କ୍ଷଣମ୍ ଐଶ୍ଵର୍ଯମ୍ ଆଯାତି କ୍ଷଣମ୍ ଏତି ଦରିଦ୍ରତା । କ୍ଷଣଂ ଵିଗତରୋଗତ୍ଵଂ କ୍ଷଣମ୍ ଆଗତରୋଗତା
କେବେ ଧନ ଆସେ, କେବେ ଦରିଦ୍ରତା ଆସେ; କେବେ ନିରୋଗ ଥାଏ, କେବେ ରୋଗ ଆସିଯାଏ।
ପ୍ରତିକ୍ଷଣଂ ଵିପର୍ଯାସଦାଯିନା ମହତାମୁନା । ଜଗଦ୍ଭ୍ରମେଣ କେ ନାମ ଧୀମନ୍ତୋ ଽପି ନ ମୋହିତାଃ
ପ୍ରତିକ୍ଷଣରେ ଏହି ବଡ଼ ମାୟା ସବୁକୁ ଅଲଟା କରିଦିଏ; ଏହି ସଂସାର ଭ୍ରମରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ମଧ୍ୟ କିଏ ଭ୍ରମିତ ହୁଏନାହିଁ?
ତମଃପଙ୍କସମାଲବ୍ଧଂ କ୍ଷଣମ୍ ଆକାଶମଣ୍ଡଲମ୍ । କ୍ଷଣଂ କନକନିଷ୍ଷ୍ଯନ୍ଦକୋମଲାଲୋକସୁନ୍ଦରମ୍
କେବଳ କିଛି ଖଣ୍ଡ ମାତ୍ର ପାଇଁ ଆକାଶ ଅନ୍ଧାର ପଙ୍କରେ ମଲିନ ହୋଇଯାଏ; ଆଉ କିଛି ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ସୁନା ଝରଣାର ମୃଦୁ ଆଲୋକରେ ଶୋଭା ପାଏ।
କ୍ଷଣଂ ଜଲଦନୀଲାବ୍ଜମାଲାଵଲିତକୋଟରମ୍ । କ୍ଷଣମ୍ ଉଡ୍ଡାମରରଵଂ କ୍ଷଣଂ ମୂକମ୍ ଅଵସ୍ଥିତମ୍
କେତେକ ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ଏହି ଆକାଶ ମେଘ ଓ ନୀଳ କମଳର ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ହୁଏ; କେତେକ ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ଉତ୍ତେଜିତ ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜିଉଠେ, ଆଉ କେତେକ ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିରବ ରହିଯାଏ।
କ୍ଷଣଂ ତାରାଵିଲସିତଂ କ୍ଷଣମ୍ ଅର୍କେଣ ଭୂଷିତମ୍ । କ୍ଷଣମ୍ ଇନ୍ଦୁକୃତାହ୍ଲାଦଂ କ୍ଷଣଂ ସର୍ଵବହିଷ୍କୃତମ୍
କେତେକ ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ଚମକିଉଠେ; କେତେକ ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୁଏ; କେତେକ ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି; ଆଉ କେତେକ ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଆଗମାପାଯପରଯା ସ୍ଥିତ୍ଯା ସଂସ୍ଥିତନାଶଯା । ନ ବିଭେତୀହ ସଂସାରେ ଧୀରୋ ଽପି କ ଇଵାନଯା
ଏଠାରେ ଆସିବା-ଯିବା, ରହିବା ଓ ନଶିବା ଯେପରି ଚାଲିଛି, ଏହି ସଂସାରରେ ଏପରି ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଦେଖି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମଧ୍ୟ କିଏ ଭୟଭିତ ହୁଏ ନାହିଁ?
ଆପଦଃ କ୍ଷଣମ୍ ଆଯାନ୍ତି କ୍ଷଣମ୍ ଆଯାନ୍ତି ସମ୍ପଦଃ । କ୍ଷଣଂ ଜନ୍ମାଥ ମରଣଂ ମୁନେ କିମ୍ ଇଵ ନ କ୍ଷଣମ୍
ଦୁଃଖ କିଛି ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ଆସେ, ସୁଖ କିଛି ଖଣ୍ଡ ପାଇଁ ଆସେ; ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଏକ ଖଣ୍ଡ ମାତ୍ର—ମୁନି, କଣ ଏଠାରେ ସ୍ଥାୟୀ ଅଛି?
ପ୍ରାଗ୍ ଆସୀଦ୍ ଅନ୍ଯ ଏଵେହ ଜାତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯେତରୋ ଦିନୈଃ । ଅପ୍ଯ୍ ଏକରୂପଂ ଭଗଵନ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ସୁସ୍ଥିତମ୍
ପୂର୍ବେ ଏଠି ଅନ୍ୟ କିଛି ଥିଲା; ଦିନ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଏବେ ଅନ୍ୟ କିଛି ହୋଇଯାଇଛି। ଭଗବନ୍, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଏକ ରୂପ ଲାଗେ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଦୃଢ଼ ନାହିଁ।
ଘଟସ୍ଯ ପଟତା ଦୃଷ୍ଟା ପଟସ୍ଯାପି ଘଟସ୍ଥିତିଃ । ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯଦ୍ ଦୃଷ୍ଟଂ ଵିପର୍ଯସ୍ଯତି ସଂସୃତିଃ
କେବେ ମାଟିର ଘଡ଼ାକୁ କପଡ଼ା ଭାବି ଦେଖାଯାଏ, କେବେ କପଡ଼ାକୁ ଘଡ଼ା ଭାବି ଦେଖାଯାଏ । ଯାହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ତାହା ଅଛି ନାହିଁ—ଏଭଳି ଭ୍ରମରେ ସଂସାର ଚାଲିଥାଏ ।
ଅଶୂରେଣ ହତଶ୍ ଶୂର ଏକେନାପି ଶତଂ ହତମ୍ । ପ୍ରାକୃତାଃ ପ୍ରଭୁତାଂ ଯାତାସ୍ ସର୍ଵମ୍ ଆଵର୍ତତେ ଜଗତ୍
କେବେ ଦୁର୍ବଳ ଲୋକ ଶୂରକୁ ମାରିଦେଉଛି, କେବେ ଏକ ଲୋକ ଶତମାନେକୁ ହରାଉଛି । ସାଧାରଣ ଲୋକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାନ୍ତି—ଏଭଳି ଭାବେ ସଂସାରରେ ସବୁକିଛି ପୁଣିପୁଣି ଘଟିଯାଏ ।
ଜନତେଯଂ ଵିପର୍ଯାସମ୍ ଅଜସ୍ରମ୍ ଅନୁଗଚ୍ଛତି । ଜଡସ୍ପନ୍ଦପରାମର୍ଶାତ୍ ତରଙ୍ଗାନାମ୍ ଇଵାଵଲୀ
ଏହି ସଂସାର ସବୁବେଳେ ଭ୍ରମରେ ଚାଲିଥାଏ, ଜଡତା ଓ ଅସ୍ଥିରତାର ଚେଷ୍ଟାରେ, ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଏକ ପରେ ଏକ ଆସିଥାଏ।
ବାଲ୍ଯମ୍ ଅଦ୍ଯ ଦିନୈର୍ ଏଵ ଯୌଵନଶ୍ରୀସ୍ ତତୋ ଜରା । ଦେହେ ଽପି ନୈକରୂପତ୍ଵଂ କାସ୍ଥା ବାହ୍ଯେଷୁ ଵସ୍ତୁଷୁ
ଶିଶୁବୟସ୍ କେବଳ କିଛି ଦିନ ଥାଏ, ତାପରେ ଯୁବକାଳର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଆସେ, ପରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସିଯାଏ; ଦେହ ମଧ୍ୟ ସମାନ ରହେନାହିଁ, ବାହାର ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ କାଠର ଭଳି ଏକ ରୂପ ରଖିପାରେନାହିଁ।
କ୍ଷଣମ୍ ଆନନ୍ଦିତାମ୍ ଏତି କ୍ଷଣମ୍ ଏତି ଵିଷାଦିତାମ୍ । କ୍ଷଣଂ ସୌମ୍ଯତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ ନଟଵନ୍ ମନଃ
ମନେ କେବେ ଖୁସି ହୁଏ, କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ସବୁ କଥାରେ ଏହା ନଟର ଭଳି ବ୍ୟବହାର କରେ।
ଇତଶ୍ ଚାନ୍ଯଦ୍ ଇତଶ୍ ଚାନ୍ଯଦ୍ ଇତଶ୍ ଚାନ୍ଯଦ୍ ଅଯଂ ଵିଧିଃ । ରଚଯନ୍ ଵସ୍ତୁ ନାଯାତି ଖେଦଂ ଲୀଲାସ୍ଵ୍ ଇଵାର୍ଭକଃ
ଏଠାରୁ ସେଠା, ସେଠାରୁ ଅନ୍ୟଠା, ଏଭଳି ଭାଗ୍ୟ ନିରନ୍ତର ନୂତନ ଜିନିଷ ତିଆରି କରେ, ଏକ ଶିଶୁ ଖେଳୁଥିବା ପରି କେବେ ଥକିଯାଏନାହିଁ।
ଚିନୋତ୍ଯ୍ ଉନ୍ମାଦଯତ୍ଯ୍ ଅତ୍ତି ନିହନ୍ତ୍ଯ୍ ଆହନ୍ତି ଚାତ୍ମସାତ୍ । ଜଗଜ୍ଜାତମ୍ ଇଦଂ ଧାତା ପାତୋତ୍ପାତଶତୈର୍ ଇହ
ଏହି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏଠାରେ ଶତଶଃ ଉତ୍ଥାନ ଓ ପତନ ମାଧ୍ୟମରେ ସବୁକିଛି ସଂଗ୍ରହ କରେ, ଉତ୍ସାହିତ କରେ, ଭୋଗ କରେ, ନାଶ କରେ, ଆଘାତ କରେ ଏବଂ ନିଜରେ ଏକତ୍ର କରେ।
କ୍ଷଣେନାନ୍ଯଦ୍ ଦିନେନାନ୍ଯତ୍ ପ୍ରାତର୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଇତସ୍ ତତଃ । ରଚଯନ୍ ଵଞ୍ଚନାଦକ୍ଷୋ ଵିଧିର୍ ଦୃଷ୍ଟୋ ନ କେନଚିତ୍
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏକ ଦୃଶ୍ୟ, ଦିନରେ ଅନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ, ପ୍ରଭାତରେ ଅନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ, ଏଭଳି ଚାଲିଥାଏ; ଭାଗ୍ୟ ଏତେ ଚତୁର ଯେ, ଏହାକୁ କେହି ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ।
ଯଦ୍ ଅଦ୍ଯ ତତ୍ ତୁ ନ ପ୍ରାତର୍ ଯତ୍ ପ୍ରାତସ୍ ତତ୍ ତୁ ନାଦ୍ଯ ଚ । ଯଦ୍ ଅନ୍ଯଦା ତୁ ତନ୍ ନାଦ୍ଯ ସର୍ଵମ୍ ଆଵର୍ତତେତରାମ୍
ଯାହା ଆଜି ଅଛି, ସେଟି କାଲି ନାହିଁ; ଯାହା କାଲି ଅଛି, ସେଟି ଆଜି ନାହିଁ; ଯାହା ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଅଛି, ସେଟି ଆଜି ନାହିଁ; ସବୁକିଛି ପୁନିପୁନି ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥାଏ।
ସନ୍ତତାନୀହ ଦୁଃଖାନି ସୁଖାନି ଵିରଲାନି ଚ । ସତତଂ ରାତ୍ର୍ଯହାନୀଵ ଵିଵର୍ତନ୍ତେ ନରଂ ପ୍ରତି
ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ସବୁବେଳେ ଥାଏ, ସୁଖ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ; ଦିନ ଓ ରାତି ପରି, ଏଗୁଡିକ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥାଏ।
ଆଵିର୍ଭାଵତିରୋଭାଵଭାଗିନୋ ଭଵଭାଵିନଃ । ଜନସ୍ଯ ସ୍ଥିରତାଂ ଯାନ୍ତି ନାପଦୋ ନ ଚ ସମ୍ପଦଃ
ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଆସନ୍ତି ଓ ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଜୀବନରେ କେବେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ ସ୍ଥିର ରହେନାହିଁ।
ପଦାତ୍ ପଦମ୍ ଅଯଂ ପାପସ୍ ସର୍ଵମ୍ ଆପଦି ପାତଯନ୍ । ହେଲାଵିଵଲିତାଶେଷଃ ଖଲକାଲଲଵସ୍ ସ୍ଥିତଃ
ପଦେ ପଦେ ଏହି ପାପ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ପକାଇ ଦିଏ; ଏହା ଦୁଷ୍ଟତାର ଅବଶେଷ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେପରି ଅସାବଧାନରେ କିଛି କଳିମା ଛାଡ଼ିଯାଏ।
ସମଵିଷମଦଶାଵିପାକଭିନ୍ନାସ୍ ତ୍ରିଭୁଵନଭୂତପରମ୍ପରାଫଲୌଘାଃ । ସମଯପଵନପାତିତାଃ ପତନ୍ତି ପ୍ରତିଦିନମ୍ ଆତତସଂସୃତିଦ୍ରୁମେଭ୍ଯଃ
ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର କାର୍ମିକ ଫଳ, ଯେଉଁଠାରେ କେଉଁଠି ସମ ଓ ବିଷମ ଭୋଗ ଦେଖାଯାଏ, ସେସବୁ ଦିନେ ଦିନେ ସମୟର ପବନରେ ଏହି ଅନନ୍ତ ସଂସାର ଗଛରୁ ଝଡ଼ି ପଡ଼େ।
ଇତି ମେଧୋପଦାଵାଗ୍ନିଦଗ୍ଧେ ମହତି ଚେତସି । ପ୍ରସ୍ଫୁରନ୍ତି ନ ଭୋଗାଶା ମୃଗତୃଷ୍ଣାସ୍ ସରସ୍ସ୍ଵ୍ ଇଵ
ଏପରି ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧିର ଅଗ୍ନିରେ ବଡ଼ ମନ ଜଳିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଭୋଗ ଆଶା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ସତ୍ୟ ସରୋବରରେ ମୃଗମରୀଚିକା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ।
ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଚାତିକଟୁତାମ୍ ଏତି ସଂସାରସଂସୃତିଃ । କାଲପାକଵଶୋଲ୍ଲାସିରସା ନିମ୍ବଲତା ଯଥା
ପ୍ରତିଦିନ ସଂସାରର ଚକ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ କଢା ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ନିମ୍ବ ଗଛର ତିତ୍ତ ରସ ସମୟ ସହିତ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୁଏ।
ଵୃଦ୍ଧିମ୍ ଆଯାତି ଦୌର୍ଜନ୍ଯଂ ସୌଜନ୍ଯଂ ଯାତି ତାନଵମ୍ । କରଞ୍ଜକର୍କଶେ ରାଜନ୍ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଜନଚେତସି
ହେ ରାଜା, ଲୋକମାନଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଦୁଷ୍ଟତା ପ୍ରତିଦିନ ବଢ଼ୁଛି ଏବଂ ସଦ୍ଗୁଣ କ୍ଷୀଣ ହେଉଛି, ଯେପରି କରଞ୍ଜ ଗଛର କଢା ଜଙ୍ଗଲରେ।
ଭଜ୍ଯତେ ଭୁଵି ମର୍ଯାଦା ଝଗିତ୍ଯ୍ ଏଵ ଦିଶଂ ପ୍ରତି । ଶୁଷ୍କେଵ ମାଷଶିମିକା ଟାଙ୍କାରକଠିନାରଵମ୍
ପୃଥିବୀରେ ସୀମାବନ୍ଧନ ହଠାତ୍ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଯେପରି ଶୁଷ୍କ ମାଚ ଫଳ ଟାଣ୍କାର ଶବ୍ଦରେ ଫାଟିଯାଏ।
ରାଜ୍ଯେଭ୍ଯୋ ଭୋଗପୂଗେଭ୍ଯଶ୍ ଚିନ୍ତାଵନ୍ତୋ ମହୀଶ୍ଵରାଃ । ନିରସ୍ତଚିନ୍ତାକଲିକା ଵରମ୍ ଏକାନ୍ତଶୀଲତା
ରାଜ୍ୟ ଓ ଭୋଗବିଳାସ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଚିନ୍ତାରେ ରହନ୍ତି; ଚିନ୍ତାର ଅଙ୍କୁର ନଥିବା ଏକାନ୍ତ ଜୀବନ ଅଧିକ ଭଲ।
ନାନନ୍ଦାଯ ମମୋଦ୍ଯାନଂ ନ ସୁଖାଯ ମମ ଶ୍ରିଯଃ । ନ ହର୍ଷାଯ ମମାର୍ଥାଶା ଶାମ୍ଯାମି ମନସା ସହ
ମୋ ଉଦ୍ୟାନ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ମୋ ଧନ ମୋତେ ସୁଖ ଦେଉନାହିଁ, ଲାଭ ପାଇବା ଆଶାରେ ମୋର ମନ ଖୁସି ହୁଏନାହିଁ—ମୁଁ ମୋ ମନ ସହିତ ଶାନ୍ତ ଅଛି।
ଅନିତ୍ଯଶ୍ ଚାସୁଖୋ ଲୋକସ୍ ତୃଷ୍ଣା ତାତ ଦୁରୁଦ୍ଵହା । ଚାପଲୋପହତଂ ଚେତଃ କଥଂ ଯାସ୍ଯାମି ନିର୍ଵୃତିମ୍
ଏହି ସଂସାର ଅସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ସୁଖଶୂନ୍ୟ, ଆଶା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାରୀ ଏବଂ ଦୁଃସହ; ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଭରିଥିବା ଏହି ମନ ସହିତ କିପରି ମୁଁ ଶାନ୍ତି ପାଇପାରିବି?
ନାଭିନନ୍ଦାମି ମରଣଂ ନାଭିନନ୍ଦାମି ଜୀଵିତମ୍ । ଯଥା ତିଷ୍ଠାମି ତିଷ୍ଠାମି ତଥୈଵ ଵିଗତଜ୍ଵରମ୍
ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଚାହେଁନି, ମୁଁ ଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ ଚାହେଁନି; ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ରହିଛି—ମୋ ମନରେ କୌଣସି ଆତୁରତା ନାହିଁ।
କିଂ ମେ ରାଜ୍ଯେନ କିଂ ଭୋଗୈଃ କିମ୍ ଅର୍ଥେନ କିମ୍ ଈହିତୈଃ । ଅହଙ୍କାରଵଶାଦ୍ ଏତତ୍ ସ ଏଵ ଗଲିତୋ ମମ
ମୋ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର କଣ ଦରକାର, ଭୋଗର କଣ ଦରକାର, ଧନର କିମ୍ବା ଆଶାର କଣ ଦରକାର? ଏସବୁ ମୋର ଅହଂକାରର ଅଧୀନରେ ଥିଲା, ଏବେ ସେ ଅହଂକାର ମୋରୁ ହଟିଯାଇଛି।