ଦ୍ଯୁମୂର୍ଧାନୋ ମହୀପାଦା ଵନାଲୀରୋମରାଜଯଃ । ଜଙ୍ଗଲୋରୁନିତମ୍ବିନ୍ଯଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କକୃତକୁଣ୍ଡଲାଃ
ଆକାଶ ମୁଣ୍ଡ ଭାବେ, ମାଟି ପାଦ ଭାବେ, ଜଙ୍ଗଲ ତାଙ୍କର କେଶରେ ଲାଇନ, ଅରଣ୍ୟ ତାଙ୍କର ପାଟୁଳା କମର, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କଣ୍ଠା ଭାବେ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଥିଲେ।
ଶାଲିସଞ୍ଚାରକେଦାରଚନ୍ଦନସ୍ଥାସକାଙ୍କିତାଃ । ଶିଖରୋରସିଜାଲଗ୍ନହିମଶୁଭ୍ରାମ୍ବୁଦାଂଶୁକାଃ
ଧାନ ଖେତ ଓ ଚନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନର ଚିହ୍ନ ଲାଗିଥିଲା, ଶିଖରଗୁଡିକୁ ହିମ ଓ ମେଘର ସ୍ଫଟିକ ପୋଶାକ ଢାକିଥିଲା।
ମହାର୍ଣଵପଯଃପୂରନଵମଣ୍ଡନଦର୍ପଣାଃ । ଵୃକ୍ଷୌଘଘର୍ମପୁଲକା ଭୁଵନାନ୍ତଃପୁରାନ୍ତରାଃ
ବଡ଼ ସାଗରର ଜଳର ନୂତନ ଶୃଙ୍ଗାରକୁ ଆଇନା ଭଳି ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରୁଥିଲା, ତାଙ୍କର ଅରଣ୍ୟ ଗଛର ଭିଡରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅନ୍ତଃପୁର ଭାବେ ରହିଥିଲା।
ଆର୍ତଵସ୍ନାନଧାରିଣ୍ଯୋ ଲଗ୍ନସୂର୍ଯାଂଶୁକୁଙ୍କୁମାଃ । ଵିଚିତ୍ରକୁସୁମୋପେତାଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରାଂଶୁସିତଚନ୍ଦନାଃ
ସେମାନେ ବସନ୍ତ ଋତୁର ପବିତ୍ର ପାଣିରେ ଧୋଇଥିବା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କୁଙ୍କୁମ ରଙ୍ଗିନ କିରଣରେ ଭାସ୍କରିତ, ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଧଳା ଚନ୍ଦନ ଲେପିଥିଲେ।
ଗଗନତଲଲତାଦଲୋପଵିଷ୍ଟଃ ପ୍ରସୃତଵନାଵଲିଵାରିଵାହଵେଷାଃ । ତ୍ରିଭୁଵନଵନିତା ଦଦର୍ଶ ହୃଷ୍ଟଃ କୁସୁମନିରନ୍ତରମଣ୍ଡିତା ଦଶାଶାଃ
ଆକାଶରେ ଲତାର ଏକ ଡାଳିରେ ବସି, ଚାରିପାଖରେ ଜଙ୍ଗଲ ଲତାର ଝରଣା ଓ ହଲକା ପବନ ଘେରିଥିବା, ସେ ତିନି ଲୋକର ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦରେ ଦେଖିଲେ; ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅବିରତ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ରାସୌ ପ୍ରସିଦ୍ଧସ୍ ତାପସାଶ୍ରମେ । କଦମ୍ବଦାଶୂର ଇତି ଶୂରସ୍ ତପସି ଦାରୁଣେ
ସେଇ ସମୟରୁ, ସେ ତାପସମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରମରେ 'କଦମ୍ବ ଦାଶୂର' ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ଯିଏ କଠିନ ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ଓ ଶୂର।
ତସ୍ମିଂଲ୍ ଲତାଦଲେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଵିଲୋକ୍ଯ କକୁଭଃ କ୍ଷଣମ୍ । ଦୃଢଂ ପଦ୍ମାସନଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ଦିଗ୍ଭ୍ଯଃ ପ୍ରତ୍ଯାହୃତାତ୍ମନା
ସେଠାରେ ଲତାର ଏକ ପତ୍ର ଉପରେ ବସି, କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଚାରିଦିଗକୁ ଦେଖିଲେ; ତାପରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ପଦ୍ମାସନ ନେଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ମନକୁ ଆକର୍ଷଣ କରି ନେଲେ।
ଅଜ୍ଞାତପରମାର୍ଥେନ କ୍ରିଯାମାତ୍ରେ ଚ ତିଷ୍ଠତା । ଫଲକାର୍ପଣ୍ଯଯୁକ୍ତେନ ମନସା ସୋ ଽକରୋନ୍ ମଖମ୍
