ସମ୍ପ୍ରଣମ୍ଯୋପଵିଶ୍ଯାଗ୍ରେ ମୁନିମ୍ ଇନ୍ଦୁସମାନନା । ଉଵାଚ କଲଯା ଵାଚା ଚୂତଦ୍ରୁମମ୍ ଇଵାଲିନୀ
ମୁନିଙ୍କ ପାଖରେ ଗୋଡ଼ା ଲାଗି, ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁହଁରେ, ସେ ସାମ୍ନାରେ ବସିଲେ। ମଧୁର କଥାରେ, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଯେମିତି ଆମ୍ବ ଗଛକୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେମିତି କଥା କହିଲେ।
ଅଯଂ ସ ଭଗଵନ୍ ଭଵ୍ଯଃ କୁମାରଃ ପୁତ୍ର ଆଵଯୋଃ । କୃତୋ ମଯା ସମଗ୍ରାଣାଂ କଲାନାଂ କିଲ କୋଵିଦଃ
ଏହି ମହାନ୍ୟ, ଏହି ଉତ୍ତମ କୁମାର ଆମର ପୁଅ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ପାଳିଛି। କୁହାଯାଏ, ସେ ସମସ୍ତ କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ପ୍ରଭୋ କେଵଲମ୍ ଏତେନ ଜ୍ଞାନଂ ନାଧିଗତଂ ଶୁଭମ୍ । ଯେନ ସଂସାରଯନ୍ତ୍ରେ ଽସ୍ମିନ୍ ନ ପୁନଃ ପରିପୀଡ୍ଯତେ
ପ୍ରଭୁ, କେବଳ ଏହି ପୁଅଙ୍କୁ ଶୁଭ ଜ୍ଞାନ ଦିଆଯାଇନାହିଁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ପୁଣି ଦୁଃଖ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ।
ଜ୍ଞାନଂ ତ୍ଵମ୍ ଏଵାସ୍ଯ ଵିଭୋ କୃପଯୋପଦିଶାଧୁନା । କୋ ହି ନାମ କୁଲେ ଜାତଂ ପୁତ୍ରଂ ମୌର୍ଖ୍ଯେ ନିଯୋଜଯେତ୍
ପ୍ରଭୁ, ଦୟାକରି ଏହିବେଳେ ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନ ଶିଖାନ୍ତୁ। କାହା ଚାହିଁବେ ଭଲ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ପୁଅକୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ରଖିବାକୁ?
ଏଵଂଵଦନ୍ତୀଂ ସ ମୁନିର୍ ମଚ୍ଛିଷ୍ଯମ୍ ଅବଲେ ସୁତମ୍ । ଇହୈଵ ସ୍ଥାପଯୈନଂ ତ୍ଵମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ତାଂ ଵ୍ଯସର୍ଜଯତ୍
ସେ ମହାର୍ଷି, ସେ ମହିଳା ଏପରି କହିବା ପରେ, କହିଲେ— 'ଏହି ଅବଳେ, ତୁମ ପୁଅ, ମୋର ଶିଷ୍ୟ, ଏଠାରେ ରଖିଦିଅ।' ଏହା କହି ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦେଲେ।
ତସ୍ଯାଂ ଗତାଯାଂ ସ ପିତୁର୍ ଅନ୍ତେଵାସିତଯା ତଦା । ଅତିଷ୍ଠତ୍ ସଂଯତୋ ଧୀମାନ୍ ଅର୍କସ୍ଯେଵାରୁଣଃ ପୁରଃ
ସେ ଯେତେବେଳେ ଚାଲିଗଲେ, ସେଠାରେ ସେ ଶିଷ୍ୟ ଭଳି ନିୟମିତ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭାବରେ ରହିଲେ, ଯେପରି ଅରୁଣ ତାଙ୍କର ବାପା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଖରେ ରହେ।
କଦର୍ଥପ୍ରାପ୍ଯଵିଜ୍ଞାନଂ ତତଶ୍ ଚିତ୍ରାଭିର୍ ଉକ୍ତିଭିଃ । ଚିରଂ କାଲମ୍ ଅସୌ ତତ୍ର ମୁନିଃ ପୁତ୍ରଂ ଵ୍ଯବୋଧଯତ୍
ତାପରେ, ଅନେକ ଆକର୍ଷଣୀୟ କଥା ଦ୍ୱାରା, ମୁନି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଦୁର୍ଲଭ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ଶିଖାଇଲେ।
ଆଖ୍ଯାଯିକାଖ୍ଯାନଶତୈର୍ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୈର୍ ଦୃଷ୍ଟକଲ୍ପିତୈଃ । ତଥେତିହାସଵୃତ୍ତାନ୍ତୈର୍ ଵେଦଵେଦାନ୍ତନିଶ୍ଚଯୈଃ
ସେ ଶତଶଃ କଥା, କାହାଣୀ, ଦୃଷ୍ଟ ଓ କଳ୍ପିତ ଉଦାହରଣ, ଏହାସହ ଇତିହାସ ଓ ବେଦ-ବେଦାନ୍ତର ନିଷ୍କର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଶିଖାଇଲେ।
