ଜନତେଯଂ ଵିପର୍ଯାସମ୍ ଅଜସ୍ରମ୍ ଅନୁଗଚ୍ଛତି । ଜଡସ୍ପନ୍ଦପରାମର୍ଶାତ୍ ତରଙ୍ଗାନାମ୍ ଇଵାଵଲୀ
ଏହି ସଂସାର ସବୁବେଳେ ଭ୍ରମରେ ଚାଲିଥାଏ, ଜଡତା ଓ ଅସ୍ଥିରତାର ଚେଷ୍ଟାରେ, ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଏକ ପରେ ଏକ ଆସିଥାଏ।
ବାଲ୍ଯମ୍ ଅଦ୍ଯ ଦିନୈର୍ ଏଵ ଯୌଵନଶ୍ରୀସ୍ ତତୋ ଜରା । ଦେହେ ଽପି ନୈକରୂପତ୍ଵଂ କାସ୍ଥା ବାହ୍ଯେଷୁ ଵସ୍ତୁଷୁ
ଶିଶୁବୟସ୍ କେବଳ କିଛି ଦିନ ଥାଏ, ତାପରେ ଯୁବକାଳର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଆସେ, ପରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସିଯାଏ; ଦେହ ମଧ୍ୟ ସମାନ ରହେନାହିଁ, ବାହାର ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ କାଠର ଭଳି ଏକ ରୂପ ରଖିପାରେନାହିଁ।
କ୍ଷଣମ୍ ଆନନ୍ଦିତାମ୍ ଏତି କ୍ଷଣମ୍ ଏତି ଵିଷାଦିତାମ୍ । କ୍ଷଣଂ ସୌମ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ ନଟଵନ୍ ମନଃ
ମନେ କେବେ ଖୁସି ହୁଏ, କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ସବୁ କଥାରେ ଏହା ନଟର ଭଳି ବ୍ୟବହାର କରେ।
ଇତଶ୍ ଚାନ୍ଯଦ୍ ଇତଶ୍ ଚାନ୍ଯଦ୍ ଇତଶ୍ ଚାନ୍ଯଦ୍ ଅଯଂ ଵିଧିଃ । ରଚଯନ୍ ଵସ୍ତୁ ନାଯାତି ଖେଦଂ ଲୀଲାସ୍ଵ୍ ଇଵାର୍ଭକଃ
ଏଠାରୁ ସେଠା, ସେଠାରୁ ଅନ୍ୟଠା, ଏଭଳି ଭାଗ୍ୟ ନିରନ୍ତର ନୂତନ ଜିନିଷ ତିଆରି କରେ, ଏକ ଶିଶୁ ଖେଳୁଥିବା ପରି କେବେ ଥକିଯାଏନାହିଁ।
ଚିନୋତ୍ଯ୍ ଉନ୍ମାଦଯତ୍ଯ୍ ଅତ୍ତି ନିହନ୍ତ୍ଯ୍ ଆହନ୍ତି ଚାତ୍ମସାତ୍ । ଜଗଜ୍ଜାତମ୍ ଇଦଂ ଧାତା ପାତୋତ୍ପାତଶତୈର୍ ଇହ
ଏହି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏଠାରେ ଶତଶଃ ଉତ୍ଥାନ ଓ ପତନ ମାଧ୍ୟମରେ ସବୁକିଛି ସଂଗ୍ରହ କରେ, ଉତ୍ସାହିତ କରେ, ଭୋଗ କରେ, ନାଶ କରେ, ଆଘାତ କରେ ଏବଂ ନିଜରେ ଏକତ୍ର କରେ।
କ୍ଷଣେନାନ୍ଯଦ୍ ଦିନେନାନ୍ଯତ୍ ପ୍ରାତର୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଇତସ୍ ତତଃ । ରଚଯନ୍ ଵଞ୍ଚନାଦକ୍ଷୋ ଵିଧିର୍ ଦୃଷ୍ଟୋ ନ କେନଚିତ୍
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏକ ଦୃଶ୍ୟ, ଦିନରେ ଅନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ, ପ୍ରଭାତରେ ଅନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ, ଏଭଳି ଚାଲିଥାଏ; ଭାଗ୍ୟ ଏତେ ଚତୁର ଯେ, ଏହାକୁ କେହି ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ।
ଯଦ୍ ଅଦ୍ଯ ତତ୍ ତୁ ନ ପ୍ରାତର୍ ଯତ୍ ପ୍ରାତସ୍ ତତ୍ ତୁ ନାଦ୍ଯ ଚ । ଯଦ୍ ଅନ୍ଯଦା ତୁ ତନ୍ ନାଦ୍ଯ ସର୍ଵମ୍ ଆଵର୍ତତେତରାମ୍
ଯାହା ଆଜି ଅଛି, ସେଟି କାଲି ନାହିଁ; ଯାହା କାଲି ଅଛି, ସେଟି ଆଜି ନାହିଁ; ଯାହା ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଅଛି, ସେଟି ଆଜି ନାହିଁ; ସବୁକିଛି ପୁନିପୁନି ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥାଏ।
ସନ୍ତତାନୀହ ଦୁଃଖାନି ସୁଖାନି ଵିରଲାନି ଚ । ସତତଂ ରାତ୍ର୍ଯହାନୀଵ ଵିଵର୍ତନ୍ତେ ନରଂ ପ୍ରତି
ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ସବୁବେଳେ ଥାଏ, ସୁଖ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ; ଦିନ ଓ ରାତି ପରି, ଏଗୁଡିକ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥାଏ।
ଆଵିର୍ଭାଵତିରୋଭାଵଭାଗିନୋ ଭଵଭାଵିନଃ । ଜନସ୍ଯ ସ୍ଥିରତାଂ ଯାନ୍ତି ନାପଦୋ ନ ଚ ସମ୍ପଦଃ
ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଆସନ୍ତି ଓ ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନରେ କେବେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ ସ୍ଥିର ରହେନାହିଁ।
ପଦାତ୍ ପଦମ୍ ଅଯଂ ପାପସ୍ ସର୍ଵମ୍ ଆପଦି ପାତଯନ୍ । ହେଲାଵିଵଲିତାଶେଷଃ ଖଲକାଲଲଵସ୍ ସ୍ଥିତଃ
ପଦେ ପଦେ ଏହି ପାପ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ପକାଇ ଦିଏ; ଏହା ଦୁଷ୍ଟତାର ଅବଶେଷ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେପରି ଅସାବଧାନରେ କିଛି କଳିମା ଛାଡ଼ିଯାଏ।
ସମଵିଷମଦଶାଵିପାକଭିନ୍ନାସ୍ ତ୍ରିଭୁଵନଭୂତପରମ୍ପରାଫଲୌଘାଃ । ସମଯପଵନପାତିତାଃ ପତନ୍ତି ପ୍ରତିଦିନମ୍ ଆତତସଂସୃତିଦ୍ରୁମେଭ୍ଯଃ
ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର କାର୍ମିକ ଫଳ, ଯେଉଁଠାରେ କେଉଁଠି ସମ ଓ ବିଷମ ଭୋଗ ଦେଖାଯାଏ, ସେସବୁ ଦିନେ ଦିନେ ସମୟର ପବନରେ ଏହି ଅନନ୍ତ ସଂସାର ଗଛରୁ ଝଡ଼ି ପଡ଼େ।
ଇତି ମେଧୋପଦାଵାଗ୍ନିଦଗ୍ଧେ ମହତି ଚେତସି । ପ୍ରସ୍ଫୁରନ୍ତି ନ ଭୋଗାଶା ମୃଗତୃଷ୍ଣାସ୍ ସରସ୍ସ୍ଵ୍ ଇଵ
ଏପରି ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧିର ଅଗ୍ନିରେ ବଡ଼ ମନ ଜଳିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଭୋଗ ଆଶା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ସତ୍ୟ ସରୋବରରେ ମୃଗମରୀଚିକା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଚାତିକଟୁତାମ୍ ଏତି ସଂସାରସଂସୃତିଃ । କାଲପାକଵଶୋଲ୍ଲାସିରସା ନିମ୍ବଲତା ଯଥା
ପ୍ରତିଦିନ ସଂସାରର ଚକ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ କଢା ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ନିମ୍ବ ଗଛର ତିତ୍ତ ରସ ସମୟ ସହିତ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୁଏ।
ଵୃଦ୍ଧିମ୍ ଆଯାତି ଦୌର୍ଜନ୍ଯଂ ସୌଜନ୍ଯଂ ଯାତି ତାନଵମ୍ । କରଞ୍ଜକର୍କଶେ ରାଜନ୍ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଜନଚେତସି
ହେ ରାଜା, ଲୋକମାନଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଦୁଷ୍ଟତା ପ୍ରତିଦିନ ବଢ଼ୁଛି ଏବଂ ସଦ୍ଗୁଣ କ୍ଷୀଣ ହେଉଛି, ଯେପରି କରଞ୍ଜ ଗଛର କଢା ଜଙ୍ଗଲରେ।
ଭଜ୍ଯତେ ଭୁଵି ମର୍ଯାଦା ଝଗିତ୍ଯ୍ ଏଵ ଦିଶଂ ପ୍ରତି । ଶୁଷ୍କେଵ ମାଷଶିମିକା ଟାଙ୍କାରକଠିନାରଵମ୍
ପୃଥିବୀରେ ସୀମାବନ୍ଧନ ହଠାତ୍ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଯେପରି ଶୁଷ୍କ ମାଚ ଫଳ ଟାଣ୍କାର ଶବ୍ଦରେ ଫାଟିଯାଏ।
