କଚତ୍କୁସୁମଗୁଚ୍ଛାଚ୍ଛଫଣାମଣିଗଣାଵୃତମ୍ । ପାତାଲାଦ୍ ଉତ୍ଥିତଂ ଶେଷମ୍ ଇଵ ଵ୍ଯୋମଦିଦୃକ୍ଷଯା
ତେଜସ୍ୱୀ କୁସୁମର ଗୁଛ ଯେପରି ନାଗମଣି ଭରା ସର୍ପମୁଣ୍ଡ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା, ଏହି ଗଛ ମଣିଷ ଶେଷ ନାଗ ପରି ପୃଥିବୀରୁ ଉଠି, ଆକାଶକୁ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇଥିଲା।
ରଜସୋଦ୍ଧୂଲିତାକାରଂ ଦ୍ଵିତୀଯମ୍ ଇଵ ଶଙ୍କରମ୍ । ଛାଯଯା ଫଲଶାଲିନ୍ଯା ସମସ୍ତମୁନିଶଙ୍କରମ୍
ଧୂଳିରେ ଢାକା ତାହାର ଆକୃତି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଶିବଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଫଳରେ ଭରିଥିବା ଛାୟାରେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଭୟଭିତ ହେଉଥିଲେ, ଯେପରି ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟ ହୁଏ।
ନିବିଡଦଲନିବଦ୍ଧଭିତ୍ତିଭାଗୈଃ କୁସୁମଲତାନଵମଣ୍ଡପୈର୍ ଉପେତମ୍ । ପୁରମ୍ ଇଵ ଗଗନେ କଦମ୍ବଵୃକ୍ଷଂ ଖଗକୁଲନାଗରସଙ୍କଟଂ ଦଦର୍ଶ
ଘନ ଶାଖାପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦେଉଳ ଦିଏଥିବା ଦିଵାଲ ଭଳି ହୋଇଥିଲା, ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଲତା ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରିଥିଲା; ସେଠାରେ ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସେ ଗଛର ନାଗରିକ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ, ଏହି କଦମ୍ବ ଗଛ ଆକାଶରେ ଏକ ସହର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତମ୍ ଅଥାସୌ ମହାବୁଦ୍ଧିଃ ଫଲପଲ୍ଲଵଶାଲିନମ୍ । ଆନନ୍ଦମନ୍ଥରମନାଃ ପୁଷ୍ପରୂପାଚଲୋପମମ୍
ତାପରେ ସେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଆନନ୍ଦରେ ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଫଳ ଓ କୋମଳ ପତ୍ରରେ ଭରିଥିବା, ଫୁଲର ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଗଛକୁ ଦେଖିଲେ।
କଦମ୍ବଂ ରୋଦସୀସ୍ତମ୍ଭମ୍ ଆରୁରୋହ ଵନସ୍ଥିତମ୍ । ଏକାର୍ଣଵଗତଂ ଶୌରିଃ କଲ୍ପଵୃକ୍ଷମ୍ ଇଵୋନ୍ନତମ୍
ସେ କଦମ୍ବ ଗଛ, ମାଟିରେ ଦଢ଼ି ଥିବା ଜଙ୍ଗଲର ଏକ ମହାସ୍ତମ୍ଭ, ଉପରକୁ ଚଢ଼ିଲେ; ଯେପରି ଏକାକୀ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ଉଠିଥିବା କଳ୍ପବୃକ୍ଷକୁ ବିଷ୍ଣୁ ଚଢ଼ିଥିଲେ।
ତତ୍ରାସୌ ଵ୍ଯୋମଲଗ୍ନାଯାଶ୍ ଶାଖାଯାଃ ପ୍ରାନ୍ତପଲ୍ଲଵେ । ଵିଵେଶାଧିଗତାକାଶମ୍ ଐଡୂକପ୍ରାନ୍ତବୁଦ୍ଧଵତ୍
ସେଠାରେ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଥିବା ଏକ ଡାଳର ଶେଷ ପତ୍ରରେ ସେ ପହଞ୍ଚି, ଏକ ବାନର ମନ ଯେପରି ଡାଳର ଶେଷରେ ରହେ, ସେପରି ଖୋଲା ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।
ଅଥୋପଵିଶ୍ଯ ମୃଦୁନି ନଵପଲ୍ଲଵଵିଷ୍ଟରେ । କ୍ଷଣମ୍ ଆଲୋକିତାସ୍ ତେନ ଦିଶଃ କୌତୁକମନ୍ଥରମ୍
ତାପରେ, ନୂତନ ପତ୍ରର ମୃଦୁ ବିଛାଉଣି ଉପରେ ବସି, ସେ କିଛି ଖଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାରିପାଖର ଦିଗକୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲା।
