ସୂର୍ଯାଂଶୁକଚଦାଲୋଲତରଙ୍ଗୋତ୍ତୁଙ୍ଗମୌକ୍ତିକାଃ । ଵହନ୍ତ୍ଯସ୍ ସରିତୋ ଯତ୍ର ସନ୍ମୁକ୍ତାଵଲଯଶ୍ ଚଲାଃ
ଏଠି ନଦୀମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଉଠୁଥିବା ମୋତି ବୋହିନେଇଯାନ୍ତି; ଏଠି ସତ୍ୟ ମୋତିର ମାଳା ଚଞ୍ଚଳ ଭାବେ ରହିଛି।
ଇକ୍ଷୁକ୍ଷୀରାଦିସଲିଲା ମଣିରତ୍ନବିସାଙ୍କୁରାଃ । ଔର୍ଵାନଲାମ୍ବୁଜା ଯତ୍ର ଵାପ୍ଯସ୍ ସପ୍ତ ମହାର୍ଣଵାଃ
ଏଠି ଇଖୁରସ, ଖୀର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାନୀୟ ଥିବା ପୋଖରୀ, ମଣି, ରତ୍ନ, ମୁଦୁଳି ଅଙ୍କୁର, ଅଗ୍ନି, ପଦ୍ମ ଓ ସାତଟି ବଡ଼ ସାଗର ଅଛି।
ଅଧ ଉର୍ଵ୍ଯାଂ ତଥୋର୍ଧ୍ଵେ ଖେ ପୁଣ୍ଯାପୁଣ୍ଯଧନଶ୍ରିଯଃ । ନରାମରକିରାଟାନାଂ ଯତ୍ରାତିକ୍ରଯଵିକ୍ରଯୌ
ତଳେ ଭୂମିରେ ଓ ଉପରେ ଆକାଶରେ ପୁଣ୍ୟ, ପାପ, ଧନ ଓ ଶ୍ରୀ ଅଛି; ଏଠି ମନୁଷ୍ୟ, ଦେବତା ଓ କିରାଟମାନେ କିଣିବା ବିକ୍ରିବା କରନ୍ତି।
ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ପୁରେ ସଙ୍କଲ୍ପଭୂଭୁଜା । କ୍ରୀଡାର୍ଥମ୍ ଆତ୍ମନଶ୍ ଚିତ୍ରା ଦେହାଵଵରକାଃ କୃତାଃ
ଏହି ସଂସାରରେ, ଏହି ସହର ଭିତରେ, କଳ୍ପନାର ରାଜା ନିଜ ଖେଳ ପାଇଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଶରୀର ଆବରଣ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି।
କେଚିଦ୍ ଗୀର୍ଵାଣନାମାନ ଊର୍ଧ୍ଵ ଏଵ ନିଯୋଜିତାଃ । ନରୋରଗାଦଯଃ କେଚିଦ୍ ଅଧ ଏଵ ନିଵେଶିତାଃ
କିଛି ଲୋକ ଦେବତା ନାମ ଧାରଣ କରି ଉପରେ ରହିଛନ୍ତି, ଆଉ କିଛି, ଯେପରିକି ମନୁଷ୍ୟ ଓ ସର୍ପ, ତଳେ ରଖାଯାଇଛନ୍ତି।
ଵାତଯନ୍ତ୍ରପ୍ରଵାହେଣ ଚଲନ୍ତୋ ମାଂସମୃଣ୍ମଯାଃ । ସିତାସ୍ଥିଦାରଵଶ୍ ଚିତ୍ରାସ୍ ତ୍ଵଗ୍ଲେପମସୃଣାମଲାଃ
ବାୟୁର ଚାଳନାରେ ଏହି ମାଂସ ଓ ମାଟିର ଦେହଗୁଡିକ ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ଲାଗିଥାଏ; କିଛି ଦେହ ସାଧା ହାଡ଼ ଓ କାଠରେ ତିଆରି, କିଛି ଚର୍ମରେ ଲିପ୍ତ, କେହି ମସୃଣ, କେହି ଅପବିତ୍ର।
କେଚିଚ୍ ଚିରେଣ ନଶ୍ଯନ୍ତି କେଚିଚ୍ ଛୀଘ୍ରଵିନାଶିନଃ । କଚକୃଷ୍ଣୋଲପୋଲ୍ଲାସରଚିତାଚ୍ଛାଦନଶ୍ରିଯଃ
କିଛି ଦେହ ବହୁଦିନ ପରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, କିଛି ତୁରନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ; ସେମାନଙ୍କର ଆବରଣ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କଳା କିମ୍ବା ଧଳା ରଙ୍ଗରେ ତିଆରି।
କର୍ଣାକ୍ଷିନାସାପ୍ରମୁଖୈର୍ ଦ୍ଵାରୈର୍ ନଵଭିର୍ ଅନ୍ଵିତାଃ । ଅନାରତଵହତ୍ପ୍ରାଣପଵନେନୋଷ୍ଣଶୀତଲାଃ
କାନ, ଆଖି, ନାକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଅଟି ଦ୍ୱାର ସହିତ ଏହି ଶରୀର ଅନ୍ତରେ ନିରନ୍ତର ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା ଏହା କେବେ ତାପ, କେବେ ଶୀତଳ ଅନୁଭବ କରେ।
କର୍ଣନାସାସ୍ଯତାଲ୍ଵାଦିଵାତାଯନଗଣାନ୍ଵିତାଃ । ଭୁଜାଦ୍ଯଙ୍ଗପ୍ରତୋଲୀକାଃ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯକୁଦୀପକାଃ
କାନ, ନାକ, ମୁହଁ, ତାଳୁ ଇତ୍ୟାଦି ବାୟୁ ପ୍ରବେଶ ପଥରେ ଏହି ଦେହ ଗଠିତ; ହାତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ହେଉଛି ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତା, ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହେଉଛି ଏହାର ଆଲୋକ ଦୀପ।
