କୋ ଽସୌ ସ୍ଵୋତ୍ଥ ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ଭୂପସ୍ ତାତୋତ୍ତମାକୃତିଃ । କଥିତଂ ଚ କିମ୍ ଏତନ୍ ମେ ତ୍ଵଯୈତଦ୍ ବ୍ରୂହି ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ଏହି ନିଜେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ଯିଏ, ଓ ବାପା, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ଥିବା, ସେ କିଏ? ଏହି କଥା ମୋତେ କହାଯାଇଛି, ଏହା କ'ଣ? ଦୟାକରି ଏହାର ସତ୍ୟ ଅର୍ଥ ମୋତେ କହ।
କ୍ଵ ଭଵିଷ୍ଯତି ନିର୍ମାଣଂ ଵର୍ତମାନେ କ୍ଵ ଗମ୍ଯତାମ୍ । ଉଭଯାର୍ଥଵିରୁଦ୍ଧତ୍ଵାନ୍ ମୋହାର୍ଥାଯ ଵଚସ୍ ତଵ
ସୃଷ୍ଟି କେଉଁଠି ହେବ? ବର୍ତ୍ତମାନରେ ଏହାର ଗତି କେଉଁଠି? ତୁମର କଥା ଦୁଇଠି ଦିଗରେ ବିରୋଧାଭାସୀ, ଏହା ମାତ୍ର ଭ୍ରମ ପାଇଁ କହାଯାଇଛି।
ଶୃଣୁ ପୁତ୍ର ଯଥାଭୂତମ୍ ଏତତ୍ ତେ କଥଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଯେନ ସଂସାରଚକ୍ରସ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅସ୍ଯାଵବୁଧ୍ଯସେ
ଶୁଣ, ପୁଅ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସଂସାର ଚକ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିପାରିବ।
ଅସଦଭ୍ଯୁତ୍ଥିତାରମ୍ଭମ୍ ଅଵସ୍ତୁମଯମ୍ ଆତତମ୍ । ସଂସାରସଂସ୍ଥାନମ୍ ଇଦମ୍ ଏଵମ୍ ଆକଥିତଂ ମଯା
ଏହି ସଂସାରର ଗଠନ ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ଅସାର ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ, ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।
ପରମାନ୍ ନଭସୋ ଜାତସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ ସ୍ଵୋତ୍ଥ ଉଚ୍ଯତେ । ଜାଯତେ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାସୌ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଵିଲୀଯତେ
ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନା ଆକାଶରୁ ଉଦ୍ଭବିତ, ଇଚ୍ଛାକୁ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ନିଜେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ଏବଂ ନିଜେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ।
ତତ୍ସ୍ଵରୂପମ୍ ଇଦଂ ସର୍ଵଂ ଜଗଦ୍ ଆଭୋଗି ଵିଦ୍ଯତେ । ଜାଯତେ ତେନ ଜାତେନ ତସ୍ମିନ୍ ନଷ୍ଟେ ଵିନଶ୍ଯତି
ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ତାହାର ନିଜର ରୂପ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ସେଠି ଜନ୍ମ ହେଲେ ଏହା ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଏବଂ ସେଠି ନାଷ୍ଟ ହେଲେ ଏହା ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣ୍ଵିନ୍ଦ୍ରରୁଦ୍ରାଦୀଂସ୍ ତସ୍ଯୈଵାଵଯଵାନ୍ ଵିଦୁଃ । ଵିଟପାନ୍ ଇଵ ଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଶୃଙ୍ଗାଣୀଵ ମହୀଭୃତଃ
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାହାର ଅଂଗ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଯେପରି ଗଛର ଡାଳିମାନେ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ର ଶିଖରମାନେ।
