ଅଥାଵଵରକୌଘେଷୁ ଚଲତ୍ସୁ ସ ମହୀପତିଃ । କରୋତି ଵିଵିଧାଃ କ୍ରୀଡା ନୀଡେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଵିହଙ୍ଗମଃ
ତାପରେ, ଯେତେବେଳେ ରକ୍ଷାର ପରିସରର ତରଙ୍ଗ ଚଳିଥାଏ, ସେ ରାଜା ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଗୋଟିଏ ଗୁହାରେ ଯେପରି ଖେଳ କରେ, ସେପରି ବିଭିନ୍ନ ରମଣୀୟ କ୍ରୀଡାରେ ଲାଗିଯାଏ।
ତ୍ରିଶରୀରସ୍ ସ ତେଷ୍ଵ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତୈର୍ ଯକ୍ଷୈସ୍ ସହ ପୁତ୍ରକ । ଲୀଲାଲସମ୍ ଉଷିତ୍ଵାଶୁ ପୁନର୍ ନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ଗଚ୍ଛତି
ତିନିଟି ଦେହ ନେଇ ସେ ଯକ୍ଷମାନେ ସହିତ ସେଠାରେ ଖେଳ କରି ରହେ, ହେ ପୁଅ, ଏବଂ ତାପରେ ତୁରନ୍ତ ତାଠାରୁ ବାହାରିଯାଏ।
ତସ୍ଯେଚ୍ଛା ଜାଯତେ ଵତ୍ସ କଦାଚିଚ୍ ଚଲଚେତସଃ । ପୁରଂ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ନିର୍ମାଣଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଯାମୀତି ନିଶ୍ଚଲା
କେବେ କେବେ, ହେ ପୁଅ, ତାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଏହି ଇଚ୍ଛା ହୁଏ—'ମୁଁ ଏଉଁ ଗୋଟିଏ ନୂତନ ସହରକୁ ଯିବି,' ଏବଂ ଏହି ଇଚ୍ଛା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ଭୂତାଵିଷ୍ଟ ଇଵାଵେଗାତ୍ ତତ ଉତ୍ଥାଯ ଧାଵତି । ପୁରଂ ତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ଗନ୍ଧର୍ଵୈର୍ ଇଵ ନିର୍ମିତମ୍
ସେ ଜଣେ ଭୂତ ପିଶାଚ ଧରିଥିବା ପରି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଉଠି ଦୌଡ଼ିବାକୁ ଲାଗେ; ଏହିପରି ଦୌଡ଼ି ଶେଷରେ ସେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ସହରକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ଯେଉଁଟି ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ତସ୍ଯେଚ୍ଛା ଜାଯତେ ନାମ କଦାଚିଜ୍ ଜଡଚେତସଃ । ଵିନାଶଂ ସମ୍ପ୍ରଯାମୀତି ତେନାଶୁ ସ ଵିନଶ୍ଯତି
କେବେ କେବେ ତାଙ୍କର ମନ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଜଡ଼ ହୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ହୁଏ—'ମୁଁ ନଶ୍ଟ ହେବାକୁ ଯାଉଛି'; ଏହି ଇଚ୍ଛା ହେବା ସହ ସେ ତୁରନ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ପୁନର୍ ଉତ୍ପଦ୍ଯତେ ତୂର୍ଣଂ ଖାନ୍ ମହୋର୍ମିର୍ ଇଵାମ୍ଭସଃ । ଵ୍ଯଵହାରଂ ତନୋତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈଃ ପୁନର୍ ଆରମ୍ଭମନ୍ଥରମ୍
ପୁଣି ସେ ଜଳରୁ ଉଠୁଥିବା ବଡ଼ ତରଙ୍ଗ ପରି ଦ୍ରୁତ ଉଠିଯାଏ, ଏବଂ ଜୋରଦାର କାମ କରିଥାଏ; ପରେ ଆଉଥରେ ମନ୍ଦ ହୋଇ ଆରମ୍ଭ କରେ।
ସ୍ଵଯୈଵ ଵ୍ଯଵହୃତ୍ଯାଥ କଦାଚିତ୍ ପରିଦୂଯତେ । କିଂ କରୋମୀଦମ୍ ଅଜ୍ଞୋ ଽସ୍ମି ଦୁଃଖିତୋ ଽସ୍ମୀତି ଶୋଚତି
କେବେ କେବେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଚିନ୍ତା କରେ—'ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନୀ, ମୁଁ ଦୁଃଖିତ'—ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି ଶୋକ କରେ।
