କାଲେନାମଲତାଂ ଯାତେ ଵିତତେ ତସ୍ଯ ଚେତସି । ବଲାଦ୍ ଅଵତତାରାନ୍ତର୍ ଜ୍ଞାନମ୍ ଆତ୍ମପ୍ରସାଦଜମ୍
ସମୟ ଗତିରେ ତାଙ୍କର ମନ ପବିତ୍ର ହେଉଥିବା ବେଳେ, ନିଜର କୃପାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜ୍ଞାନ ଜୋରଦାର ଭାବେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।
ତତୋ ଵିଶୀର୍ଣାଵରଣୋ ଵିଗଲଦ୍ଵାସନାମଲଃ । ଅଵସତ୍ ପଲ୍ଲଵେ ତସ୍ମିନ୍ ମୁନିର୍ ଵିଗତକଲ୍ମଷଃ
ତାପରେ, ସେ ମୁନି ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଆବରଣ ଖସିଯିବା ପରେ ଓ ମନର ଲୁକାଇଥିବା ଆଶା-ଆକାଂକ୍ଷା ମାଟି ଯିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଦୁଷିତତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେଇ ପତ୍ରରେ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଲେ।
ସ ଦଦର୍ଶୈକଦା ତସ୍ଯାଂ ଲତାଯାମ୍ ଅଗ୍ରତସ୍ ସ୍ଥିତାମ୍ । ଵନଦେଵୀଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀମ୍ ଆଲୋଲକୁସୁମାମ୍ବରାମ୍
ଏକଦିନ, ସେଇ ଲତାରେ ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ଏକ ଅତି ବଡ଼ ଆଖି ଥିବା ବନଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ପୋଷାକ ଫୁଲରେ ଝୁଲୁଥିଲା।
କାମିନୀକାନ୍ତଵଦନାଂ ମଦଘୂର୍ଣିତଲୋଚନାମ୍ । ନୀଲୋତ୍ପଲାମୋଦଵତୀମ୍ ଅତୀଵ ସୁମନୋହରାମ୍
ସେ ବନଦେବୀଙ୍କ ମୁହଁ ମଧୁର ପ୍ରେମିକା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଚକ୍ଷୁ ମଦରେ ଭରି ଘୂରୁଥିଲା, ନୀଳ କମଳର ସୁଗନ୍ଧ ତାଙ୍କୁ ଆବେଷ୍ଟିତ କରିଥିଲା, ଏବଂ ସେ ଅତି ଆକର୍ଷକ ଥିଲେ।
ତାମ୍ ଉଵାଚାନଵଦ୍ଯାଙ୍ଗୀଂ ସ ମୁନିର୍ ଵିନତାନନାମ୍ । କୋକିଲଃ କୁସୁମାପୂରନତାଂ ଵନଲତାମ୍ ଇଵ
ସେ ମୁନି, ନିର୍ମଳ ଦେହ ଓ ନମ୍ର ମୁହଁ ଥିବା ସେଇ ବନଦେବୀଙ୍କୁ, ଯେପରି ଏକ କୋଇଲି ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଲତାକୁ ଡାକେ, ସେଭଳି କଥା କହିଲେ।
କା ତ୍ଵମ୍ ଉତ୍ପଲପତ୍ତ୍ରାକ୍ଷି ପରିଵିକ୍ଷୋଭିତସ୍ମରା । ଵଯସ୍ଯାମ୍ ଇଵ ପୁଷ୍ପାଢ୍ଯାଂ ଲତାଂ କିମ୍ ଅଧିତିଷ୍ଠସି
ହେ କମଳନୟନୀ, ତୁମ ମନ ଯେମିତି ପ୍ରେମରେ ଉତ୍କଳିତ, ତୁମେ କିଏ? ତୁମେ ଏହି ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ ଲତାକୁ, ବନ୍ଧୁଣୀ ଭାବେ କାହିଁକି ଆଶ୍ରୟ କରିଛ?
