ତ୍ରଯସ୍ ତସ୍ଯ ମହାବାହୋ ଦେହା ଦିଗ୍ଭରଣକ୍ଷମାଃ । ଜଗଦ୍ ଆକୃଷ୍ଯ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଉତ୍ତମାଧମମଧ୍ଯମାଃ
ତାଙ୍କର ତିନିଟି ଦେହ, ଯେଉଁମାନେ ବଳବାନ ଓ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଆକର୍ଷିତ କରି ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଅଧମ ଭାବେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି।
ଵ୍ଯୋମନ୍ଯ୍ ଏଵାତିଵିତତେ ଜାତୋ ଽସୌ ତ୍ରିଶରୀରକଃ । ତତ୍ରୈଵ ଚ ସ୍ଥିତିଂ ଯାତଶ୍ ଶବ୍ଦଵାତଖପକ୍ଷିଵତ୍
ବିସ୍ତୃତ ଆକାଶରେ ସେ ତିନିଟି ଦେହ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ, ଯେପରି ଶବ୍ଦ, ପବନ ଓ ପଖା ଆକାଶରେ ଚାଲିଥାଏ।
ତତ୍ରୈଵାପାରଗଗନେ ନଗରଂ ତେନ ନିର୍ମିତମ୍ । ଚତୁର୍ଦଶମହାରଥ୍ଯଂ ଵିଭାଗତ୍ରଯଭୂଷିତମ୍
ସେଇ ସୀମାହୀନ ଆକାଶରେ ସେ ଏକ ସହର ତିଆରି କଲେ, ଯାହାରେ ଚଉଦ ଟି ବଡ଼ ବଡ଼ ରାସ୍ତା ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ଭାଗ ରହିଛି।
ଵନୋପଵନମାଲାଢ୍ଯଂ କ୍ରୀଡାଶିଖରିସୁନ୍ଦରମ୍ । ମୁକ୍ତାଲତାଵିଵଲିତଂ ଵାପୀସପ୍ତକଭୂଷିତମ୍
ସେହି ସହର ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଉପବନର ମାଳାରେ ଭରିଆ, ଖେଳଧୁଳି ପାଇଁ ଉଚ୍ଚ ଶିଖର ଦ୍ୱାରା ସୁନ୍ଦର, ମୁକ୍ତା ଲତାରେ ଗୁଞ୍ଜିତ ଓ ସାତଟି ପୋଖରୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ଶୀତଲୋଷ୍ଣାତ୍ମକାକ୍ଷୀଣଦୀପଦ୍ଵଯଵିରାଜିତମ୍ । ଊର୍ଧ୍ଵାଧୋଗତିରୂପେଣ ଵଣିଙ୍ମାର୍ଗେଣ ସଙ୍କୁଲମ୍
ସେହି ସହର ଶୀତଳତା ଓ ଉଷ୍ଣତାର ଦୁଇଟି ପ୍ରଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଉପର-ନିମ୍ନ ଚଳାଚଳ ପଥରେ ଭରିଆ ଏବଂ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚଞ୍ଚଳ।
ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵାତିଵିପୁଲେ ପତ୍ତନେ ତେନ ଭୂଭୃତା । ସଞ୍ଚାରିଣୋ ଵିରଚିତା ମୁଗ୍ଧାଵଵରକା ଗଣାଃ
ସେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶାଳ ସହରରେ, ସେ ରାଜା ଆନେକ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ଲୋକମାନେ ରହିବା ପାଇଁ ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକୁ ତିଆରି କଲେ।
ଊର୍ଧ୍ଵେ କେଚିଦ୍ ଅଧଃ କେଚିନ୍ ମଧ୍ଯେ କେଚିନ୍ ନିଯୋଜିତାଃ । କେଚିଚ୍ ଚିରେଣ ନଶ୍ଯନ୍ତଃ କେଚିଚ୍ ଛୀଘ୍ରଵିନାଶିନଃ
କିଛି ଲୋକ ଉପରେ, କିଛି ତଳେ, ଆଉ କିଛି ମଧ୍ୟରେ ରଖାଯାଇଥିଲେ; କିଛି ଦେରେ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିଲେ, କିଛି ଆଉ ତୁରନ୍ତ ହରାଯାଉଥିଲେ।
ଅସିତଚ୍ଛାଦନାଚ୍ଛନ୍ନା ନଵଦ୍ଵାରଵିଭୂଷିତାଃ । ଅନାରତଵହଦ୍ଵାତା ବହୁଵାତାଯନାନ୍ଵିତାଃ
କଳା ଆବରଣରେ ଢାକା, ନଉଟି ଦ୍ୱାରରେ ଶୋଭିତ, ସଦା ଜୋର ହାବାରେ ବହୁଥିବା, ଏବଂ ଅନେକ ଜନେଲା ଥିବା।
ଦୀପପଞ୍ଚକସାଲୋକାସ୍ ତ୍ରିସ୍ଥୂଣାଶ୍ ଶୁକ୍ଲଦାରଵଃ । ମସୃଣାଲେପମୃଦଵଃ ପ୍ରତୋଲୀକୁଲସଙ୍କୁଲାଃ
ପାଞ୍ଚଟି ଦୀପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତିନିଟି ଧଳା କାଠର ଖୁଟିରେ ଭରସା, ଚିକ୍କଣ ଏବଂ ମୃଦୁ ପତିନିଆ, ଏବଂ ଗଲିଗୁଡ଼ିକରେ ଭିଡ଼ ଲାଗିଥିବା।