ଉଚ୍ଚତମ ସତ୍ୟକୁ ନ ଜାଣି, କେବଳ କ୍ରିୟାରେ ଲିନ ରହି, କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦାନକୁ ମନରେ ଧରି, ସେ ଏକ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।
ନଭୋଗତଲତାପତ୍ତ୍ରସଂସ୍ଥିତେନ ଵନାନ୍ତରେ । ସର୍ଵାସ୍ ସ୍ଵମନସା ତେନ କୃତା ଯଜ୍ଞକ୍ରିଯାଃ କ୍ରମାତ୍
ଆକାଶରେ ଲତାପତ୍ର ଉପରେ ବସି, ସେ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ କେବଳ ମନରେ କରିଥିଲେ।
ତତ୍ରାସୌ ଦଶ ଵର୍ଷାଣି ମନସୈଵାଯଜତ୍ ସୁରାନ୍ । ଗଵାଶ୍ଵନରମେଧାଦ୍ଯୈର୍ ଯଜ୍ଞୈର୍ ଵିପୁଲଦକ୍ଷିଣୈଃ
ସେଠାରେ, ଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା ଓ ମାନବ ଯଜ୍ଞ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ବଡ଼ ଦାନ ଦେଇ, ସେ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ କେବଳ ମନରେ ପୂଜା କରିଥିଲେ।
କାଲେନାମଲତାଂ ଯାତେ ଵିତତେ ତସ୍ଯ ଚେତସି । ବଲାଦ୍ ଅଵତତାରାନ୍ତର୍ ଜ୍ଞାନମ୍ ଆତ୍ମପ୍ରସାଦଜମ୍
ସମୟ ଗତିରେ ତାଙ୍କର ମନ ପବିତ୍ର ହେଉଥିବା ବେଳେ, ନିଜର କୃପାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜ୍ଞାନ ଜୋରଦାର ଭାବେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।
ତତୋ ଵିଶୀର୍ଣାଵରଣୋ ଵିଗଲଦ୍ଵାସନାମଲଃ । ଅଵସତ୍ ପଲ୍ଲଵେ ତସ୍ମିନ୍ ମୁନିର୍ ଵିଗତକଲ୍ମଷଃ
ତାପରେ, ସେ ମୁନି ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଆବରଣ ଖସିଯିବା ପରେ ଓ ମନର ଲୁକାଇଥିବା ଆଶା-ଆକାଂକ୍ଷା ମାଟି ଯିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଦୁଷିତତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେଇ ପତ୍ରରେ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଲେ।
ସ ଦଦର୍ଶୈକଦା ତସ୍ଯାଂ ଲତାଯାମ୍ ଅଗ୍ରତସ୍ ସ୍ଥିତାମ୍ । ଵନଦେଵୀଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀମ୍ ଆଲୋଲକୁସୁମାମ୍ବରାମ୍
ଏକଦିନ, ସେଇ ଲତାରେ ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ଏକ ଅତି ବଡ଼ ଆଖି ଥିବା ବନଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ପୋଷାକ ଫୁଲରେ ଝୁଲୁଥିଲା।
କାମିନୀକାନ୍ତଵଦନାଂ ମଦଘୂର୍ଣିତଲୋଚନାମ୍ । ନୀଲୋତ୍ପଲାମୋଦଵତୀମ୍ ଅତୀଵ ସୁମନୋହରାମ୍
ସେ ବନଦେବୀଙ୍କ ମୁହଁ ମଧୁର ପ୍ରେମିକା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଚକ୍ଷୁ ମଦରେ ଭରି ଘୂରୁଥିଲା, ନୀଳ କମଳର ସୁଗନ୍ଧ ତାଙ୍କୁ ଆବେଷ୍ଟିତ କରିଥିଲା, ଏବଂ ସେ ଅତି ଆକର୍ଷକ ଥିଲେ।
ତାମ୍ ଉଵାଚାନଵଦ୍ଯାଙ୍ଗୀଂ ସ ମୁନିର୍ ଵିନତାନନାମ୍ । କୋକିଲଃ କୁସୁମାପୂରନତାଂ ଵନଲତାମ୍ ଇଵ
ସେ ମୁନି, ନିର୍ମଳ ଦେହ ଓ ନମ୍ର ମୁହଁ ଥିବା ସେଇ ବନଦେବୀଙ୍କୁ, ଯେପରି ଏକ କୋଇଲି ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଲତାକୁ ଡାକେ, ସେଭଳି କଥା କହିଲେ।
କା ତ୍ଵମ୍ ଉତ୍ପଲପତ୍ତ୍ରାକ୍ଷି ପରିଵିକ୍ଷୋଭିତସ୍ମରା । ଵଯସ୍ଯାମ୍ ଇଵ ପୁଷ୍ପାଢ୍ଯାଂ ଲତାଂ କିମ୍ ଅଧିତିଷ୍ଠସି
ହେ କମଳନୟନୀ, ତୁମ ମନ ଯେମିତି ପ୍ରେମରେ ଉତ୍କଳିତ, ତୁମେ କିଏ? ତୁମେ ଏହି ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ ଲତାକୁ, ବନ୍ଧୁଣୀ ଭାବେ କାହିଁକି ଆଶ୍ରୟ କରିଛ?