ମାଯଯା ରଚିତାସ୍ ତେଷୁ ସଙ୍କଲ୍ପେନ ମହାମତେ । ଅହଙ୍କାରମହାଯକ୍ଷାଃ ପରମାଲୋକଭୀରଵଃ
ଏହି ଦେହର ଭିତରେ ମାୟା ଓ ଚିନ୍ତାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆତ୍ମତାର ବଡ଼ ଭୂତଗଣ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ କରନ୍ତି।
ଦେହାଵଵରକେଷ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ମହାହଙ୍କାରଯକ୍ଷକୈଃ । ସ ହି ସଙ୍କ୍ରୀଡତେ ଽତ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅସଦ୍ ଏଵାସଦୁତ୍ଥିତୈଃ
ଏହି ଦେହର ଆବରଣ ଭିତରେ, ସେଇ ବଡ଼ ଆତ୍ମତାର ଭୂତମାନେ ସହିତ, ସେ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବରେ ଅସତ୍ୟ ଉପରେ ଖେଳ କରେ, ଯାହା ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଯଥା କୁସୂଲେ ମାର୍ଜାରୋ ଭସ୍ତ୍ରାଯାଂ ଭୁଜଗୋ ଯଥା । ମୁକ୍ତାଫଲଂ ଯଥା ଵେଣାଵ୍ ଅହଙ୍କାରସ୍ ତନୌ ତଥା
ଯେପରି ଧାନ ଗୋଦାମରେ ବିଲେଇ, ହାତପଖାରେ ସାପ, କିମ୍ବା ବାଁଶ ଗାଠିରେ ମୁକ୍ତା ରହିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଶରୀରରେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଲୁଚିଥାଏ।
କ୍ଷଣମ୍ ଅଭ୍ଯୁଦଯଂ ଯାତି କ୍ଷଣଂ ଶାମ୍ଯତି ଦୀପଵତ୍ । ଦେହଗେହେଷୁ ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ ତରଙ୍ଗସ୍ ସାଗରେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଏକ ଦୀପ ଯେପରି କ୍ଷଣକୁ ଜ୍ୱଳିଉଠି ପୁଣି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏହି ଶରୀର ଘରରେ ମନର ଚିନ୍ତାମଣି ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଉଠି ଓ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି।
ଭଵିଷ୍ଯନ୍ନଵନିର୍ମାଣମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆପ୍ନୋତି ତଦା ପୁରମ୍ । ଯଦା ସଙ୍କଲ୍ପିତଂ ଵସ୍ତୁ ପୁର ଏଵ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ମନେ ଯାହାକୁ ଭାବିଥାଏ, ସେଇ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ନୂଆ ସହର ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ସେଠାରେ ଏହି ଜିନିଷ ଥିବା ପ୍ରତୀତି ହୁଏ।
ଅସଙ୍କଲ୍ପନମାତ୍ରେଣ ସ୍ଵେନୈଵାଶୁ ଵିନଶ୍ଯତି । ଶ୍ରେଯସେ ପରମାଯାସ୍ଯ ନାଶସ୍ ସ୍ଵୋ ନ ତୁ ସମ୍ଭଵଃ
ମନର ଭାବନା ଛାଡିଦେଲେ, ସେ ନିଜେ ନିଜେ ଶୀଘ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏହାର ନାଶ ଭଲ, ଚାଲୁଥିବା ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସ୍ଵଯଂ ସଙ୍କଲ୍ପନାମାତ୍ରାଜ୍ ଜାଯତେ ବାଲଯକ୍ଷଵତ୍ । ଅନନ୍ତାଯାତ୍ମଦୁଃଖାଯ ନାନନ୍ଦାଯ କଦାଚନ
ଏହା ସ୍ୱୟଂ କଳ୍ପନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରିକି ଛୁଆଁ ମନର ଭୂତ, ଏହା ନିଜ ପାଇଁ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଆଣେ, କେବେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ଦେଉନାହିଁ।
ଇଦଂ ସ୍ଫାରଂ ଜଗଦ୍ଦୁଃଖଂ ପ୍ରତନୋତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମସତ୍ତଯା । ଅସତ୍ତଯା ନାଶଯତି କ୍ଷଣମ୍ ଆନ୍ଧ୍ଯଂ ଯଥା ତମଃ