ମାଯଯା ରଚିତାସ୍ ତେନ ରାଜ୍ଞା ତେଷୁ ମହାମତେ । ରକ୍ଷିତାରୋ ମହାଯକ୍ଷା ନିତ୍ଯମ୍ ଆଲୋକଭୀରଵଃ
ମାୟାର ଶକ୍ତିରେ ସେ ରାଜା, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯକ୍ଷମାନେକୁ ରକ୍ଷାକାରୀ ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସବୁବେଳେ ଦେଖିଲେ ଭୟ ଲାଗେ।
ଅଥାଵଵରକୌଘେଷୁ ଚଲତ୍ସୁ ସ ମହୀପତିଃ । କରୋତି ଵିଵିଧାଃ କ୍ରୀଡା ନୀଡେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଵିହଙ୍ଗମଃ
ତାପରେ, ଯେତେବେଳେ ରକ୍ଷାର ପରିସରର ତରଙ୍ଗ ଚଳିଥାଏ, ସେ ରାଜା ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଗୋଟିଏ ଗୁହାରେ ଯେପରି ଖେଳ କରେ, ସେପରି ବିଭିନ୍ନ ରମଣୀୟ କ୍ରୀଡାରେ ଲାଗିଯାଏ।
ତ୍ରିଶରୀରସ୍ ସ ତେଷ୍ଵ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତୈର୍ ଯକ୍ଷୈସ୍ ସହ ପୁତ୍ରକ । ଲୀଲାଲସମ୍ ଉଷିତ୍ଵାଶୁ ପୁନର୍ ନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ଗଚ୍ଛତି
ତିନିଟି ଦେହ ନେଇ ସେ ଯକ୍ଷମାନେ ସହିତ ସେଠାରେ ଖେଳ କରି ରହେ, ହେ ପୁଅ, ଏବଂ ତାପରେ ତୁରନ୍ତ ତାଠାରୁ ବାହାରିଯାଏ।
ତସ୍ଯେଚ୍ଛା ଜାଯତେ ଵତ୍ସ କଦାଚିଚ୍ ଚଲଚେତସଃ । ପୁରଂ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ନିର୍ମାଣଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଯାମୀତି ନିଶ୍ଚଲା
କେବେ କେବେ, ହେ ପୁଅ, ତାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଏହି ଇଚ୍ଛା ହୁଏ—'ମୁଁ ଏଉଁ ଗୋଟିଏ ନୂତନ ସହରକୁ ଯିବି,' ଏବଂ ଏହି ଇଚ୍ଛା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ଭୂତାଵିଷ୍ଟ ଇଵାଵେଗାତ୍ ତତ ଉତ୍ଥାଯ ଧାଵତି । ପୁରଂ ତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ଗନ୍ଧର୍ଵୈର୍ ଇଵ ନିର୍ମିତମ୍
ସେ ଜଣେ ଭୂତ ପିଶାଚ ଧରିଥିବା ପରି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଉଠି ଦୌଡ଼ିବାକୁ ଲାଗେ; ଏହିପରି ଦୌଡ଼ି ଶେଷରେ ସେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ସହରକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ଯେଉଁଟି ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ତସ୍ଯେଚ୍ଛା ଜାଯତେ ନାମ କଦାଚିଜ୍ ଜଡଚେତସଃ । ଵିନାଶଂ ସମ୍ପ୍ରଯାମୀତି ତେନାଶୁ ସ ଵିନଶ୍ଯତି
କେବେ କେବେ ତାଙ୍କର ମନ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଜଡ଼ ହୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ହୁଏ—'ମୁଁ ନଶ୍ଟ ହେବାକୁ ଯାଉଛି'; ଏହି ଇଚ୍ଛା ହେବା ସହ ସେ ତୁରନ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ପୁନର୍ ଉତ୍ପଦ୍ଯତେ ତୂର୍ଣଂ ଖାନ୍ ମହୋର୍ମିର୍ ଇଵାମ୍ଭସଃ । ଵ୍ଯଵହାରଂ ତନୋତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈଃ ପୁନର୍ ଆରମ୍ଭମନ୍ଥରମ୍
ପୁଣି ସେ ଜଳରୁ ଉଠୁଥିବା ବଡ଼ ତରଙ୍ଗ ପରି ଦ୍ରୁତ ଉଠିଯାଏ, ଏବଂ ଜୋରଦାର କାମ କରିଥାଏ; ପରେ ଆଉଥରେ ମନ୍ଦ ହୋଇ ଆରମ୍ଭ କରେ।
ସ୍ଵଯୈଵ ଵ୍ଯଵହୃତ୍ଯାଥ କଦାଚିତ୍ ପରିଦୂଯତେ । କିଂ କରୋମୀଦମ୍ ଅଜ୍ଞୋ ଽସ୍ମି ଦୁଃଖିତୋ ଽସ୍ମୀତି ଶୋଚତି
କେବେ କେବେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଚିନ୍ତା କରେ—'ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନୀ, ମୁଁ ଦୁଃଖିତ'—ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି ଶୋକ କରେ।
ମୁଦମ୍ ଏତ୍ଯ କଦାଚିଚ୍ ଚ ସ୍ଵଯମ୍ ଆଯାତି ପୀନତାମ୍ । ପ୍ରାଵୃଡ୍ଵର୍ଷଜଲୋଲ୍ଲାସପୂରାଦ୍ ଇଵ ନଦୀରଯଃ
କେବେ କେବେ ଆନନ୍ଦ ନିଜେ ଆସି ହୃଦୟକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ, ଯେପରି ଖରାଦିନରେ ବର୍ଷା ହେଲେ ନଦୀର ଜଳ ଉତ୍ସାହରେ ଭରିଯାଏ।
ପିବତି ଵଲ୍ଗତି ଗଚ୍ଛତି ଜୃମ୍ଭତେ ସ୍ଫୁରତି ଭାତି ନ ଭାତି ଚ ଭାସୁରଃ । ସୁତ ମହାମହିମା ସ ମହୀପତିଃ ପତିର୍ ଅପାମ୍ ଇଵ ଵାତରଯାକୁଲଃ
ସେ ପିଏ, ଖେଳେ, ଚାଲେ, ଦେହ ଟାଣେ, କମ୍ପିତ ହୁଏ, ଦେଉଁଥିବା ଆଲୋକରେ ଜଗମଗାଏ କିମ୍ବା ନ ଜଗମଗାଏ—ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି, ଓ ପୁତ୍ର, ବଡ଼ ମହିମା ଥିବା ଏହି ରାଜା, ଯେପରି ଜଳର ମାଲିକ ହେଉଥିବା ଏବଂ ପବନରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଉଥିବା ଭୂମିର ନାଥ।
ଅଥାପୃଚ୍ଛତ୍ ସୁତସ୍ ତତ୍ର ଜମ୍ବୁଦ୍ଵୀପେ ମହାନିଶି । କଦମ୍ବାଗ୍ରାଵଚୂଲସ୍ଥଂ ପିତରଂ ପାଵନାଶଯଃ
ତାପରେ, ଜମ୍ବୁଦ୍ବୀପରେ ଏକ ବଡ଼ ରାତିରେ, ପୁଅ ନିଜର ପବିତ୍ର ହୃଦୟ ଥିବା ବାପାଙ୍କୁ, ଯିଏ କଦମ୍ବ ଗଛର ଶିଖରରେ ବସିଥିଲେ, ପଚାରିଲେ।
କୋ ଽସୌ ସ୍ଵୋତ୍ଥ ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ଭୂପସ୍ ତାତୋତ୍ତମାକୃତିଃ । କଥିତଂ ଚ କିମ୍ ଏତନ୍ ମେ ତ୍ଵଯୈତଦ୍ ବ୍ରୂହି ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ଏହି ନିଜେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ଯିଏ, ଓ ବାପା, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ଥିବା, ସେ କିଏ? ଏହି କଥା ମୋତେ କହାଯାଇଛି, ଏହା କ'ଣ? ଦୟାକରି ଏହାର ସତ୍ୟ ଅର୍ଥ ମୋତେ କହ।
କ୍ଵ ଭଵିଷ୍ଯତି ନିର୍ମାଣଂ ଵର୍ତମାନେ କ୍ଵ ଗମ୍ଯତାମ୍ । ଉଭଯାର୍ଥଵିରୁଦ୍ଧତ୍ଵାନ୍ ମୋହାର୍ଥାଯ ଵଚସ୍ ତଵ
ସୃଷ୍ଟି କେଉଁଠି ହେବ? ବର୍ତ୍ତମାନରେ ଏହାର ଗତି କେଉଁଠି? ତୁମର କଥା ଦୁଇଠି ଦିଗରେ ବିରୋଧାଭାସୀ, ଏହା ମାତ୍ର ଭ୍ରମ ପାଇଁ କହାଯାଇଛି।
ଶୃଣୁ ପୁତ୍ର ଯଥାଭୂତମ୍ ଏତତ୍ ତେ କଥଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । ଯେନ ସଂସାରଚକ୍ରସ୍ଯ ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅସ୍ଯାଵବୁଧ୍ଯସେ
ଶୁଣ, ପୁଅ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସଂସାର ଚକ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିପାରିବ।
ଅସଦଭ୍ଯୁତ୍ଥିତାରମ୍ଭମ୍ ଅଵସ୍ତୁମଯମ୍ ଆତତମ୍ । ସଂସାରସଂସ୍ଥାନମ୍ ଇଦମ୍ ଏଵମ୍ ଆକଥିତଂ ମଯା
ଏହି ସଂସାରର ଗଠନ ଅସତ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ଅସାର ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ, ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।
ପରମାନ୍ ନଭସୋ ଜାତସ୍ ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ ସ୍ଵୋତ୍ଥ ଉଚ୍ଯତେ । ଜାଯତେ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାସୌ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ଵିଲୀଯତେ
ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନା ଆକାଶରୁ ଉଦ୍ଭବିତ, ଇଚ୍ଛାକୁ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ନିଜେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ଏବଂ ନିଜେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ।
ତତ୍ସ୍ଵରୂପମ୍ ଇଦଂ ସର୍ଵଂ ଜଗଦ୍ ଆଭୋଗି ଵିଦ୍ଯତେ । ଜାଯତେ ତେନ ଜାତେନ ତସ୍ମିନ୍ ନଷ୍ଟେ ଵିନଶ୍ଯତି
ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ତାହାର ନିଜର ରୂପ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ସେଠି ଜନ୍ମ ହେଲେ ଏହା ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଏବଂ ସେଠି ନାଷ୍ଟ ହେଲେ ଏହା ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣ୍ଵିନ୍ଦ୍ରରୁଦ୍ରାଦୀଂସ୍ ତସ୍ଯୈଵାଵଯଵାନ୍ ଵିଦୁଃ । ଵିଟପାନ୍ ଇଵ ଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଶୃଙ୍ଗାଣୀଵ ମହୀଭୃତଃ
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାହାର ଅଂଗ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଯେପରି ଗଛର ଡାଳିମାନେ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ର ଶିଖରମାନେ।
ଶୂନ୍ଯେ ଵ୍ଯୋମନି ତେନେଦଂ ନିର୍ମିତଂ ତ୍ରିଜଗତ୍ପୁରମ୍ । ପ୍ରତିଭାସାନୁସନ୍ଧାନମାତ୍ରେଣୈତ୍ଯ ଵିରିଞ୍ଚତାମ୍
ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରେ ଏହି ତିନି ଜଗତର ନଗର ତାହା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଛି; ଦେଖାଯିବା ଦୃଶ୍ୟମାନ ଅନୁକ୍ରମ ମାତ୍ରରେ ଏହା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଯତ୍ରେମେ ଵିତତାଲୋକା ଲୋକକୋଶାଶ୍ ଚତୁର୍ଦଶ । ଵନୋପଵନପାଲ୍ଯଶ୍ ଚ ଯତ୍ରୋଦ୍ଯାନପରମ୍ପରାଃ
ଏଠାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଓ ଚୌଦ୍ଦ ଲୋକ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଲୋକମଣ୍ଡଳ ବିସ୍ତାରିତ; ଏଠାରେ ଅଛି ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଉପବନର ଶୃଙ୍ଖଳା।
କ୍ରୀଡାଶିଖରିଣୋ ଯତ୍ର ସହ୍ଯମନ୍ଦରମେରଵଃ । ଶୀତୋଷ୍ଣଦୀପ୍ତୀ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କୌ ଦୀପୌ ଯତ୍ରାନିଲାକ୍ଷତୌ
ଏଠାରେ ସହ୍ୟ, ମନ୍ଦର ଓ ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖରଗୁଡ଼ିକ ଖେଳୁଛନ୍ତି; ଏଠି ଶୀତ ଓ ତାପ ଦେଉଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ଏଠି ପବନ ଓ ଅଗ୍ନି ଦୁଇଟି ଦୀପ ଭଳି ଅଛନ୍ତି।