାଵ୍ ଅଵିକାରେ ଚ ସୁଖେ ପରମପାଵନେ । ସଙ୍କଲ୍ପୋପଶମେ ଯତ୍ନଂ ପୌରୁଷେଣ ପରଂ କୁରୁ
ଆଦି ନଥିବା, କେବେ ବଦଳି ନ ହେଉଥିବା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପବିତ୍ର ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ, ତୁମେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟା କର, ଭାବନାର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ।
ସଙ୍କଲ୍ପତନ୍ତାଵ୍ ଅଖିଲା ଭାଵାଃ ପ୍ରୋତାଃ କିଲାନଘ । ଭିନ୍ନେ ତନ୍ତୌ ନ ଜାନେ ତେ କ୍ଵ ଯାନ୍ତି ଵିଶରାରଵଃ
ହେ ନିର୍ମଳ ମନ, ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଭାବନାର ଡୋରିରେ ଗଠିତ; ଏହି ଡୋରି ଟୁଟିଗଲେ, ସେଇ ସମସ୍ତ ତରଙ୍ଗ କେଉଁଠି ଯାଉଛି, ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ।
ଅସତ୍ ସତ୍ ସଦସତ୍ ସର୍ଵଂ ସଙ୍କଲ୍ପାଦ୍ ଏଵ ନାନ୍ଯତଃ । ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ସଦ୍ ଅସଚ୍ ଚୈଵମ୍ ଇହ ସତ୍ଯଂ କିମ୍ ଉଚ୍ଯତାମ୍
ଅସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଓ ଦୁଇଟି ମିଶିଥିବା ସବୁ କିଛି କେବଳ ଭାବନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସିଠାରୁ ନୁହେଁ; ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଦୁହିଁ ଭାବନାରୁ ଆସେ, ଏଠାରେ କ’ଣ ସତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯିବ?
ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯତେ ଯଥା ଯଦ୍ ଯତ୍ ତତ୍ ତଥା ଭଵତି କ୍ଷଣାତ୍ । ମା କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞ ସଙ୍କଲ୍ପଯ କଦାଚନ
ଯେଉଁ କିଛି ଭାବିବାକୁ ଯାଉଛ, ସେଠିକି ତକ୍ଷଣାତ୍ ଏଭଳି ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ, ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, କେବେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଭାବନା କରନି।
ନିସ୍ସଙ୍କଲ୍ପୋ ଯଥାପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯଵହାରପରୋ ଭଵ । ଚିଦ୍ ଅଚେତ୍ଯୋନ୍ମୁଖତ୍ଵଂ ହି ଯାତି ସଙ୍କଲ୍ପସଙ୍କ୍ଷଯେ
ମନରେ କୌଣସି ଧାରଣା ରଖିବାକୁ ଛାଡି, ଯେଉଁପରିସ୍ଥିତି ଆସେ, ସେଠାରେ ଉଚିତ କାମ କର। ଯେତେବେଳେ ମନର ସମସ୍ତ ଧାରଣା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଚେତନା ନିଜର ସ୍ୱଭାବ, ଅର୍ଥାତ୍ ଦୃଶ୍ୟବସ୍ତୁରୁ ଦୂର ଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଉତ୍ଥାଯାସତ୍ଯରୂପେଣ ଯେନାସତ୍ଯମଯାତ୍ମକମ୍ । ତତଂ ଜଗଦ୍ଦୁଃଖମ୍ ଇଦଂ ଵ୍ଯର୍ଥଂ ସଦୃଶମ୍ ଆତ୍ମନଃ
ଯେଉଁ ଅସତ୍ୟ ରୂପ ଉଠିଆସିଛି, ସେଠାରୁ ଏହି ଅସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ସଂସାର ଏମିତି ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଛି, ଯାହା ଦୁଃଖଦାୟକ, ଅର୍ଥହୀନ ଏବଂ ନିଜ ପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ତେନ ଦୁଃଖାଯ ମହତେ କିଂ ଶ୍ରିତେନ କିଲାନଘ । ଯଦ୍ ଅଦୁଃଖାଯ ତତ୍ ପ୍ରାଜ୍ଞାସ୍ ସଂଶ୍ରଯନ୍ତୀହ ନେତରତ୍
ହେ ନିଷ୍ପାପ, ଏତେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା କିଛିକୁ କିଏ ଆଶ୍ରୟ କରିବ? ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ସେଇଁ କିଛିକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଯାହା ଦୁଃଖରହିତ, ତାହାର ବିପରୀତକୁ ନୁହେଁ।
ଅଧିଗତପରମାର୍ଥତାମ୍ ଉପେତ୍ଯ ପ୍ରସଭମ୍ ଅପାସ୍ଯ ଵିକଲ୍ପଜାଲମ୍ ଉଚ୍ଚୈଃ । ଅଧିଗମଯ ପଦଂ ତଦ୍ ଅଦ୍ଵିତୀଯଂ ଵିତତସୁଖାଯ ସୁଷୁପ୍ତଚିତ୍ତଵୃତ୍ତିଃ
ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରି, ମନର ସମସ୍ତ ଧାରଣା ଓ ଭାବନାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଛାଡିଦେ, ଏବଂ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର ମନସ୍ଥିତି ପରି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଏକତାର ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଭବ କର।
କୀଦୃଶସ୍ ତାତ ସଙ୍କଲ୍ପଃ କଥମ୍ ଉତ୍ପଦ୍ଯତେ ପ୍ରଭୋ । କଥଂ ଵା ଵୃଦ୍ଧିମ୍ ଆଯାତି କଥଂ ଚୈଵ ଵିନଶ୍ଯତି
ପିତାଜି, ଏହି ମନର ଭାବନା କେମିତି ଦେଖାଯାଏ? ଏହା କେମିତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପ୍ରଭୁ? ଏହା କେମିତି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ କେମିତି ଶେଷ ହୁଏ?