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତା ମୃଗଶାଵାକ୍ଷୀ ଗୌରୀ ପୀନପଯୋଧରା । ମୁନିମ୍ ଆହ ମନୋହାରି ମୁଗ୍ଧାକ୍ଷରମ୍ ଇଦଂ ଵଚଃ
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ମୃଗଶାବାକ୍ଷୀ, ଗୌରବର୍ଣ୍ଣା ଓ ପୁଷ୍ଟବକ୍ଷସ୍ଥଳୀ ନାରୀ, ମୁନିଙ୍କୁ ମନମୋହକ ଓ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଯାନି ଯାନି ଦୁରାପାନି ଵାଞ୍ଛିତାନି ମହୀତଲେ । ପ୍ରାପ୍ଯନ୍ତେ ତାନି ତାନ୍ଯ୍ ଆଶୁ ମହତାମ୍ ଏଵ ଯାଚ୍ଞଯା
ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁମାନେ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଆକାଂକ୍ଷିତ, ସେମାନେ ମହାନଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଶୀଘ୍ର ମିଳିଯାଏ।
ଅହମ୍ ଅସ୍ମିଂଲ୍ ଲତାକୀର୍ଣେ ତ୍ଵତ୍କଦମ୍ବାଭ୍ଯଲଙ୍କୃତେ । ଲତାଲୀଲାଲଯା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵିପିନେ ଵନଦେଵତା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଲତାର ମଧ୍ୟରେ, ତୁମ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଶୋଭିତ, ମୁଁ ଲତାମାଳାର ଖେଳରେ ବସୁଥିବା ଏହି ଅରଣ୍ୟର ଦେବୀ।
ହ୍ଯଶ୍ ଚୈତ୍ରସିତପକ୍ଷସ୍ଯ ତ୍ରଯୋଦଶ୍ଯାଂ ସ୍ମରୋତ୍ସଵେ । ବଭୂଵ ଵନଦେଵୀନାଂ ସମାଜୋ ନନ୍ଦନେ ଵନେ
ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ତ୍ରୟୋଦଶୀ ତିଥିରେ, ପ୍ରେମ ଉତ୍ସବ ଅବସରରେ, ନନ୍ଦନ ବନରେ ବନଦେବୀମାନେ ଏକଠି ହୋଇଥିଲେ।
ସାମୋଦପୁଷ୍ପଭ୍ରମରେ କୋକିଲାଲିପରିଚ୍ଛଦା । ତତ୍ରାହମ୍ ଅଗମଂ ନାଥ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଲଲନାସଦଃ
ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ, ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଗୁଞ୍ଜନ, କୋଇଲି ଓ ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଶୋଭା ସହିତ, ମୁଁ ସେଠାକୁ ଯାଇଥିଲି, ନାଥ, ତିନି ଲୋକର ସୁନ୍ଦରୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଏକଠି ହୋଇଥିଲେ।
ତତୋ ଦୃଷ୍ଟା ମଯା ସର୍ଵା ଵଯସ୍ଯା ମଦନୋତ୍ସଵେ । ଅପୁତ୍ରଯା ପୁତ୍ରଯୁତାସ୍ ତେନାହଂ ଦୁଃଖିତା ଭୃଶମ୍
ତାପରେ, ପ୍ରେମ ଉତ୍ସବରେ, ମୁଁ ମୋ ସମସ୍ତ ସଖୀମାନେ—କେହି ସନ୍ତାନ ସହିତ, କେହି ସନ୍ତାନ ବିନା—ଦେଖିଲି। ମୋର ସନ୍ତାନ ନଥିବାରୁ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲି।
ତ୍ଵଯି ସର୍ଵାର୍ଥିସାର୍ଥସ୍ଯ ବୃହତ୍କଲ୍ପତରୌ ସ୍ଥିତେ । ଅନାଥେଵ କଥଂ ନାଥ କିଲ ଶୋଚ୍ଯାସ୍ମ୍ଯ୍ ଅପୁତ୍ରିକା
ନାଥ, ସମସ୍ତ ଆଶାକୁ ପୂରଣ କରୁଥିବା ବଡ଼ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଭଳି ଆପଣ ରହିଛନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ କିପରି ଅନାଥ ଭଳି ସନ୍ତାନ ନଥିବା ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିବି?