ଶୂନ୍ଯେ ଵ୍ଯୋମନି ତେନେଦଂ ନିର୍ମିତଂ ତ୍ରିଜଗତ୍ପୁରମ୍ । ପ୍ରତିଭାସାନୁସନ୍ଧାନମାତ୍ରେଣୈତ୍ଯ ଵିରିଞ୍ଚତାମ୍
ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରେ ଏହି ତିନି ଜଗତର ନଗର ତାହା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଛି; ଦେଖାଯିବା ଦୃଶ୍ୟମାନ ଅନୁକ୍ରମ ମାତ୍ରରେ ଏହା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଯତ୍ରେମେ ଵିତତାଲୋକା ଲୋକକୋଶାଶ୍ ଚତୁର୍ଦଶ । ଵନୋପଵନପାଲ୍ଯଶ୍ ଚ ଯତ୍ରୋଦ୍ଯାନପରମ୍ପରାଃ
ଏଠାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଓ ଚୌଦ୍ଦ ଲୋକ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଲୋକମଣ୍ଡଳ ବିସ୍ତାରିତ; ଏଠାରେ ଅଛି ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଉପବନର ଶୃଙ୍ଖଳା।
କ୍ରୀଡାଶିଖରିଣୋ ଯତ୍ର ସହ୍ଯମନ୍ଦରମେରଵଃ । ଶୀତୋଷ୍ଣଦୀପ୍ତୀ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କୌ ଦୀପୌ ଯତ୍ରାନିଲାକ୍ଷତୌ
ଏଠାରେ ସହ୍ୟ, ମନ୍ଦର ଓ ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ଖେଳୁଛନ୍ତି; ଏଠି ଶୀତ ଓ ତାପ ଦେଉଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ଏଠି ପବନ ଓ ଅଗ୍ନି ଦୁଇଟି ଦୀପ ଭଳି ଅଛନ୍ତି।
ସୂର୍ଯାଂଶୁକଚଦାଲୋଲତରଙ୍ଗୋତ୍ତୁଙ୍ଗମୌକ୍ତିକାଃ । ଵହନ୍ତ୍ଯସ୍ ସରିତୋ ଯତ୍ର ସନ୍ମୁକ୍ତାଵଲଯଶ୍ ଚଲାଃ
ଏଠି ନଦୀମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଉଠୁଥିବା ମୋତି ବୋହିନେଇଯାନ୍ତି; ଏଠି ସତ୍ୟ ମୋତିର ମାଳା ଚଞ୍ଚଳ ଭାବେ ରହିଛି।
ଇକ୍ଷୁକ୍ଷୀରାଦିସଲିଲା ମଣିରତ୍ନବିସାଙ୍କୁରାଃ । ଔର୍ଵାନଲାମ୍ବୁଜା ଯତ୍ର ଵାପ୍ଯସ୍ ସପ୍ତ ମହାର୍ଣଵାଃ
ଏଠି ଇଖୁରସ, ଖୀର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାନୀୟ ଥିବା ପୋଖରୀ, ମଣି, ରତ୍ନ, ମୁଦୁଳି ଅଙ୍କୁର, ଅଗ୍ନି, ପଦ୍ମ ଓ ସାତଟି ବଡ଼ ସାଗର ଅଛି।
ଅଧ ଉର୍ଵ୍ଯାଂ ତଥୋର୍ଧ୍ଵେ ଖେ ପୁଣ୍ଯାପୁଣ୍ଯଧନଶ୍ରିଯଃ । ନରାମରକିରାଟାନାଂ ଯତ୍ରାତିକ୍ରଯଵିକ୍ରଯୌ
ତଳେ ଭୂମିରେ ଓ ଉପରେ ଆକାଶରେ ପୁଣ୍ୟ, ପାପ, ଧନ ଓ ଶ୍ରୀ ଅଛି; ଏଠି ମନୁଷ୍ୟ, ଦେବତା ଓ କିରାଟମାନେ କିଣିବା ବିକ୍ରିବା କରନ୍ତି।
ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ପୁରେ ସଙ୍କଲ୍ପଭୂଭୁଜା । କ୍ରୀଡାର୍ଥମ୍ ଆତ୍ମନଶ୍ ଚିତ୍ରା ଦେହାଵଵରକାଃ କୃତାଃ
ଏହି ସଂସାରରେ, ଏହି ସହର ଭିତରେ, କଳ୍ପନାର ରାଜା ନିଜ ଖେଳ ପାଇଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଶରୀର ଆବରଣ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି।
କେଚିଦ୍ ଗୀର୍ଵାଣନାମାନ ଊର୍ଧ୍ଵ ଏଵ ନିଯୋଜିତାଃ । ନରୋରଗାଦଯଃ କେଚିଦ୍ ଅଧ ଏଵ ନିଵେଶିତାଃ
କିଛି ଲୋକ ଦେବତା ନାମ ଧାରଣ କରି ଉପରେ ରହିଛନ୍ତି, ଆଉ କିଛି, ଯେପରିକି ମନୁଷ୍ୟ ଓ ସର୍ପ, ତଳେ ରଖାଯାଇଛନ୍ତି।
ଵାତଯନ୍ତ୍ରପ୍ରଵାହେଣ ଚଲନ୍ତୋ ମାଂସମୃଣ୍ମଯାଃ । ସିତାସ୍ଥିଦାରଵଶ୍ ଚିତ୍ରାସ୍ ତ୍ଵଗ୍ଲେପମସୃଣାମଲାଃ
ବାୟୁର ଚାଳନାରେ ଏହି ମାଂସ ଓ ମାଟିର ଦେହଗୁଡିକ ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ଲାଗିଥାଏ; କିଛି ଦେହ ସାଧା ହାଡ଼ ଓ କାଠରେ ତିଆରି, କିଛି ଚର୍ମରେ ଲିପ୍ତ, କେହି ମସୃଣ, କେହି ଅପବିତ୍ର।
କେଚିଚ୍ ଚିରେଣ ନଶ୍ଯନ୍ତି କେଚିଚ୍ ଛୀଘ୍ରଵିନାଶିନଃ । କଚକୃଷ୍ଣୋଲପୋଲ୍ଲାସରଚିତାଚ୍ଛାଦନଶ୍ରିଯଃ
କିଛି ଦେହ ବହୁଦିନ ପରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, କିଛି ତୁରନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ; ସେମାନଙ୍କର ଆବରଣ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କଳା କିମ୍ବା ଧଳା ରଙ୍ଗରେ ତିଆରି।
କର୍ଣାକ୍ଷିନାସାପ୍ରମୁଖୈର୍ ଦ୍ଵାରୈର୍ ନଵଭିର୍ ଅନ୍ଵିତାଃ । ଅନାରତଵହତ୍ପ୍ରାଣପଵନେନୋଷ୍ଣଶୀତଲାଃ
କାନ, ଆଖି, ନାକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଅଟି ଦ୍ୱାର ସହିତ ଏହି ଶରୀର ଅନ୍ତରେ ନିରନ୍ତର ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା ଏହା କେବେ ତାପ, କେବେ ଶୀତଳ ଅନୁଭବ କରେ।
କର୍ଣନାସାସ୍ଯତାଲ୍ଵାଦିଵାତାଯନଗଣାନ୍ଵିତାଃ । ଭୁଜାଦ୍ଯଙ୍ଗପ୍ରତୋଲୀକାଃ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯକୁଦୀପକାଃ
କାନ, ନାକ, ମୁହଁ, ତାଳୁ ଇତ୍ୟାଦି ବାୟୁ ପ୍ରବେଶ ପଥରେ ଏହି ଦେହ ଗଠିତ; ହାତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ହେଉଛି ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତା, ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହେଉଛି ଏହାର ଆଲୋକ ଦୀପ।
ମାଯଯା ରଚିତାସ୍ ତେଷୁ ସଙ୍କଲ୍ପେନ ମହାମତେ । ଅହଙ୍କାରମହାଯକ୍ଷାଃ ପରମାଲୋକଭୀରଵଃ
ଏହି ଦେହର ଭିତରେ ମାୟା ଓ ଚିନ୍ତାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆତ୍ମତାର ବଡ଼ ଭୂତଗଣ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ କରନ୍ତି।
ଦେହାଵଵରକେଷ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ମହାହଙ୍କାରଯକ୍ଷକୈଃ । ସ ହି ସଙ୍କ୍ରୀଡତେ ଽତ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅସଦ୍ ଏଵାସଦୁତ୍ଥିତୈଃ
ଏହି ଦେହର ଆବରଣ ଭିତରେ, ସେଇ ବଡ଼ ଆତ୍ମତାର ଭୂତମାନେ ସହିତ, ସେ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବରେ ଅସତ୍ୟ ଉପରେ ଖେଳ କରେ, ଯାହା ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଯଥା କୁସୂଲେ ମାର୍ଜାରୋ ଭସ୍ତ୍ରାଯାଂ ଭୁଜଗୋ ଯଥା । ମୁକ୍ତାଫଲଂ ଯଥା ଵେଣାଵ୍ ଅହଙ୍କାରସ୍ ତନୌ ତଥା
ଯେପରି ଧାନ ଗୋଦାମରେ ବିଲେଇ, ହାତପଖାରେ ସାପ, କିମ୍ବା ବାଁଶ ଗାଠିରେ ମୁକ୍ତା ରହିଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଶରୀରରେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଲୁଚିଥାଏ।
କ୍ଷଣମ୍ ଅଭ୍ଯୁଦଯଂ ଯାତି କ୍ଷଣଂ ଶାମ୍ଯତି ଦୀପଵତ୍ । ଦେହଗେହେଷୁ ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ ତରଙ୍ଗସ୍ ସାଗରେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଏକ ଦୀପ ଯେପରି କ୍ଷଣକୁ ଜ୍ୱଳିଉଠି ପୁଣି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏହି ଶରୀର ଘରରେ ମନର ଚିନ୍ତାମଣି ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଉଠି ଓ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି।
ଭଵିଷ୍ଯନ୍ନଵନିର୍ମାଣମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆପ୍ନୋତି ତଦା ପୁରମ୍ । ଯଦା ସଙ୍କଲ୍ପିତଂ ଵସ୍ତୁ ପୁର ଏଵ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ମନେ ଯାହାକୁ ଭାବିଥାଏ, ସେଇ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ନୂଆ ସହର ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ସେଠାରେ ଏହି ଜିନିଷ ଥିବା ପ୍ରତୀତି ହୁଏ।
ଅସଙ୍କଲ୍ପନମାତ୍ରେଣ ସ୍ଵେନୈଵାଶୁ ଵିନଶ୍ଯତି । ଶ୍ରେଯସେ ପରମାଯାସ୍ଯ ନାଶସ୍ ସ୍ଵୋ ନ ତୁ ସମ୍ଭଵଃ
ମନର ଭାବନା ଛାଡିଦେଲେ, ସେ ନିଜେ ନିଜେ ଶୀଘ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏହାର ନାଶ ଭଲ, ଚାଲୁଥିବା ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସ୍ଵଯଂ ସଙ୍କଲ୍ପନାମାତ୍ରାଜ୍ ଜାଯତେ ବାଲଯକ୍ଷଵତ୍ । ଅନନ୍ତାଯାତ୍ମଦୁଃଖାଯ ନାନନ୍ଦାଯ କଦାଚନ
ଏହା ସ୍ୱୟଂ କଳ୍ପନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରିକି ଛୁଆଁ ମନର ଭୂତ, ଏହା ନିଜ ପାଇଁ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଆଣେ, କେବେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ଦେଉନାହିଁ।
ଇଦଂ ସ୍ଫାରଂ ଜଗଦ୍ଦୁଃଖଂ ପ୍ରତନୋତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମସତ୍ତଯା । ଅସତ୍ତଯା ନାଶଯତି କ୍ଷଣମ୍ ଆନ୍ଧ୍ଯଂ ଯଥା ତମଃ
ଏହି ବିଶାଳ ଦୁଃଖର ଜଗତ ନିଜ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟତାରୁ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଅସତ୍ୟ ହେଲେ, ଏହା କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରିକି ଅନ୍ଧତାରେ ଅନ୍ଧକାର ହେଉଛି।
ସ୍ଵଯୈଵ ଦୁଃଖଦାଯିନ୍ଯା ଚେଷ୍ଟଯା ପରିରୋଦିତି । କାଷ୍ଠାଵଷ୍ଟବ୍ଧଵୃଷଣଃ କୀଲୋତ୍ପାଟୀ କପିର୍ ଯଥା
ନିଜ ଦୁଃଖଦାୟକ କ୍ରିୟାରେ ଏହା ନିଜେ ଦୁଃଖ କରେ, ଯେପରିକି ଏକ ବାନର ତାଳିରେ ଫସିଥିବା ନିଜ ଅଣ୍ଡକୋଷ ଛୁଡାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ଚିତ୍କାର କରେ।
ସଙ୍କଲ୍ପିତାନନ୍ଦଲଵସ୍ ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଧୁରକନ୍ଧରମ୍ । ଅକସ୍ମାତ୍ ଖଚ୍ଯୁତମଧୁବିନ୍ଦୁଭୁକ୍ କରଭୋ ଯଥା
କଳ୍ପିତ ସୁଖର ଏକ ବିନ୍ଦୁ ମାତ୍ର ରହିଯାଏ, ଗର୍ବରେ ମୁଣ୍ଡ ଉଁଚ କରି, ଯେପରିକି ଏକ ହାତୀ ଆକାଶରୁ ଅଚାନକ ପଡ଼ିଥିବା ମଧୁ ବିନ୍ଦୁ ଉପଭୋଗ କରେ।
ସ୍ଵଯଂ ଵିରତିମ୍ ଆଯାତି କ୍ଷଣମ୍ ଏତି ରତିଂ କ୍ଷଣମ୍ । କ୍ଷଣଂ ଵିକାରମ୍ ଆଯାତି ସଙ୍କଲ୍ପୋ ଽଭଵ୍ଯବାଲଵତ୍
ମନ ନିଜେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ନିରାସକୁ ଆସେ, ପୁଣି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଆସକ୍ତିକୁ ଧରେ; କେବେ କେବେ ଏହା ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅନୁଭବ କରେ—ଅବିବେକୀ ଶିଶୁ ପରି ଏହି କଳ୍ପନା ଉଠେ ଓ ହ୍ରାସ ପାଏ।