ମୁଦମ୍ ଏତ୍ଯ କଦାଚିଚ୍ ଚ ସ୍ଵଯମ୍ ଆଯାତି ପୀନତାମ୍ । ପ୍ରାଵୃଡ୍ଵର୍ଷଜଲୋଲ୍ଲାସପୂରାଦ୍ ଇଵ ନଦୀରଯଃ
କେବେ କେବେ ଆନନ୍ଦ ନିଜେ ଆସି ହୃଦୟକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ, ଯେପରି ଖରାଦିନରେ ବର୍ଷା ହେଲେ ନଦୀର ଜଳ ଉତ୍ସାହରେ ଭରିଯାଏ।
ପିବତି ଵଲ୍ଗତି ଗଚ୍ଛତି ଜୃମ୍ଭତେ ସ୍ଫୁରତି ଭାତି ନ ଭାତି ଚ ଭାସୁରଃ । ସୁତ ମହାମହିମା ସ ମହୀପତିଃ ପତିର୍ ଅପାମ୍ ଇଵ ଵାତରଯାକୁଲଃ
ସେ ପିଏ, ଖେଳେ, ଚାଲେ, ଦେହ ଟାଣେ, କମ୍ପିତ ହୁଏ, ଦେଉଁଥିବା ଆଲୋକରେ ଜଗମଗାଏ କିମ୍ବା ନ ଜଗମଗାଏ—ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି, ଓ ପୁତ୍ର, ବଡ଼ ମହିମା ଥିବା ଏହି ରାଜା, ଯେପରି ଜଳର ମାଲିକ ହେଉଥିବା ଏବଂ ପବନରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଉଥିବା ଭୂମିର ନାଥ।
ଅଥାପୃଚ୍ଛତ୍ ସୁତସ୍ ତତ୍ର ଜମ୍ବୁଦ୍ଵୀପେ ମହାନିଶି । କଦମ୍ବାଗ୍ରାଵଚୂଲସ୍ଥଂ ପିତରଂ ପାଵନାଶଯଃ
ତାପରେ, ଜମ୍ବୁଦ୍ବୀପରେ ଏକ ବଡ଼ ରାତିରେ, ପୁଅ ନିଜର ପବିତ୍ର ହୃଦୟ ଥିବା ବାପାଙ୍କୁ, ଯିଏ କଦମ୍ବ ଗଛର ଶିଖରରେ ବସିଥିଲେ, ପଚାରିଲେ।
କୋ ଽସୌ ସ୍ଵୋତ୍ଥ ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ଭୂପସ୍ ତାତୋତ୍ତମାକୃତିଃ । କଥିତଂ ଚ କିମ୍ ଏତନ୍ ମେ ତ୍ଵଯୈତଦ୍ ବ୍ରୂହି ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ଏହି ନିଜେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ଯିଏ, ଓ ବାପା, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ଥିବା, ସେ କିଏ? ଏହି କଥା ମୋତେ କହାଯାଇଛି, ଏହା କ'ଣ? ଦୟାକରି ଏହାର ସତ୍ୟ ଅର୍ଥ ମୋତେ କହ।
କ୍ଵ ଭଵିଷ୍ଯତି ନିର୍ମାଣଂ ଵର୍ତମାନେ କ୍ଵ ଗମ୍ଯତାମ୍ । ଉଭଯାର୍ଥଵିରୁଦ୍ଧତ୍ଵାନ୍ ମୋହାର୍ଥାଯ ଵଚସ୍ ତଵ
ସୃଷ୍ଟି କେଉଁଠି ହେବ? ବର୍ତ୍ତମାନରେ ଏହାର ଗତି କେଉଁଠି? ତୁମର କଥା ଦୁଇଠି ଦିଗରେ ବିରୋଧାଭାସୀ, ଏହା ମାତ୍ର ଭ୍ରମ ପାଇଁ କହାଯାଇଛି।
ଶୃଣୁ ପୁତ୍ର ଯଥାଭୂତମ୍ ଏତତ୍ ତେ କଥଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଯେନ ସଂସାରଚକ୍ରସ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅସ୍ଯାଵବୁଧ୍ଯସେ
ଶୁଣ, ପୁଅ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସଂସାର ଚକ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିପାରିବ।
ଅସଦଭ୍ଯୁତ୍ଥିତାରମ୍ଭମ୍ ଅଵସ୍ତୁମଯମ୍ ଆତତମ୍ । ସଂସାରସଂସ୍ଥାନମ୍ ଇଦମ୍ ଏଵମ୍ ଆକଥିତଂ ମଯା
ଏହି ସଂସାରର ଗଠନ ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ଅସାର ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ, ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।
ପରମାନ୍ ନଭସୋ ଜାତସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ ସ୍ଵୋତ୍ଥ ଉଚ୍ଯତେ । ଜାଯତେ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାସୌ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଵିଲୀଯତେ
ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନା ଆକାଶରୁ ଉଦ୍ଭବିତ, ଇଚ୍ଛାକୁ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ନିଜେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ଏବଂ ନିଜେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ।
ତତ୍ସ୍ଵରୂପମ୍ ଇଦଂ ସର୍ଵଂ ଜଗଦ୍ ଆଭୋଗି ଵିଦ୍ଯତେ । ଜାଯତେ ତେନ ଜାତେନ ତସ୍ମିନ୍ ନଷ୍ଟେ ଵିନଶ୍ଯତି
ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ତାହାର ନିଜର ରୂପ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ସେଠି ଜନ୍ମ ହେଲେ ଏହା ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଏବଂ ସେଠି ନାଷ୍ଟ ହେଲେ ଏହା ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣ୍ଵିନ୍ଦ୍ରରୁଦ୍ରାଦୀଂସ୍ ତସ୍ଯୈଵାଵଯଵାନ୍ ଵିଦୁଃ । ଵିଟପାନ୍ ଇଵ ଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଶୃଙ୍ଗାଣୀଵ ମହୀଭୃତଃ
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାହାର ଅଂଗ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଯେପରି ଗଛର ଡାଳିମାନେ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ର ଶିଖରମାନେ।
ଶୂନ୍ଯେ ଵ୍ଯୋମନି ତେନେଦଂ ନିର୍ମିତଂ ତ୍ରିଜଗତ୍ପୁରମ୍ । ପ୍ରତିଭାସାନୁସନ୍ଧାନମାତ୍ରେଣୈତ୍ଯ ଵିରିଞ୍ଚତାମ୍
ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରେ ଏହି ତିନି ଜଗତର ନଗର ତାହା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଛି; ଦେଖାଯିବା ଦୃଶ୍ୟମାନ ଅନୁକ୍ରମ ମାତ୍ରରେ ଏହା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଯତ୍ରେମେ ଵିତତାଲୋକା ଲୋକକୋଶାଶ୍ ଚତୁର୍ଦଶ । ଵନୋପଵନପାଲ୍ଯଶ୍ ଚ ଯତ୍ରୋଦ୍ଯାନପରମ୍ପରାଃ
ଏଠାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଓ ଚୌଦ୍ଦ ଲୋକ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଲୋକମଣ୍ଡଳ ବିସ୍ତାରିତ; ଏଠାରେ ଅଛି ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଉପବନର ଶୃଙ୍ଖଳା।
କ୍ରୀଡାଶିଖରିଣୋ ଯତ୍ର ସହ୍ଯମନ୍ଦରମେରଵଃ । ଶୀତୋଷ୍ଣଦୀପ୍ତୀ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କୌ ଦୀପୌ ଯତ୍ରାନିଲାକ୍ଷତୌ
ଏଠାରେ ସହ୍ୟ, ମନ୍ଦର ଓ ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ଖେଳୁଛନ୍ତି; ଏଠି ଶୀତ ଓ ତାପ ଦେଉଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ଏଠି ପବନ ଓ ଅଗ୍ନି ଦୁଇଟି ଦୀପ ଭଳି ଅଛନ୍ତି।
ସୂର୍ଯାଂଶୁକଚଦାଲୋଲତରଙ୍ଗୋତ୍ତୁଙ୍ଗମୌକ୍ତିକାଃ । ଵହନ୍ତ୍ଯସ୍ ସରିତୋ ଯତ୍ର ସନ୍ମୁକ୍ତାଵଲଯଶ୍ ଚଲାଃ
ଏଠି ନଦୀମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଉଠୁଥିବା ମୋତି ବୋହିନେଇଯାନ୍ତି; ଏଠି ସତ୍ୟ ମୋତିର ମାଳା ଚଞ୍ଚଳ ଭାବେ ରହିଛି।
ଇକ୍ଷୁକ୍ଷୀରାଦିସଲିଲା ମଣିରତ୍ନବିସାଙ୍କୁରାଃ । ଔର୍ଵାନଲାମ୍ବୁଜା ଯତ୍ର ଵାପ୍ଯସ୍ ସପ୍ତ ମହାର୍ଣଵାଃ
ଏଠି ଇଖୁରସ, ଖୀର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାନୀୟ ଥିବା ପୋଖରୀ, ମଣି, ରତ୍ନ, ମୁଦୁଳି ଅଙ୍କୁର, ଅଗ୍ନି, ପଦ୍ମ ଓ ସାତଟି ବଡ଼ ସାଗର ଅଛି।