ସରିଦେକାଵଲୀରମ୍ଯାଶ୍ ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରସ୍ତନକୁଟ୍ମଲାଃ । ନିର୍ମଲାକାଶକଵରା ଲୋଲନୀଲାମ୍ବୁଦାଲକାଃ
ସେ ଦେଖିଲା ଶୁଭ୍ର ତଟରେ ଶୋଭିତ ନଦୀମାଳା, ବଡ଼ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ମାନେ ମାନେ ପାହାଡ଼ର ଛାତି ପରି, ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ଉପରେ ମେଘ ଛାଇଥିବା, ଏବଂ ନୀଳ କମଳ ହଲେ ହଲେ ହଲୁଚୁଆଁ।
ନୀଲଶାଦ୍ଵଲଵସନାଃ ପୁଷ୍ପଗୌରଵନାଙ୍ଗିକାଃ । ଗୃହୀତସାଗରାପୂର୍ଣକଲଶାଃ ପୁରଭୂଷଣାଃ
ନୀଳ ଓ ହରିତ ଘାସରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ, ଫୁଲ ପରି ହଲୁକା ରଙ୍ଗର ଅଙ୍ଗ, ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶ ଧରି, ସେମାନେ ସହରକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ।
ଧୃତପ୍ରଫୁଲ୍ଲପଦ୍ମିନ୍ଯସ୍ ସୁଗନ୍ଧିମୁଖମାରୁତାଃ । ଗ୍ରାମଘୁଙ୍ଘୁମକାକଲ୍ଯୋ ନିର୍ଝରାରଵନୂପୁରାଃ
ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ଧରି, ସୁଗନ୍ଧିତ ପବନ ମୁହଁ ଭାବେ ବହୁଥିଲା; ଗ୍ରାମଗୁଡିକରେ କାଉଁଡ଼ାର ଡାକରେ ଗୁଞ୍ଜନ ହେଉଥିଲା, ଝରଣାର ଶବ୍ଦ ନୂପୁର ଭଳି ରେସା ହେଉଥିଲା।
ଦ୍ଯୁମୂର୍ଧାନୋ ମହୀପାଦା ଵନାଲୀରୋମରାଜଯଃ । ଜଙ୍ଗଲୋରୁନିତମ୍ବିନ୍ଯଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କକୃତକୁଣ୍ଡଲାଃ
ଆକାଶ ମୁଣ୍ଡ ଭାବେ, ମାଟି ପାଦ ଭାବେ, ଜଙ୍ଗଲ ତାଙ୍କର କେଶରେ ଲାଇନ, ଅରଣ୍ୟ ତାଙ୍କର ପାଟୁଳା କମର, ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କଣ୍ଠା ଭାବେ ଅଳଙ୍କାର ହୋଇଥିଲେ।
ଶାଲିସଞ୍ଚାରକେଦାରଚନ୍ଦନସ୍ଥାସକାଙ୍କିତାଃ । ଶିଖରୋରସିଜାଲଗ୍ନହିମଶୁଭ୍ରାମ୍ବୁଦାଂଶୁକାଃ
ଧାନ ଖେତ ଓ ଚନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନର ଚିହ୍ନ ଲାଗିଥିଲା, ଶିଖରଗୁଡିକୁ ହିମ ଓ ମେଘର ସ୍ଫଟିକ ପୋଶାକ ଢାକିଥିଲା।
ମହାର୍ଣଵପଯଃପୂରନଵମଣ୍ଡନଦର୍ପଣାଃ । ଵୃକ୍ଷୌଘଘର୍ମପୁଲକା ଭୁଵନାନ୍ତଃପୁରାନ୍ତରାଃ
ବଡ଼ ସାଗରର ଜଳର ନୂତନ ଶୃଙ୍ଗାରକୁ ଆଇନା ଭଳି ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରୁଥିଲା, ତାଙ୍କର ଅରଣ୍ୟ ଗଛର ଭିଡରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅନ୍ତଃପୁର ଭାବେ ରହିଥିଲା।
ଆର୍ତଵସ୍ନାନଧାରିଣ୍ଯୋ ଲଗ୍ନସୂର୍ଯାଂଶୁକୁଙ୍କୁମାଃ । ଵିଚିତ୍ରକୁସୁମୋପେତାଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରାଂଶୁସିତଚନ୍ଦନାଃ
ସେମାନେ ବସନ୍ତ ଋତୁର ପବିତ୍ର ପାଣିରେ ଧୋଇଥିବା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କୁଙ୍କୁମ ରଙ୍ଗିନ କିରଣରେ ଭାସ୍କରିତ, ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଧଳା ଚନ୍ଦନ ଲେପିଥିଲେ।
ଗଗନତଲଲତାଦଲୋପଵିଷ୍ଟଃ ପ୍ରସୃତଵନାଵଲିଵାରିଵାହଵେଷାଃ । ତ୍ରିଭୁଵନଵନିତା ଦଦର୍ଶ ହୃଷ୍ଟଃ କୁସୁମନିରନ୍ତରମଣ୍ଡିତା ଦଶାଶାଃ
ଆକାଶରେ ଲତାର ଏକ ଡାଳିରେ ବସି, ଚାରିପାଖରେ ଜଙ୍ଗଲ ଲତାର ଝରଣା ଓ ହଲକା ପବନ ଘେରିଥିବା, ସେ ତିନି ଲୋକର ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦରେ ଦେଖିଲେ; ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅବିରତ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ରାସୌ ପ୍ରସିଦ୍ଧସ୍ ତାପସାଶ୍ରମେ । କଦମ୍ବଦାଶୂର ଇତି ଶୂରସ୍ ତପସି ଦାରୁଣେ
ସେଇ ସମୟରୁ, ସେ ତାପସମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରମରେ 'କଦମ୍ବ ଦାଶୂର' ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ଯିଏ କଠିନ ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ଓ ଶୂର।
ତସ୍ମିଂଲ୍ ଲତାଦଲେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଵିଲୋକ୍ଯ କକୁଭଃ କ୍ଷଣମ୍ । ଦୃଢଂ ପଦ୍ମାସନଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ଦିଗ୍ଭ୍ଯଃ ପ୍ରତ୍ଯାହୃତାତ୍ମନା
ସେଠାରେ ଲତାର ଏକ ପତ୍ର ଉପରେ ବସି, କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଚାରିଦିଗକୁ ଦେଖିଲେ; ତାପରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ପଦ୍ମାସନ ନେଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ମନକୁ ଆକର୍ଷଣ କରି ନେଲେ।
ଅଜ୍ଞାତପରମାର୍ଥେନ କ୍ରିଯାମାତ୍ରେ ଚ ତିଷ୍ଠତା । ଫଲକାର୍ପଣ୍ଯଯୁକ୍ତେନ ମନସା ସୋ ଽକରୋନ୍ ମଖମ୍
ଉଚ୍ଚତମ ସତ୍ୟକୁ ନ ଜାଣି, କେବଳ କ୍ରିୟାରେ ଲିନ ରହି, କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦାନକୁ ମନରେ ଧରି, ସେ ଏକ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।
ନଭୋଗତଲତାପତ୍ତ୍ରସଂସ୍ଥିତେନ ଵନାନ୍ତରେ । ସର୍ଵାସ୍ ସ୍ଵମନସା ତେନ କୃତା ଯଜ୍ଞକ୍ରିଯାଃ କ୍ରମାତ୍
ଆକାଶରେ ଲତାପତ୍ର ଉପରେ ବସି, ସେ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ କେବଳ ମନରେ କରିଥିଲେ।
ତତ୍ରାସୌ ଦଶ ଵର୍ଷାଣି ମନସୈଵାଯଜତ୍ ସୁରାନ୍ । ଗଵାଶ୍ଵନରମେଧାଦ୍ଯୈର୍ ଯଜ୍ଞୈର୍ ଵିପୁଲଦକ୍ଷିଣୈଃ
ସେଠାରେ, ଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଗାଈ, ଘୋଡ଼ା ଓ ମାନବ ଯଜ୍ଞ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ବଡ଼ ଦାନ ଦେଇ, ସେ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ କେବଳ ମନରେ ପୂଜା କରିଥିଲେ।
କାଲେନାମଲତାଂ ଯାତେ ଵିତତେ ତସ୍ଯ ଚେତସି । ବଲାଦ୍ ଅଵତତାରାନ୍ତର୍ ଜ୍ଞାନମ୍ ଆତ୍ମପ୍ରସାଦଜମ୍
ସମୟ ଗତିରେ ତାଙ୍କର ମନ ପବିତ୍ର ହେଉଥିବା ବେଳେ, ନିଜର କୃପାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜ୍ଞାନ ଜୋରଦାର ଭାବେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।
ତତୋ ଵିଶୀର୍ଣାଵରଣୋ ଵିଗଲଦ୍ଵାସନାମଲଃ । ଅଵସତ୍ ପଲ୍ଲଵେ ତସ୍ମିନ୍ ମୁନିର୍ ଵିଗତକଲ୍ମଷଃ
ତାପରେ, ସେ ମୁନି ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଆବରଣ ଖସିଯିବା ପରେ ଓ ମନର ଲୁକାଇଥିବା ଆଶା-ଆକାଂକ୍ଷା ମାଟି ଯିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଦୁଷିତତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେଇ ପତ୍ରରେ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଲେ।
ସ ଦଦର୍ଶୈକଦା ତସ୍ଯାଂ ଲତାଯାମ୍ ଅଗ୍ରତସ୍ ସ୍ଥିତାମ୍ । ଵନଦେଵୀଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀମ୍ ଆଲୋଲକୁସୁମାମ୍ବରାମ୍
ଏକଦିନ, ସେଇ ଲତାରେ ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ଏକ ଅତି ବଡ଼ ଆଖି ଥିବା ବନଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ପୋଷାକ ଫୁଲରେ ଝୁଲୁଥିଲା।
କାମିନୀକାନ୍ତଵଦନାଂ ମଦଘୂର୍ଣିତଲୋଚନାମ୍ । ନୀଲୋତ୍ପଲାମୋଦଵତୀମ୍ ଅତୀଵ ସୁମନୋହରାମ୍
ସେ ବନଦେବୀଙ୍କ ମୁହଁ ମଧୁର ପ୍ରେମିକା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଚକ୍ଷୁ ମଦରେ ଭରି ଘୂରୁଥିଲା, ନୀଳ କମଳର ସୁଗନ୍ଧ ତାଙ୍କୁ ଆବେଷ୍ଟିତ କରିଥିଲା, ଏବଂ ସେ ଅତି ଆକର୍ଷକ ଥିଲେ।
ତାମ୍ ଉଵାଚାନଵଦ୍ଯାଙ୍ଗୀଂ ସ ମୁନିର୍ ଵିନତାନନାମ୍ । କୋକିଲଃ କୁସୁମାପୂରନତାଂ ଵନଲତାମ୍ ଇଵ
ସେ ମୁନି, ନିର୍ମଳ ଦେହ ଓ ନମ୍ର ମୁହଁ ଥିବା ସେଇ ବନଦେବୀଙ୍କୁ, ଯେପରି ଏକ କୋଇଲି ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଲତାକୁ ଡାକେ, ସେଭଳି କଥା କହିଲେ।
କା ତ୍ଵମ୍ ଉତ୍ପଲପତ୍ତ୍ରାକ୍ଷି ପରିଵିକ୍ଷୋଭିତସ୍ମରା । ଵଯସ୍ଯାମ୍ ଇଵ ପୁଷ୍ପାଢ୍ଯାଂ ଲତାଂ କିମ୍ ଅଧିତିଷ୍ଠସି
ହେ କମଳନୟନୀ, ତୁମ ମନ ଯେମିତି ପ୍ରେମରେ ଉତ୍କଳିତ, ତୁମେ କିଏ? ତୁମେ ଏହି ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ ଲତାକୁ, ବନ୍ଧୁଣୀ ଭାବେ କାହିଁକି ଆଶ୍ରୟ କରିଛ?
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତା ମୃଗଶାଵାକ୍ଷୀ ଗୌରୀ ପୀନପଯୋଧରା । ମୁନିମ୍ ଆହ ମନୋହାରି ମୁଗ୍ଧାକ୍ଷରମ୍ ଇଦଂ ଵଚଃ
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ମୃଗଶାବାକ୍ଷୀ, ଗୌରବର୍ଣ୍ଣା ଓ ପୁଷ୍ଟବକ୍ଷସ୍ଥଳୀ ନାରୀ, ମୁନିଙ୍କୁ ମନମୋହକ ଓ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଯାନି ଯାନି ଦୁରାପାନି ଵାଞ୍ଛିତାନି ମହୀତଲେ । ପ୍ରାପ୍ଯନ୍ତେ ତାନି ତାନ୍ଯ୍ ଆଶୁ ମହତାମ୍ ଏଵ ଯାଚ୍ଞଯା
ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁମାନେ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଆକାଂକ୍ଷିତ, ସେମାନେ ମହାନଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଶୀଘ୍ର ମିଳିଯାଏ।
ଅହମ୍ ଅସ୍ମିଂଲ୍ ଲତାକୀର୍ଣେ ତ୍ଵତ୍କଦମ୍ବାଭ୍ଯଲଙ୍କୃତେ । ଲତାଲୀଲାଲଯା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵିପିନେ ଵନଦେଵତା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଲତାର ମଧ୍ୟରେ, ତୁମ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଶୋଭିତ, ମୁଁ ଲତାମାଳାର ଖେଳରେ ବସୁଥିବା ଏହି ଅରଣ୍ୟର ଦେବୀ।
ହ୍ଯଶ୍ ଚୈତ୍ରସିତପକ୍ଷସ୍ଯ ତ୍ରଯୋଦଶ୍ଯାଂ ସ୍ମରୋତ୍ସଵେ । ବଭୂଵ ଵନଦେଵୀନାଂ ସମାଜୋ ନନ୍ଦନେ ଵନେ
ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ତ୍ରୟୋଦଶୀ ତିଥିରେ, ପ୍ରେମ ଉତ୍ସବ ଅବସରରେ, ନନ୍ଦନ ବନରେ ବନଦେବୀମାନେ ଏକଠି ହୋଇଥିଲେ।