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତା ମୃଗଶାଵାକ୍ଷୀ ଗୌରୀ ପୀନପଯୋଧରା । ମୁନିମ୍ ଆହ ମନୋହାରି ମୁଗ୍ଧାକ୍ଷରମ୍ ଇଦଂ ଵଚଃ
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ମୃଗଶାବାକ୍ଷୀ, ଗୌରବର୍ଣ୍ଣା ଓ ପୁଷ୍ଟବକ୍ଷସ୍ଥଳୀ ନାରୀ, ମୁନିଙ୍କୁ ମନମୋହକ ଓ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଯାନି ଯାନି ଦୁରାପାନି ଵାଞ୍ଛିତାନି ମହୀତଲେ । ପ୍ରାପ୍ଯନ୍ତେ ତାନି ତାନ୍ଯ୍ ଆଶୁ ମହତାମ୍ ଏଵ ଯାଚ୍ଞଯା
ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁମାନେ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଆକାଂକ୍ଷିତ, ସେମାନେ ମହାନଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଶୀଘ୍ର ମିଳିଯାଏ।
ଅହମ୍ ଅସ୍ମିଂଲ୍ ଲତାକୀର୍ଣେ ତ୍ଵତ୍କଦମ୍ବାଭ୍ଯଲଙ୍କୃତେ । ଲତାଲୀଲାଲଯା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵିପିନେ ଵନଦେଵତା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଲତାର ମଧ୍ୟରେ, ତୁମ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଶୋଭିତ, ମୁଁ ଲତାମାଳାର ଖେଳରେ ବସୁଥିବା ଏହି ଅରଣ୍ୟର ଦେବୀ।
ହ୍ଯଶ୍ ଚୈତ୍ରସିତପକ୍ଷସ୍ଯ ତ୍ରଯୋଦଶ୍ଯାଂ ସ୍ମରୋତ୍ସଵେ । ବଭୂଵ ଵନଦେଵୀନାଂ ସମାଜୋ ନନ୍ଦନେ ଵନେ
ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ତ୍ରୟୋଦଶୀ ତିଥିରେ, ପ୍ରେମ ଉତ୍ସବ ଅବସରରେ, ନନ୍ଦନ ବନରେ ବନଦେବୀମାନେ ଏକଠି ହୋଇଥିଲେ।
ସାମୋଦପୁଷ୍ପଭ୍ରମରେ କୋକିଲାଲିପରିଚ୍ଛଦା । ତତ୍ରାହମ୍ ଅଗମଂ ନାଥ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଲଲନାସଦଃ
ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ, ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଗୁଞ୍ଜନ, କୋଇଲି ଓ ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଶୋଭା ସହିତ, ମୁଁ ସେଠାକୁ ଯାଇଥିଲି, ନାଥ, ତିନି ଲୋକର ସୁନ୍ଦରୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଏକଠି ହୋଇଥିଲେ।
ତତୋ ଦୃଷ୍ଟା ମଯା ସର୍ଵା ଵଯସ୍ଯା ମଦନୋତ୍ସଵେ । ଅପୁତ୍ରଯା ପୁତ୍ରଯୁତାସ୍ ତେନାହଂ ଦୁଃଖିତା ଭୃଶମ୍
ତାପରେ, ପ୍ରେମ ଉତ୍ସବରେ, ମୁଁ ମୋ ସମସ୍ତ ସଖୀମାନେ—କେହି ସନ୍ତାନ ସହିତ, କେହି ସନ୍ତାନ ବିନା—ଦେଖିଲି। ମୋର ସନ୍ତାନ ନଥିବାରୁ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲି।
ତ୍ଵଯି ସର୍ଵାର୍ଥିସାର୍ଥସ୍ଯ ବୃହତ୍କଲ୍ପତରୌ ସ୍ଥିତେ । ଅନାଥେଵ କଥଂ ନାଥ କିଲ ଶୋଚ୍ଯାସ୍ମ୍ଯ୍ ଅପୁତ୍ରିକା
ନାଥ, ସମସ୍ତ ଆଶାକୁ ପୂରଣ କରୁଥିବା ବଡ଼ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଭଳି ଆପଣ ରହିଛନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ କିପରି ଅନାଥ ଭଳି ସନ୍ତାନ ନଥିବା ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିବି?
ଦେହି ମେ ଭଗଵନ୍ ପୁତ୍ରଂ ନୋ ଚେଦ୍ ଦେହମ୍ ଇହାଗ୍ନଯେ । ପ୍ରକରୋମ୍ଯ୍ ଆହୁତିଂ ପୁତ୍ରଦୁଃଖଦାହୋପଶାନ୍ତଯେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଜଣେ ପୁଅ ଦିଅନ୍ତୁ; ଯଦି ଦେଉନାହାନ୍ତି, ତେବେ ଏଠାରେ ମୁଁ ମୋ ଦେହକୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରିଦେବି, ପୁଅ ନଥିବା ଦୁଃଖର ଜ୍ୱାଳାକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ।
ତାମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵତୀଂ ତନ୍ଵୀଂ ଵିହସ୍ଯ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ । ପ୍ରାହ ହସ୍ତଗତଂ ପୁଷ୍ପଂ ତସ୍ଯୈ ଦତ୍ତ୍ଵା ଦଯାନ୍ଵିତଃ
ସେପରି କହିଥିବା ସେ ଶରୀରସୁକୁମାରୀକୁ ଦେଖି, ମହାନ ଋଷି ହସିଲେ ଏବଂ କରୁଣାଭାବରେ ତାଙ୍କ ହାତରେ ଥିବା ଏକ ଫୁଲ ତାକୁ ଦେଇ କହିଲେ—
ଗଚ୍ଛ ତନ୍ଵଙ୍ଗି ମାସେନ ପୂଜାର୍ହମ୍ ଅଲିଲୋଚନମ୍ । ପ୍ରସୋଷ୍ଯସେ ସୁତଂ କାନ୍ତଂ ପ୍ରସୂନମ୍ ଇଵ ସଲ୍ଲତା
ଯାଅ, ଶୁଭ୍ର ଅଙ୍ଗବତୀ, ଏକ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଏମିତି ଏକ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେବ, ଯିଏ ପୂଜାଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ ଥିବ, ଯେପରି ଲତା ଫୁଲ ଫଳାଏ।
କିଂ ତ୍ଵ୍ ଅସୌ ମରଣାଵେଶପାପିନ୍ଯେତସ୍ ତ୍ଵଯା ଯତଃ । ଯାଚିତଃ କୃଚ୍ଛ୍ରସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯଜ୍ଞାନସ୍ ତେନ ଭଵିଷ୍ଯତି
କିନ୍ତୁ ସେ ପୁଅ ମୃତ୍ୟୁର ପ୍ରଭାବରେ ଆବୃତ ହେବ, କାରଣ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ବହୁତ କଷ୍ଟରେ ଚାହିଁଛ; ଏହିଠାରୁ ସେ ଅଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ ହେବ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ସ ମୁନିସ୍ ତନ୍ଵୀଂ ପ୍ରସନ୍ନମୁଖମଣ୍ଡଲାମ୍ । ପରିଚର୍ଯାଂ କରୋମୀତି ପ୍ରାର୍ଥନୋତ୍କାଂ ଵ୍ଯସର୍ଜଯତ୍
ଏଭଳି କହି, ସେ ମୁନି ହସୁଥିବା ମୁହଁରେ ଆନନ୍ଦ ଝଲକୁଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଦେହଅଳି ଝିଅଟିଏଙ୍କୁ, 'ମୁଁ ତୁମ ପରିଚର୍ଯ୍ୟା ନେବି' ବୋଲି ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ।
ସା ଜଗାମାତ୍ମସଦନଂ ସୋ ଽତିଷ୍ଠତ୍ ସ୍ଵାତ୍ମନା ସହ । ଅଵହତ୍ କ୍ରମଶଃ କାଲ ଋତୁସଂଵତ୍ସରାଙ୍କିତଃ
ସେ ଝିଅ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲା, ମୁନି ନିଜେ ନିଜ ସହିତ ରହିଲେ। ଏଭଳି ଦିନ, ଋତୁ ଓ ବର୍ଷ ଚାଲିଯାଉଥିଲା।
ଅଥ ଦୀର୍ଘେଣ କାଲେନ ସୈଵୋତ୍ପଲଵିଲୋଚନା । ଦ୍ଵାଦଶାବ୍ଦମ୍ ଉପାଦାଯ ସୁତଂ ମୁନିମ୍ ଉପାଯଯୌ
ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଉତ୍ପଳ ନୟନ ଥିବା ସେ ସ୍ତ୍ରୀ, ବାରହ ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇ ଆସିଲେ।