ଅନୁଦ୍ଵେଗିତଯା ନିତ୍ଯଂ ଵିସ୍ତରେଣ କଥାକ୍ରମୈଃ । ଅନୁଭୂତିମ୍ ଉପାରୂଢୈ ରୂଢୈର୍ ଅତିଧିଯାଂ ଧିଯି
ସେ ସବୁବେଳେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ, ବିସ୍ତୃତ କଥାମାଳା ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରବଳ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ମନରେ ଭଲଭାବେ ଗଢ଼ିଥିବା ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥିଲେ।
ଅନୁଭଵଵଶତୋ ରସାତିରିକ୍ତୈର୍ ଅଲମ୍ ଉଚିତାର୍ଥଵଚୋଗଣୈର୍ ମହାତ୍ମା । ଜଲଦ ଇଵ ଶିଖଣ୍ଡିନଂ ପୁରସ୍ସ୍ଥଂ ତନଯମ୍ ଅବୋଧଯଦ୍ ଅମ୍ବରେ ମହର୍ଷିଃ
ନିଜ ଅନୁଭବର ଶକ୍ତିରେ, ଗଭୀର ଅର୍ଥ ଭରିଥିବା ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ମାନେୟ ଶବ୍ଦରେ, ସେ ମହାନ ଋଷି ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାଇଥିବା ପାଖରେ ଜଣେ ମେଘ ଯେପରି ଆକାଶରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ମୟୂରକୁ ଶିଖ୍ୟା ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ।
କଦାଚିଦ୍ ଅଥ ମାର୍ଗେଣ ତେନ କୈଲାସଵାହିନୀମ୍ । ଅହଂ ସ୍ନାତୁମ୍ ଅଦୃଶ୍ଯାତ୍ମା ଵ୍ଯୋମଵୀଥିଗତୋ ଽଗମମ୍
କେବଳ ଏକଥର, ସେଇ ପଥରେ ଯିବାବେଳେ, ମୁଁ ଦୃଶ୍ୟ ହେଉନଥିବା ଦେହରେ ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ଚାଲି, କୈଳାସ ରୁ ବହୁଥିବା ନଦୀ ପାଖକୁ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଗଲି।
ନିର୍ଗତ୍ଯ ନଭସସ୍ ସପ୍ତମୁନିମଣ୍ଡଲକୋଟରାତ୍ । ରାତ୍ରୌ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଽସ୍ମି ସୁମତେ ଦାଶୂରତରୁପୃଷ୍ଠଖମ୍
ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ମଣ୍ଡଳର ଖାଲି ଗୁହାରୁ ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ବାହାରି, ମୁଁ ରାତିବେଳେ, ହେ ସୁମତି, ଏକ ଦାଶୂର ଗଛର ଉପର ଖାଲି ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲି।
ଯାଵଚ୍ ଛୃଣୋମି ଵିଟପକୁହରାତ୍ କାନନେ ଵଚଃ । କୁଟ୍ମଲାମ୍ଭୋଜବଦ୍ଧସ୍ଯ ଷଟ୍ପଦସ୍ଯେଵ ନିସ୍ସ୍ଵନମ୍
ମୁଁ ଶୁଣୁଥିଲି, ତେବେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଗଛର ଗୁହାରୁ ଏକ କଥା ଶୁଣିଲି, ଯେଉଁଥିରେ ମନେ ହେଲା ଏହା ଗୋଟିଏ ମନ୍ଦ ଧ୍ୱନି, ଯେପରି ଏକ କମଳ କୁଡ଼ିରେ ବନ୍ଦ ମଧୁମକ୍ଷୀ ମନ୍ଦ ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଛି।
ଶୃଣୁ ପୁତ୍ର ମହାବୁଦ୍ଧେ ଵସ୍ତୁନୋ ଽସ୍ଯ ସମାମ୍ ଇମାମ୍ । ଵର୍ଣଯାମି ମହାଶ୍ଚର୍ଯାମ୍ ଏକାମ୍ ଆଖ୍ଯାଯିକାଂ ତଵ
ଶୁଣ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁଅ, ଏହି ବିଷୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମୁଁ ତୋତେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହିବି, ଯାହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଅସ୍ତି ରାଜା ମହାଵୀର୍ଯୋ ଵିଖ୍ଯାତୋ ଭୁଵନତ୍ରଯେ । ନାମ୍ନା ସ୍ଵୋତ୍ଥ ଇତି ଶ୍ରୀମାଞ୍ ଜଗଦାକ୍ରମଣେ କ୍ଷମଃ
ତିନୋଟି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଅପାର ସାହସ ଥିବା ଏକ ରାଜା ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ନାମ ସ୍ୱୋତ୍ଥ, ସେ ବହୁତ ଧନୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଜିତିବାରେ ସମର୍ଥ।
ଯସ୍ଯାନୁଶାସନଂ ସର୍ଵେ ଭୁଵନେଷ୍ଵ୍ ଅପି ନାଯକାଃ । ଶିରୋଭିର୍ ଧାରଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈଶ୍ ଚୂଡାମଣିମ୍ ଇଵୋତ୍ତମମ୍
ସମସ୍ତ ଲୋକର ନେତାମାନେ ତାଙ୍କର ଆଦେଶକୁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଗଭୀର ଆଦର ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଯେପରି ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁକୁଟ ଧରିଥାନ୍ତି।
ଯସ୍ ସାହସୈକରସିକୋ ନାନାଶ୍ଚର୍ଯଵିହାରଵାନ୍ । କେନଚିତ୍ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ନ ମହାତ୍ମା ଵଶୀକୃତଃ
ସେ ସାହସିକ କାମ ଓ ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ଏବଂ ତିନୋଟି ଲୋକରେ କେହି ମଧ୍ୟ ଏହି ମହାନ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ବଶ କରିପାରିନାହାନ୍ତି।
ଯସ୍ଯାରମ୍ଭସହସ୍ରାଣି ସୁଖଦୁଃଖପ୍ରଦାନ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ସଙ୍ଖ୍ଯାତୁଂ ନୈଵ ଶକ୍ଯନ୍ତେ କଲ୍ଲୋଲା ଜଲଧେର୍ ଇଵ
ଯେଉଁଥିରେ ହଜାର ହଜାର କାମ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ କେତେଟି ସୁଖ ଦେଇଥାଏ, କେତେଟି ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ, ଏହାକୁ ଗଣନା କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଏହା ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଗଣିବା ପରି ଅସମ୍ଭବ।
ଯସ୍ଯ ଵୀର୍ଯଂ ସୁଵୀର୍ଯସ୍ଯ ନ ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରୈର୍ ନ ପାଵକୈଃ । କେନଚିଦ୍ ଭୁଵନେ କ୍ରାନ୍ତମ୍ ଆକାଶମ୍ ଇଵ ମୁଷ୍ଟିନା
ଯାହାର ଶକ୍ତି ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଶସ୍ତ୍ର, ଅସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା କେବେ ହାରାଯିପାରିନାହିଁ; ଯେପରି ଆକାଶକୁ ହାତରେ ଧରିହେବା ଯାଏନାହିଁ।
ଯଦୀଯାଂ ଵିତତାରମ୍ଭାଂ ଲୀଲାଂ ନିର୍ମାଣଭାସୁରାମ୍ । ନ ମନାଗ୍ ଅନୁକୁର୍ଵନ୍ତି ଶକ୍ରୋପେନ୍ଦ୍ରହରା ଅପି
ତାଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଲୀଳା ଓ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଇନ୍ଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ହରା ମଧ୍ୟ ସାନା ଚେଷ୍ଟାରେ ଅନୁକରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତିନାହିଁ।
ତ୍ରଯସ୍ ତସ୍ଯ ମହାବାହୋ ଦେହା ଦିଗ୍ଭରଣକ୍ଷମାଃ । ଜଗଦ୍ ଆକୃଷ୍ଯ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଉତ୍ତମାଧମମଧ୍ଯମାଃ
ତାଙ୍କର ତିନିଟି ଦେହ, ଯେଉଁମାନେ ବଳବାନ ଓ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଆକର୍ଷିତ କରି ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଅଧମ ଭାବେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି।
ଵ୍ଯୋମନ୍ଯ୍ ଏଵାତିଵିତତେ ଜାତୋ ଽସୌ ତ୍ରିଶରୀରକଃ । ତତ୍ରୈଵ ଚ ସ୍ଥିତିଂ ଯାତଶ୍ ଶବ୍ଦଵାତଖପକ୍ଷିଵତ୍
ବିସ୍ତୃତ ଆକାଶରେ ସେ ତିନିଟି ଦେହ ନେଇ ଜନ୍ମ ନେଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ, ଯେପରି ଶବ୍ଦ, ପବନ ଓ ପଖା ଆକାଶରେ ଚାଲିଥାଏ।
ତତ୍ରୈଵାପାରଗଗନେ ନଗରଂ ତେନ ନିର୍ମିତମ୍ । ଚତୁର୍ଦଶମହାରଥ୍ଯଂ ଵିଭାଗତ୍ରଯଭୂଷିତମ୍
ସେଇ ସୀମାହୀନ ଆକାଶରେ ସେ ଏକ ସହର ତିଆରି କଲେ, ଯାହାରେ ଚଉଦ ଟି ବଡ଼ ବଡ଼ ରାସ୍ତା ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ଭାଗ ରହିଛି।
ଵନୋପଵନମାଲାଢ୍ଯଂ କ୍ରୀଡାଶିଖରିସୁନ୍ଦରମ୍ । ମୁକ୍ତାଲତାଵିଵଲିତଂ ଵାପୀସପ୍ତକଭୂଷିତମ୍
ସେହି ସହର ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଉପବନର ମାଳାରେ ଭରିଆ, ଖେଳଧୁଳି ପାଇଁ ଉଚ୍ଚ ଶିଖର ଦ୍ୱାରା ସୁନ୍ଦର, ମୁକ୍ତା ଲତାରେ ଗୁଞ୍ଜିତ ଓ ସାତଟି ପୋଖରୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ଶୀତଲୋଷ୍ଣାତ୍ମକାକ୍ଷୀଣଦୀପଦ୍ଵଯଵିରାଜିତମ୍ । ଊର୍ଧ୍ଵାଧୋଗତିରୂପେଣ ଵଣିଙ୍ମାର୍ଗେଣ ସଙ୍କୁଲମ୍
ସେହି ସହର ଶୀତଳତା ଓ ଉଷ୍ଣତାର ଦୁଇଟି ପ୍ରଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଉପର-ନିମ୍ନ ଚଳାଚଳ ପଥରେ ଭରିଆ ଏବଂ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚଞ୍ଚଳ।
ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵାତିଵିପୁଲେ ପତ୍ତନେ ତେନ ଭୂଭୃତା । ସଞ୍ଚାରିଣୋ ଵିରଚିତା ମୁଗ୍ଧାଵଵରକା ଗଣାଃ
ସେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶାଳ ସହରରେ, ସେ ରାଜା ଆନେକ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ଲୋକମାନେ ରହିବା ପାଇଁ ଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକୁ ତିଆରି କଲେ।
ଊର୍ଧ୍ଵେ କେଚିଦ୍ ଅଧଃ କେଚିନ୍ ମଧ୍ଯେ କେଚିନ୍ ନିଯୋଜିତାଃ । କେଚିଚ୍ ଚିରେଣ ନଶ୍ଯନ୍ତଃ କେଚିଚ୍ ଛୀଘ୍ରଵିନାଶିନଃ
କିଛି ଲୋକ ଉପରେ, କିଛି ତଳେ, ଆଉ କିଛି ମଧ୍ୟରେ ରଖାଯାଇଥିଲେ; କିଛି ଦେରେ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିଲେ, କିଛି ଆଉ ତୁରନ୍ତ ହରାଯାଉଥିଲେ।
ଅସିତଚ୍ଛାଦନାଚ୍ଛନ୍ନା ନଵଦ୍ଵାରଵିଭୂଷିତାଃ । ଅନାରତଵହଦ୍ଵାତା ବହୁଵାତାଯନାନ୍ଵିତାଃ
କଳା ଆବରଣରେ ଢାକା, ନଉଟି ଦ୍ୱାରରେ ଶୋଭିତ, ସଦା ଜୋର ହାବାରେ ବହୁଥିବା, ଏବଂ ଅନେକ ଜନେଲା ଥିବା।
ଦୀପପଞ୍ଚକସାଲୋକାସ୍ ତ୍ରିସ୍ଥୂଣାଶ୍ ଶୁକ୍ଲଦାରଵଃ । ମସୃଣାଲେପମୃଦଵଃ ପ୍ରତୋଲୀକୁଲସଙ୍କୁଲାଃ
ପାଞ୍ଚଟି ଦୀପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତିନିଟି ଧଳା କାଠର ଖୁଟିରେ ଭରସା, ଚିକ୍କଣ ଏବଂ ମୃଦୁ ପତିନିଆ, ଏବଂ ଗଲିଗୁଡ଼ିକରେ ଭିଡ଼ ଲାଗିଥିବା।
ମାଯଯା ରଚିତାସ୍ ତେନ ରାଜ୍ଞା ତେଷୁ ମହାମତେ । ରକ୍ଷିତାରୋ ମହାଯକ୍ଷା ନିତ୍ଯମ୍ ଆଲୋକଭୀରଵଃ
ମାୟାର ଶକ୍ତିରେ ସେ ରାଜା, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯକ୍ଷମାନେକୁ ରକ୍ଷାକାରୀ ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସବୁବେଳେ ଦେଖିଲେ ଭୟ ଲାଗେ।