ଅଧ ଉର୍ଵ୍ଯାଂ ତଥୋର୍ଧ୍ଵେ ଖେ ପୁଣ୍ଯାପୁଣ୍ଯଧନଶ୍ରିଯଃ । ନରାମରକିରାଟାନାଂ ଯତ୍ରାତିକ୍ରଯଵିକ୍ରଯୌ
ତଳେ ଭୂମିରେ ଓ ଉପରେ ଆକାଶରେ ପୁଣ୍ୟ, ପାପ, ଧନ ଓ ଶ୍ରୀ ଅଛି; ଏଠି ମନୁଷ୍ୟ, ଦେବତା ଓ କିରାଟମାନେ କିଣିବା ବିକ୍ରିବା କରନ୍ତି।
ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ପୁରେ ସଙ୍କଲ୍ପଭୂଭୁଜା । କ୍ରୀଡାର୍ଥମ୍ ଆତ୍ମନଶ୍ ଚିତ୍ରା ଦେହାଵଵରକାଃ କୃତାଃ
ଏହି ସଂସାରରେ, ଏହି ସହର ଭିତରେ, କଳ୍ପନାର ରାଜା ନିଜ ଖେଳ ପାଇଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଶରୀର ଆବରଣ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି।
କେଚିଦ୍ ଗୀର୍ଵାଣନାମାନ ଊର୍ଧ୍ଵ ଏଵ ନିଯୋଜିତାଃ । ନରୋରଗାଦଯଃ କେଚିଦ୍ ଅଧ ଏଵ ନିଵେଶିତାଃ
କିଛି ଲୋକ ଦେବତା ନାମ ଧାରଣ କରି ଉପରେ ରହିଛନ୍ତି, ଆଉ କିଛି, ଯେପରିକି ମନୁଷ୍ୟ ଓ ସର୍ପ, ତଳେ ରଖାଯାଇଛନ୍ତି।
ଵାତଯନ୍ତ୍ରପ୍ରଵାହେଣ ଚଲନ୍ତୋ ମାଂସମୃଣ୍ମଯାଃ । ସିତାସ୍ଥିଦାରଵଶ୍ ଚିତ୍ରାସ୍ ତ୍ଵଗ୍ଲେପମସୃଣାମଲାଃ
ବାୟୁର ଚାଳନାରେ ଏହି ମାଂସ ଓ ମାଟିର ଦେହଗୁଡିକ ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ଲାଗିଥାଏ; କିଛି ଦେହ ସାଧା ହାଡ଼ ଓ କାଠରେ ତିଆରି, କିଛି ଚର୍ମରେ ଲିପ୍ତ, କେହି ମସୃଣ, କେହି ଅପବିତ୍ର।
କେଚିଚ୍ ଚିରେଣ ନଶ୍ଯନ୍ତି କେଚିଚ୍ ଛୀଘ୍ରଵିନାଶିନଃ । କଚକୃଷ୍ଣୋଲପୋଲ୍ଲାସରଚିତାଚ୍ଛାଦନଶ୍ରିଯଃ
କିଛି ଦେହ ବହୁଦିନ ପରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, କିଛି ତୁରନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ; ସେମାନଙ୍କର ଆବରଣ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କଳା କିମ୍ବା ଧଳା ରଙ୍ଗରେ ତିଆରି।
କର୍ଣାକ୍ଷିନାସାପ୍ରମୁଖୈର୍ ଦ୍ଵାରୈର୍ ନଵଭିର୍ ଅନ୍ଵିତାଃ । ଅନାରତଵହତ୍ପ୍ରାଣପଵନେନୋଷ୍ଣଶୀତଲାଃ
କାନ, ଆଖି, ନାକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଅଟି ଦ୍ୱାର ସହିତ ଏହି ଶରୀର ଅନ୍ତରେ ନିରନ୍ତର ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା ଏହା କେବେ ତାପ, କେବେ ଶୀତଳ ଅନୁଭବ କରେ।
କର୍ଣନାସାସ୍ଯତାଲ୍ଵାଦିଵାତାଯନଗଣାନ୍ଵିତାଃ । ଭୁଜାଦ୍ଯଙ୍ଗପ୍ରତୋଲୀକାଃ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯକୁଦୀପକାଃ
କାନ, ନାକ, ମୁହଁ, ତାଳୁ ଇତ୍ୟାଦି ବାୟୁ ପ୍ରବେଶ ପଥରେ ଏହି ଦେହ ଗଠିତ; ହାତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ହେଉଛି ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତା, ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହେଉଛି ଏହାର ଆଲୋକ ଦୀପ।
ମାଯଯା ରଚିତାସ୍ ତେଷୁ ସଙ୍କଲ୍ପେନ ମହାମତେ । ଅହଙ୍କାରମହାଯକ୍ଷାଃ ପରମାଲୋକଭୀରଵଃ
ଏହି ଦେହର ଭିତରେ ମାୟା ଓ ଚିନ୍ତାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆତ୍ମତାର ବଡ଼ ଭୂତଗଣ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ, ଯେଉଁମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ କରନ୍ତି।