ଏହି ବିଶାଳ ଦୁଃଖର ଜଗତ ନିଜ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟତାରୁ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଅସତ୍ୟ ହେଲେ, ଏହା କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରିକି ଅନ୍ଧତାରେ ଅନ୍ଧକାର ହେଉଛି।
ସ୍ଵଯୈଵ ଦୁଃଖଦାଯିନ୍ଯା ଚେଷ୍ଟଯା ପରିରୋଦିତି । କାଷ୍ଠାଵଷ୍ଟବ୍ଧଵୃଷଣଃ କୀଲୋତ୍ପାଟୀ କପିର୍ ଯଥା
ନିଜ ଦୁଃଖଦାୟକ କ୍ରିୟାରେ ଏହା ନିଜେ ଦୁଃଖ କରେ, ଯେପରିକି ଏକ ବାନର ତାଳିରେ ଫସିଥିବା ନିଜ ଅଣ୍ଡକୋଷ ଛୁଡାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ଚିତ୍କାର କରେ।
ସଙ୍କଲ୍ପିତାନନ୍ଦଲଵସ୍ ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଧୁରକନ୍ଧରମ୍ । ଅକସ୍ମାତ୍ ଖଚ୍ଯୁତମଧୁବିନ୍ଦୁଭୁକ୍ କରଭୋ ଯଥା
କଳ୍ପିତ ସୁଖର ଏକ ବିନ୍ଦୁ ମାତ୍ର ରହିଯାଏ, ଗର୍ବରେ ମୁଣ୍ଡ ଉଁଚ କରି, ଯେପରିକି ଏକ ହାତୀ ଆକାଶରୁ ଅଚାନକ ପଡ଼ିଥିବା ମଧୁ ବିନ୍ଦୁ ଉପଭୋଗ କରେ।
ସ୍ଵଯଂ ଵିରତିମ୍ ଆଯାତି କ୍ଷଣମ୍ ଏତି ରତିଂ କ୍ଷଣମ୍ । କ୍ଷଣଂ ଵିକାରମ୍ ଆଯାତି ସଙ୍କଲ୍ପୋ ଽଭଵ୍ଯବାଲଵତ୍
ମନ ନିଜେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ନିରାସକୁ ଆସେ, ପୁଣି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଆସକ୍ତିକୁ ଧରେ; କେବେ କେବେ ଏହା ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅନୁଭବ କରେ—ଅବିବେକୀ ଶିଶୁ ପରି ଏହି କଳ୍ପନା ଉଠେ ଓ ହ୍ରାସ ପାଏ।
ଏନଂ ସକଲଭାଵେଭ୍ଯଃ କୃତ୍ଵା ନିର୍ମଲମ୍ ଆଦରାତ୍ । ମତିମନ୍ତଃ ପଦଂ ଯାତା ଯଥା ପୁତ୍ର ତଥା କୁରୁ
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହି ମନକୁ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ସାଫ କରି, ସାଧାନାରେ ଲାଗି ଶୁଦ୍ଧ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି; ପୁଅ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି କର।
ତ୍ରଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯା ମତେର୍ ଦେହା ଉତ୍ତମାଧମମଧ୍ଯମାଃ । ତମସ୍ସତ୍ତ୍ଵରଜସ୍ସଞ୍ଜ୍ଞାଃ କାରଣଂ ଜଗତସ୍ ସ୍ଥିତେଃ
ଏହି ମନର ତିନି ପ୍ରକାର ଦେହ ଅଛି—ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଅଧମ; ଏହାମାନେ ଅନ୍ଧକାର, ଶୁଦ୍ଧତା ଓ କ୍ରିୟାଶୀଳତା ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି; ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଅସ୍ତିତ୍ୱର କାରଣ ଏହିମାନେ।
ତମୋରୂପୋ ହି ସଙ୍କଲ୍ପୋ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରାକୃତଚେଷ୍ଟଯା । ପରାଂ କୃପଣତାମ୍ ଏତ୍ଯ ପ୍ରଯାତି କ୍ରିମିକୀଟତାମ୍
ଯେ କଳ୍ପନା ଅନ୍ଧକାରର ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ, ସେ ସବୁବେଳେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଚଳନା କରେ; ଏହା ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି, କୀଟ ଓ ପୋକାର ଅବସ୍ଥାକୁ ଅବତରଣ କରେ।
ସତ୍ତ୍ଵରୂପୋ ହି ସଙ୍କଲ୍ପୋ ଧର୍ମଜ୍ଞାନପରାଯଣଃ । ଅଦୂରକେଵଲୀଭାଵସ୍ ସାମ୍ରାଜ୍ଯମ୍ ଅଧିତିଷ୍ଠତି