ଦେହି ମେ ଭଗଵନ୍ ପୁତ୍ରଂ ନୋ ଚେଦ୍ ଦେହମ୍ ଇହାଗ୍ନଯେ । ପ୍ରକରୋମ୍ଯ୍ ଆହୁତିଂ ପୁତ୍ରଦୁଃଖଦାହୋପଶାନ୍ତଯେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଜଣେ ପୁଅ ଦିଅନ୍ତୁ; ଯଦି ଦେଉନାହାନ୍ତି, ତେବେ ଏଠାରେ ମୁଁ ମୋ ଦେହକୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରିଦେବି, ପୁଅ ନଥିବା ଦୁଃଖର ଜ୍ୱାଳାକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ।
ତାମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵତୀଂ ତନ୍ଵୀଂ ଵିହସ୍ଯ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ । ପ୍ରାହ ହସ୍ତଗତଂ ପୁଷ୍ପଂ ତସ୍ଯୈ ଦତ୍ତ୍ଵା ଦଯାନ୍ଵିତଃ
ସେପରି କହିଥିବା ସେ ଶରୀରସୁକୁମାରୀକୁ ଦେଖି, ମହାନ ଋଷି ହସିଲେ ଏବଂ କରୁଣାଭାବରେ ତାଙ୍କ ହାତରେ ଥିବା ଏକ ଫୁଲ ତାକୁ ଦେଇ କହିଲେ—
ଗଚ୍ଛ ତନ୍ଵଙ୍ଗି ମାସେନ ପୂଜାର୍ହମ୍ ଅଲିଲୋଚନମ୍ । ପ୍ରସୋଷ୍ଯସେ ସୁତଂ କାନ୍ତଂ ପ୍ରସୂନମ୍ ଇଵ ସଲ୍ଲତା
ଯାଅ, ଶୁଭ୍ର ଅଙ୍ଗବତୀ, ଏକ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଏମିତି ଏକ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେବ, ଯିଏ ପୂଜାଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ ଥିବ, ଯେପରି ଲତା ଫୁଲ ଫଳାଏ।
କିଂ ତ୍ଵ୍ ଅସୌ ମରଣାଵେଶପାପିନ୍ଯେତସ୍ ତ୍ଵଯା ଯତଃ । ଯାଚିତଃ କୃଚ୍ଛ୍ରସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯଜ୍ଞାନସ୍ ତେନ ଭଵିଷ୍ଯତି
କିନ୍ତୁ ସେ ପୁଅ ମୃତ୍ୟୁର ପ୍ରଭାବରେ ଆବୃତ ହେବ, କାରଣ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ବହୁତ କଷ୍ଟରେ ଚାହିଁଛ; ଏହିଠାରୁ ସେ ଅଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ ହେବ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ସ ମୁନିସ୍ ତନ୍ଵୀଂ ପ୍ରସନ୍ନମୁଖମଣ୍ଡଲାମ୍ । ପରିଚର୍ଯାଂ କରୋମୀତି ପ୍ରାର୍ଥନୋତ୍କାଂ ଵ୍ଯସର୍ଜଯତ୍
ଏଭଳି କହି, ସେ ମୁନି ହସୁଥିବା ମୁହଁରେ ଆନନ୍ଦ ଝଲକୁଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଦେହଅଳି ଝିଅଟିଏଙ୍କୁ, 'ମୁଁ ତୁମ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା ନେବି' ବୋଲି ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ।