ରାଜ୍ଯେଭ୍ଯୋ ଭୋଗପୂଗେଭ୍ଯଶ୍ ଚିନ୍ତାଵନ୍ତୋ ମହୀଶ୍ଵରାଃ । ନିରସ୍ତଚିନ୍ତାକଲିକା ଵରମ୍ ଏକାନ୍ତଶୀଲତା
ରାଜ୍ୟ ଓ ଭୋଗବିଳାସ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଚିନ୍ତାରେ ରହନ୍ତି; ଚିନ୍ତାର ଅଙ୍କୁର ନଥିବା ଏକାନ୍ତ ଜୀବନ ଅଧିକ ଭଲ।
ନାନନ୍ଦାଯ ମମୋଦ୍ଯାନଂ ନ ସୁଖାଯ ମମ ଶ୍ରିଯଃ । ନ ହର୍ଷାଯ ମମାର୍ଥାଶା ଶାମ୍ଯାମି ମନସା ସହ
ମୋ ଉଦ୍ୟାନ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ମୋ ଧନ ମୋତେ ସୁଖ ଦେଉନାହିଁ, ଲାଭ ପାଇବା ଆଶାରେ ମୋର ମନ ଖୁସି ହୁଏନାହିଁ—ମୁଁ ମୋ ମନ ସହିତ ଶାନ୍ତ ଅଛି।
ଅନିତ୍ଯଶ୍ ଚାସୁଖୋ ଲୋକସ୍ ତୃଷ୍ଣା ତାତ ଦୁରୁଦ୍ଵହା । ଚାପଲୋପହତଂ ଚେତଃ କଥଂ ଯାସ୍ଯାମି ନିର୍ଵୃତିମ୍
ଏହି ସଂସାର ଅସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ସୁଖଶୂନ୍ୟ, ଆଶା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାରୀ ଏବଂ ଦୁଃସହ; ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଭରିଥିବା ଏହି ମନ ସହିତ କିପରି ମୁଁ ଶାନ୍ତି ପାଇପାରିବି?
ନାଭିନନ୍ଦାମି ମରଣଂ ନାଭିନନ୍ଦାମି ଜୀଵିତମ୍ । ଯଥା ତିଷ୍ଠାମି ତିଷ୍ଠାମି ତଥୈଵ ଵିଗତଜ୍ଵରମ୍
ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଚାହେଁନି, ମୁଁ ଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ ଚାହେଁନି; ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ରହିଛି—ମୋ ମନରେ କୌଣସି ଆତୁରତା ନାହିଁ।
କିଂ ମେ ରାଜ୍ଯେନ କିଂ ଭୋଗୈଃ କିମ୍ ଅର୍ଥେନ କିମ୍ ଈହିତୈଃ । ଅହଙ୍କାରଵଶାଦ୍ ଏତତ୍ ସ ଏଵ ଗଲିତୋ ମମ
ମୋ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର କଣ ଦରକାର, ଭୋଗର କଣ ଦରକାର, ଧନର କିମ୍ବା ଆଶାର କଣ ଦରକାର? ଏସବୁ ମୋର ଅହଂକାରର ଅଧୀନରେ ଥିଲା, ଏବେ ସେ ଅହଂକାର ମୋରୁ ହଟିଯାଇଛି।
ଜନ୍ମାଵଲିଵରତ୍ରାଯାମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରନ୍ଥଯୋ ଦୃଢାଃ । ଯେ ଲଗ୍ନାସ୍ ତଦ୍ଵିମୋକ୍ଷାର୍ଥଂ ଯେ ଯତନ୍ତେ ତ ଉତ୍ତମାଃ
ପୁନଃପୁନ ଜନ୍ମର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବନ୍ଧନ ବହୁତ ଦୃଢ଼; ଯେମାନେ ଏହି ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ।
ଦଲିତଂ ମାନିନୀଲୋକୈର୍ ମନୋ ମକରକେତୁନା । କୋମଲଂ ଖୁରନିଷ୍ପେଷୈଃ କମଲଂ କରିଣା ଯଥା
ଅଭିମାନୀ ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ ଲୋକମାନେ ମୋ ମନକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ମୃଦୁ କମଳକୁ ହାତୀର ଖୁର ଦ୍ୱାରା ଚେପିଦିଆଯାଏ।
ଅଦ୍ଯ ଚେତ୍ ସ୍ଵସ୍ଥଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ମୁନୀନ୍ଦ୍ର ନ ଚିକିତ୍ସ୍ଯତେ । ଭୂଯଶ୍ ଚିତ୍ତଚିକିତ୍ସାଯାଂ କଃ କିଲାଵସରଃ କୁତଃ
ମହାମୁନି, ଯଦି ଆଜି ଏହି ମନକୁ ସଠିକ ବୁଝିବାରେ ଚିକିତ୍ସା କରାଯିବ ନାହିଁ, ତେବେ ପୁଣି କେବେ ଏହାର ଚିକିତ୍ସା କରିବାର ସୁଯୋଗ ମିଳିବ?