ଶୁଦ୍ଧତାର ରୂପ ନେଇଥିବା ଚିନ୍ତା ନିତି ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଲଗନ ରହେ; ଏହା ମୁକ୍ତି ସମୀପକୁ ପହଞ୍ଚି ଏକ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଧାରଣ କରେ।
ରଜୋରୂପୋ ହି ସଙ୍କଲ୍ପୋ ଲୋକସଂଵ୍ଯଵହାରଵାନ୍ । ପରିତିଷ୍ଠତି ସଂସାରେ ପୁତ୍ରଦାରାନୁରଞ୍ଜିତଃ
କ୍ରିୟାର ରୂପ ନେଇଥିବା ଚିନ୍ତା ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ କରୁଥିବା କାମକାଜରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହେ; ଏହା ପୁଅ-ଝିଅ ଓ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ରଖି ସଂସାରରେ ଅଟୁଟ ରହିଯାଏ।
ତ୍ରିଵିଧଂ ତୁ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ରୂପମ୍ ଏତନ୍ ମହାମତେ । ସଙ୍କଲ୍ପଃ ପରମ୍ ଆଯାତି ପଦମ୍ ଆତ୍ମପରିକ୍ଷଯେ
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ରୂପକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ଚିନ୍ତା ଆତ୍ମାକୁ ଭଲଭାବେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କଲେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ସର୍ଵା ଦୃଷ୍ଟୀଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ନିଯମ୍ଯ ମନସା ମନଃ । ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରାର୍ଥସ୍ଯ ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ଯ କ୍ଷଯଂ କୁରୁ
ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଛାଡି ମନକୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର; ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଯେଉଁଠି ଚିନ୍ତା ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଏହାର ଶେଷ କର।
ଯଦି ଵର୍ଷସହସ୍ରାନ୍ତଂ ତପଶ୍ ଚରସି ଦାରୁଣମ୍ । ଯଦି ଵା ଲୀଲଯାତ୍ମାନଂ ଶିଲଯା ଚୂର୍ଣଯସ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ତୁମେ ଯଦି ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କର, କିମ୍ବା ଖେଳ କରି ନିଜ ଦେହକୁ ପଥରରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରି ଦେଉଥିବା ସହିତ,
ଯଦ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁଧିଂ ପ୍ରଵିଶସି ଵଡଵାଗ୍ନିମ୍ ଅଥାପି ଵା । ଯଦି ଵା ପତସି ଶ୍ଵଭ୍ରେ ଖଡ୍ଗଧାରାଜଲେ ଽଥ ଵା
ତୁମେ ଯଦି ସାଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କର, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼, କିମ୍ବା ଗଭୀର ଖାଦରେ ଲୁହ, କିମ୍ବା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାରର ଶଯ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଯାଅ,
ହରୋ ଯଦ୍ଯ୍ ଉପଦେଷ୍ଟା ତେ ହରିଃ କମଲଜୋ ଽପି ଵା । ଅତ୍ଯନ୍ତକରୁଣାକ୍ରାନ୍ତୋ ଲୋକନାଥୋ ଽଥ ଵାକ୍ପତିଃ
ଶିବ ତୁମର ଶିକ୍ଷକ ହେଉନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁ, କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମା, କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଜଗତର ଦୟାମୟ ନାଥ କିମ୍ବା ବାଣୀର ଦେବତା ହେଉନ୍ତୁ,