ସା ଜଗାମାତ୍ମସଦନଂ ସୋ ଽତିଷ୍ଠତ୍ ସ୍ଵାତ୍ମନା ସହ । ଅଵହତ୍ କ୍ରମଶଃ କାଲ ଋତୁସଂଵତ୍ସରାଙ୍କିତଃ
ସେ ଝିଅ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲା, ମୁନି ନିଜେ ନିଜ ସହିତ ରହିଲେ। ଏଭଳି ଦିନ, ଋତୁ ଓ ବର୍ଷ ଚାଲିଯାଉଥିଲା।
ଅଥ ଦୀର୍ଘେଣ କାଲେନ ସୈଵୋତ୍ପଲଵିଲୋଚନା । ଦ୍ଵାଦଶାବ୍ଦମ୍ ଉପାଦାଯ ସୁତଂ ମୁନିମ୍ ଉପାଯଯୌ
ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଉତ୍ପଳ ନୟନ ଥିବା ସେ ସ୍ତ୍ରୀ, ବାରହ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇ ଆସିଲେ।
ସମ୍ପ୍ରଣମ୍ଯୋପଵିଶ୍ଯାଗ୍ରେ ମୁନିମ୍ ଇନ୍ଦୁସମାନନା । ଉଵାଚ କଲଯା ଵାଚା ଚୂତଦ୍ରୁମମ୍ ଇଵାଲିନୀ
ମୁନିଙ୍କ ପାଖରେ ଗୋଡ଼ା ଲାଗି, ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁହଁରେ, ସେ ସାମ୍ନାରେ ବସିଲେ। ମଧୁର କଥାରେ, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଯେମିତି ଆମ୍ବ ଗଛକୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେମିତି କଥା କହିଲେ।
ଅଯଂ ସ ଭଗଵନ୍ ଭଵ୍ଯଃ କୁମାରଃ ପୁତ୍ର ଆଵଯୋଃ । କୃତୋ ମଯା ସମଗ୍ରାଣାଂ କଲାନାଂ କିଲ କୋଵିଦଃ
ଏହି ମହାନ୍ୟ, ଏହି ଉତ୍ତମ କୁମାର ଆମର ପୁଅ, ଯାହାକୁ ମୁଁ ପାଳିଛି। କୁହାଯାଏ, ସେ ସମସ୍ତ କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ପ୍ରଭୋ କେଵଲମ୍ ଏତେନ ଜ୍ଞାନଂ ନାଧିଗତଂ ଶୁଭମ୍ । ଯେନ ସଂସାରଯନ୍ତ୍ରେ ଽସ୍ମିନ୍ ନ ପୁନଃ ପରିପୀଡ୍ଯତେ
ପ୍ରଭୁ, କେବଳ ଏହି ପୁଅଙ୍କୁ ଶୁଭ ଜ୍ଞାନ ଦିଆଯାଇନାହିଁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ପୁଣି ଦୁଃଖ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ।
ଜ୍ଞାନଂ ତ୍ଵମ୍ ଏଵାସ୍ଯ ଵିଭୋ କୃପଯୋପଦିଶାଧୁନା । କୋ ହି ନାମ କୁଲେ ଜାତଂ ପୁତ୍ରଂ ମୌର୍ଖ୍ଯେ ନିଯୋଜଯେତ୍
ପ୍ରଭୁ, ଦୟାକରି ଏହିବେଳେ ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନ ଶିଖାନ୍ତୁ। କାହା ଚାହିଁବେ ଭଲ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବା ପୁଅକୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ରଖିବାକୁ?