ଵିଷଂ ଵିଷଯଵୈଷମ୍ଯଂ ନ ଵିଷଂ ଵିଷମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ଜନ୍ମାନ୍ତରଘ୍ନା ଵିଷଯା ଏକଦେହହରଂ ଵିଷମ୍
ବିଷ କୁ ବିଷ ନାହିଁ କୁହାଯାଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଅସମତା ହିଁ ଏହି ପ୍ରକୃତ ବିଷ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଜନ୍ମ ପରି ଜନ୍ମକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଯେଉଁଠି ବିଷ କେବଳ ଏକ ଦେହକୁ ନଷ୍ଟ କରେ।
ନ ସୁଖାନି ନ ଦୁଃଖାନି ନ ମିତ୍ରାଣି ନ ବନ୍ଧଵଃ । ନ ଜୀଵିତଂ ନ ମରଣଂ ବନ୍ଧାଯ ଜ୍ଞସ୍ଯ ଚେତସଃ
ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ମିତ୍ର, ଆତ୍ମୀୟ, ଜୀବନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ କିଛି ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ମନକୁ ବାନ୍ଧି ପାରେ ନାହିଁ।
ତଦ୍ ଭଵାମି ଯଥା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପୂର୍ଵାପରଵିଦାଂ ଵର । ଵୀତଶୋକଭଯାଯାସୋ ଜ୍ଞସ୍ ତଥୋପଦିଶାଶୁ ମେ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଜଣା ଯାଉଥିବା ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ମୋତେ ଏମିତି ଉପଦେଶ ଦିଅ, ଯେପରି ମୁଁ ଶୋକ, ଭୟ ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ହେବି।
ଵାସନାଜାଲଵଲିତା ଦୁଃଖକଣ୍ଟକସଙ୍କଟା । ନିପାତୋତ୍ପାତବହଲା ଭୀମରୂପାଜ୍ଞତାଟଵୀ
ଅଜ୍ଞାନର ଜଙ୍ଗଲ ଏହି ଭାବନାର ଜାଲରେ ଜଡିତ, ଦୁଃଖର କଣ୍ଟକରେ ଭରିଆ, ପତନ ଓ ବିପଦରେ ଘନ, ଦେଖିବାକୁ ଭୟଙ୍କର।
କ୍ରକଚୋଗ୍ରଵିନିଷ୍ପେଷଂ ସୋଢୁଂ ଶକ୍ତୋ ଽସ୍ମ୍ଯ୍ ଅହଂ ମୁନେ । ସଂସାରଵ୍ଯଵହାରୋତ୍ଥଂ ନାଶାଵିଷମଵୈଶସମ୍
ହେ ମୁନି, ସଂସାରର କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଷ୍ଟ ଓ ବିଷର ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖକୁ, ଯେଉଁଠି ମନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଟାରେ ଚିଉଁ ହେଉଛି, ମୁଁ ସହିପାରିବି।
ଇଦଂ ନାସ୍ତୀଦମ୍ ଅସ୍ତୀତି ଵ୍ଯଵହାରିଜନଭ୍ରମଃ । ଧୁନୋତୀଦଂ ଚଲଂ ଚେତୋ ରଜୋରାଶିମ୍ ଇଵାନିଲଃ
‘ଏହା ନାହିଁ, ଏହା ଅଛି’ ବୋଲି ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ଭ୍ରମରେ ପଡନ୍ତି, ସେଇ ଭ୍ରମ ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ମନକୁ ଏଭଳି ହଲାଇ ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ହଳକା ପବନ ଧୁଳିର ଢେଳିକୁ ଉଡାଇ ଦିଏ।
ତୃଷ୍ଣାତନ୍ତୁଲଵପ୍ରୋତଜୀଵସଞ୍ଚଯମୌକ୍ତିକମ୍ । ଚିଦଚ୍ଛାଙ୍ଗତଯା ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରକଟଂ ଚିତ୍ତନାଯକମ୍
ତୃଷ୍ଣାର ସୂତ୍ରରେ ଗୁଞ୍ଜି ଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କର ଏହି ମାଳା, ଚେତନାର ଆଭାରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଏକ ମୁକ୍ତା ଭଳି, ସଦା ମନର ନାୟକ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।