ଏଵଂଵଦନ୍ତୀଂ ସ ମୁନିର୍ ମଚ୍ଛିଷ୍ଯମ୍ ଅବଲେ ସୁତମ୍ । ଇହୈଵ ସ୍ଥାପଯୈନଂ ତ୍ଵମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ତାଂ ଵ୍ଯସର୍ଜଯତ୍
ସେ ମହାର୍ଷି, ସେ ମହିଳା ଏପରି କହିବା ପରେ, କହିଲେ— 'ଏହି ଅବଳେ, ତୁମ ପୁଅ, ମୋର ଶିଷ୍ୟ, ଏଠାରେ ରଖିଦିଅ।' ଏହା କହି ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଦେଲେ।
ତସ୍ଯାଂ ଗତାଯାଂ ସ ପିତୁର୍ ଅନ୍ତେଵାସିତଯା ତଦା । ଅତିଷ୍ଠତ୍ ସଂଯତୋ ଧୀମାନ୍ ଅର୍କସ୍ଯେଵାରୁଣଃ ପୁରଃ
ସେ ଯେତେବେଳେ ଚାଲିଗଲେ, ସେଠାରେ ସେ ଶିଷ୍ୟ ଭଳି ନିୟମିତ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭାବରେ ରହିଲେ, ଯେପରି ଅରୁଣ ତାଙ୍କର ବାପା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଖରେ ରହେ।
କଦର୍ଥପ୍ରାପ୍ଯଵିଜ୍ଞାନଂ ତତଶ୍ ଚିତ୍ରାଭିର୍ ଉକ୍ତିଭିଃ । ଚିରଂ କାଲମ୍ ଅସୌ ତତ୍ର ମୁନିଃ ପୁତ୍ରଂ ଵ୍ଯବୋଧଯତ୍
ତାପରେ, ଅନେକ ଆକର୍ଷଣୀୟ କଥା ଦ୍ୱାରା, ମୁନି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ଦୁର୍ଲଭ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ଶିଖାଇଲେ।
ଆଖ୍ଯାଯିକାଖ୍ଯାନଶତୈର୍ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୈର୍ ଦୃଷ୍ଟକଲ୍ପିତୈଃ । ତଥେତିହାସଵୃତ୍ତାନ୍ତୈର୍ ଵେଦଵେଦାନ୍ତନିଶ୍ଚଯୈଃ
ସେ ଶତଶଃ କଥା, କାହାଣୀ, ଦୃଷ୍ଟ ଓ କଳ୍ପିତ ଉଦାହରଣ, ଏହାସହ ଇତିହାସ ଓ ବେଦ-ବେଦାନ୍ତର ନିଷ୍କର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଶିଖାଇଲେ।
ଅନୁଦ୍ଵେଗିତଯା ନିତ୍ଯଂ ଵିସ୍ତରେଣ କଥାକ୍ରମୈଃ । ଅନୁଭୂତିମ୍ ଉପାରୂଢୈ ରୂଢୈର୍ ଅତିଧିଯାଂ ଧିଯି
ସେ ସବୁବେଳେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ, ବିସ୍ତୃତ କଥାମାଳା ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରବଳ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ମନରେ ଭଲଭାବେ ଗଢ଼ିଥିବା ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥିଲେ।
ଅନୁଭଵଵଶତୋ ରସାତିରିକ୍ତୈର୍ ଅଲମ୍ ଉଚିତାର୍ଥଵଚୋଗଣୈର୍ ମହାତ୍ମା । ଜଲଦ ଇଵ ଶିଖଣ୍ଡିନଂ ପୁରସ୍ସ୍ଥଂ ତନଯମ୍ ଅବୋଧଯଦ୍ ଅମ୍ବରେ ମହର୍ଷିଃ
ନିଜ ଅନୁଭବର ଶକ୍ତିରେ, ଗଭୀର ଅର୍ଥ ଭରିଥିବା ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ମାନେୟ ଶବ୍ଦରେ, ସେ ମହାନ ଋଷି ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାଇଥିବା ପାଖରେ ଜଣେ ମେଘ ଯେପରି ଆକାଶରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ମୟୂରକୁ ଶିଖ୍ୟା ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ।