ଦାଶୂରାଖ୍ଯାଯିକେଵେଯଂ ନାମ ସଂସାରଚକ୍ରିକା । କଲ୍ପନାରଚିତାକାରା ଵସ୍ତୁଶୂନ୍ଯେତି କିଂ ପ୍ରଭୋ
ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରଟି ଦାଶୂର ଗଳ୍ପ ପରି, କଳ୍ପନାରେ ଗଢ଼ା, ମୂଳତଃ କିଛି ନାହିଁ; ଏଠାରେ ଆଉ କଣ କୁହିବି, ପ୍ରଭୁ?
ଜଗନ୍ମାଯାସ୍ଵରୂପସ୍ଯ ଵର୍ଣନାଵ୍ଯପଦେଶତଃ । ଦାଶୂରାଖ୍ଯାଯିକାଂ ରାମ ଵର୍ଣ୍ଯମାନାଂ ମଯା ଶୃଣୁ
ହେ ରାମ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ସଂସାର ମାୟାର ସ୍ୱରୂପ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ଦାଶୂର ଗଳ୍ପ କହୁଛି, ଶୁଣ।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଵସୁଧାପୀଠେ ଵିଚିତ୍ରକୁସୁମଦ୍ରୁମଃ । ମଗଧା ନାମ ଵିଖ୍ଯାତଶ୍ ଶ୍ରୀମାଞ୍ ଜନପଦୋ ମହାନ୍
ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଏକ ବଡ଼ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେଶ ଅଛି, ଯାହାକୁ ମଗଧ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଚିତ୍ର ଫୁଲ ଓ ଗଛ ରହିଛି।
କଦମ୍ବଵନଵିସ୍ତାରୀ ତାଲାଵଲିତଜଙ୍ଗଲଃ । ଵିଚିତ୍ରଵିହଗଵ୍ଯୂହସ୍ ସର୍ଵାଶ୍ଚର୍ଯମନୋହରଃ
କଦମ୍ବ ଜଙ୍ଗଲରେ ବିସ୍ତୃତ, ତାଳ ଗଛରେ ଭରିଆ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଉଡ଼ୁଥିବା, ଏହି ସ୍ଥାନଟି ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଥିଲା।
ସସ୍ଯସଙ୍କଟସୀମାନ୍ତଃ ପୁରୋପଵନମଣ୍ଡିତଃ । କମଲୋତ୍ପଲକଲ୍ହାରପୂର୍ଣସର୍ଵସରିତ୍ତଟଃ
ଘନ ଧାନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଘେରା, ସହର ଉଦ୍ୟାନରେ ଶୋଭିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନଦୀ କୂଳରେ କମଳ, ଉତ୍ପଳ ଓ କଲ୍ହାର ଫୁଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଉଦ୍ଯାନଦୋଲାଵିଲସଲ୍ଲଲନାଗେଯଘୁଙ୍ଘୁମୀ । ନିଶୋପଭୁକ୍ତକୁସୁମନୀରନ୍ଧ୍ରଵିଶିଖାଵନିଃ
ଉଦ୍ୟାନ ଝୁଲାରେ ଝୁଲୁଥିବା ଜନୀମାନଙ୍କର ଗହଣାର ଝଙ୍କାର ଶବ୍ଦ ଗୁଞ୍ଜିଉଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକରେ ରାତିରେ ଖିଲିଥିବା ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ ମନକୁ ମୋହିଥିଲା।
ତତ୍ରୈକସ୍ମିନ୍ ଗିରିତଟେ କର୍ଣିକାରସମାକୁଲେ । କଦଲୀଷଣ୍ଡନୀରନ୍ଧ୍ରେ ନୀପଗୁଲ୍ମଵିରାଜିତେ
ସେଠାରେ ଏକ ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ, କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛରେ ଭରିଆ, କଦଳୀ ଝୁପିର ଛାୟାରେ ଏବଂ ନୀପ ଗଛର ରୂପରେ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
କୂଜଚ୍ଚକୋରଚମରେ ଧ୍ଵନନ୍ନିର୍ଝରଵାରିଣି । ଫୁଲ୍ଲଚୂତଲତାଜାଲେ ପ୍ରଗୀତକଲକୋକିଲେ
ଯେଉଁଠାରେ ଝାଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ ଚକୋର ପକ୍ଷୀ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଡାକୁଥିଲେ, ଝରଣାର ପାଣିର ଶବ୍ଦ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, ଆମ୍ବ ଲତାଗୁଡ଼ିକ ଫୁଲିଥିଲା ଏବଂ କୋଇଲୀ ମଧୁର ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ।
ପୁଲିନ୍ଦଲୀଲାଲୁଲିତେ ତାଲାଵୃତନଭସ୍ତଲେ । ଉତ୍ଫୁଲ୍ଲପଦ୍ମିନୀଶାରେ ଜୀଵଜୀଵକଜୀଵିତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଅରଣ୍ୟର ଅବନ୍ଧିଆ ମହିଳାମାନେ ଖେଳୁଥିଲେ, ତାଳ ଗଛର ପତ୍ରରେ ଆକାଶ ଢାକିଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ପଦ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୋଖରୀମାନେ ଜୀବଜନ୍ତୁରେ ଉତ୍ସାହିତ ଥିଲା।
ପୁଷ୍ପୌଘସ୍ଫୂର୍ଜଦନିଲେ କେସରାରୁଣଧୂଲିନି । କାରଣ୍ଡଵକୃତାରାଵେ ସରତ୍ସରସସାରସେ
ଯେଉଁଠାରେ ଫୁଲର ଗୁଛ ଉପରେ ବାତାସ ଚଳିଥିଲା, କେସର ରଙ୍ଗର ଧୂଳି ଉଡ଼ୁଥିଲା, ଏବଂ ପାଣିପାଖିମାନଙ୍କର ଡାକ ଶରତ୍କାଳୀନ ସରୋବରରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଉଥିଲା।
ତସ୍ମିନ୍ ନଗଵରେ ପୁଣ୍ଯେ ଵିଚିତ୍ରଵିହଗଦ୍ରୁମେ । କଶ୍ଚିତ୍ ପରମଧର୍ମାତ୍ମା ମୁନିର୍ ଆସୀନ୍ ମହାତପାଃ
ସେଇ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପାହାଡ଼ରେ, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିବା ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ମହାତପସ୍ବୀ ଋଷି ବସୁଥିଲେ।
ଦାଶୂରନାମା ମହତା ତପୋଯୋଗେନ ସଂଯୁତଃ । କଦମ୍ବପୃଷ୍ଠଵାସ୍ତଵ୍ଯୋ ଵୀତରାଗୋ ମହାମତିଃ
ଦାଶୂର ନାମକ ଏକ ମହାନ ଋଷି ଥିଲେ, ଯିଏ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ । ସେ କଦମ୍ବ ଗଛର ଏକ ଡାଳିରେ ବସିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିଲେ ।
ଋଷିସ୍ ତପସ୍ଵୀ ଭଗଵନ୍ ଵିପିନେ କେନ ହେତୁନା । କଥଂ ଵାପ୍ଯ୍ ଅଵସତ୍ ପୃଷ୍ଠେ କଦମ୍ବସ୍ଯ ମହାତରୋଃ
ହେ ପୂଜ୍ୟ ମହାର୍ଷି, ସେ ତପସ୍ବୀ ଋଷି କିଏଁକି ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ ଏବଂ କିପରି କଦମ୍ବ ଗଛର ଏହି ବଡ଼ ଡାଳିରେ ରହିବାକୁ ଆସିଥିଲେ ?
ଶରଲୋମେତି ଵିଖ୍ଯାତଃ ପିତା ତସ୍ଯ ବଭୂଵ ହ । ନାମ୍ନାପର ଇଵ ବ୍ରହ୍ମା ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵାଵସଦ୍ ଗିରୌ
ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କ ନାମ ଶରଳୋମ ଥିଲା, ସେ ଏହି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ । ସେ ଏକ ଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମା ପରି ଥିଲେ ଏବଂ ସେଇ ପାହାଡ଼ରେ ବସିଥିଲେ ।
ତସ୍ଯାସାଵ୍ ଏକପୁତ୍ରୋ ଽଭୂତ୍ କଚୋ ଦେଵଗୁରୋର୍ ଇଵ । ତେନ ସାର୍ଧଂ ସ ପୁତ୍ରେଣ ନୀତଵାଞ୍ ଜୀଵିତଂ ଵନେ
ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିଲେ, ଯେପରି ଦେବତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖରେ କଚ ଥିଲେ । ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ସହିତ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଜୀବନ କାଟିଥିଲେ ।
ଅଥାସୌ ଶରଲୋମାତ୍ର ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଯୁଗଗଣଂ ଯଯୌ । ତ୍ଯକ୍ତଦେହସ୍ ସୁରାଗାରଂ ତ୍ଯକ୍ତନୀଡଃ ଖଗୋ ଯଥା
ଏଭଳି ଅନେକ ଯୁଗ କଟାଇ, ଶରଲୋମା ତାଙ୍କର ଶରୀର ଛାଡ଼ି, ଦେବତାଙ୍କର ଗୃହକୁ ଚଲିଗଲେ, ଯେପରିକି ଏକ ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଘଉଁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଏ।
ଏକ ଏଵ ଵନେ ତସ୍ମିନ୍ ଦାଶୂରଃ ପ୍ରରୁରୋଦ ହ । ଦଶାପନୀତପିତୃକଃ କରୁଣଂ କୁରରୋ ଯଥା
ସେଇ ଅରଣ୍ୟରେ ଦାଶୂର ଏକାକି ରହି, ପିତାଙ୍କୁ ହରାଇ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ମାତାପିତା ବିହୀନ କୁରର ପକ୍ଷୀ ଦୟନୀୟ ଭାବରେ କାନ୍ଦେ।
ମାତାପିତୃଵିଯୋଗେନ ଶୋକସନ୍ତାପିତାଶଯଃ । ମ୍ଲାନିମ୍ ଅଭ୍ଯାଯଯୌ ନୂନଂ ହେମନ୍ତ ଇଵ ପଙ୍କଜମ୍
ମାତାପିତାଙ୍କୁ ହରାଇ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏହିପରି ଶୋକରେ ସେ ମନେ ମନେ ମ୍ଲାନ ହେଉଥିଲେ, ଯେପରି ଶୀତକାଳରେ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ମ୍ଲାନ ହୋଇଯାଏ।
ବାଲୋ ଽସାଵ୍ ଅଥ ଦୀନାତ୍ମା ଵନଦେଵତଯା ଵନେ । ଇତ୍ଥମ୍ ଆଶ୍ଵାସିତୋ ରାମ ତଦାଦୃଶ୍ଯଶରୀରଯା
ତାପରେ, ସେ ଶିଶୁ ଦୁଃଖିତ ମନେ ଅରଣ୍ୟରେ ଥିଲେ, ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନ ଥିବା ଏକ ଅରଣ୍ୟଦେବୀ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ହେ ରାମ।
ଋଷିପୁତ୍ର ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ କିମ୍ ଅଜ୍ଞ ଇଵ ରୋଦିଷି । ସଂସାରସ୍ଯ ନ କସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ସ୍ଵରୂପଂ ଵେତ୍ସି ଚଞ୍ଚଲମ୍
ମହାପ୍ରଜ୍ଞ ଋଷିପୁତ୍ର, ତୁମେ କାହିଁକି ଅଜ୍ଞାନୀ ମାନେ ଯେପରି ଦୁଃଖ କରୁଛ, ଏହି ସଂସାରର ଚଞ୍ଚଳ ସ୍ୱଭାବକୁ ତୁମେ ଜାଣୁନାହଁ କି?
ସର୍ଵଦୈଵେଦୃଶୀ ସାଧୋ ସଂସାରୀ ସଂସୃତିଶ୍ ଚଲା । ଜାଯତେ ଜୀଵତେ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଅଵଶ୍ଯଂ ଚ ଵିନଶ୍ଯତି
ହେ ସାଧୁ, ସଂସାରୀ ମାନେ ସଦା ଏଭଳି ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଅସ୍ଥିର ଅଟେ—କେହି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ବଞ୍ଚିଥାଏ, ଏବଂ ଶେଷରେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଯଦ୍ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଦୃଶୋର୍ ଦୃଶ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମାଦିକମ୍ ଇଦଂ ମୁନେ । ଗନ୍ତଵ୍ଯସ୍ ତେନ ସର୍ଵେଣ ଵିନାଶୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ହେ ମୁନି, ଆଖିରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା ଦେଖାଯାଏ—ବ୍ରହ୍ମା ହେଉ କି ଅନ୍ୟ କିଛି—ସବୁ କିଛି ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ନିଶ୍ଚିତ; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତଦର୍ଥଂ ମା କୃଥା ଵ୍ଯର୍ଥଂ ଵିଷାଦଂ ମରଣେ ପିତୁଃ । ଅଵଶ୍ଯଭାଵ୍ଯ୍ ଅସ୍ତମଯୋ ଜାତସ୍ଯାହର୍ପତେର୍ ଇଵ
ସେଥିପାଇଁ, ବାପାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁରେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଃଖ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନି; ଯେପରି ଉଠୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶେଷରେ ଅବଶ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ, ତେଣୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସବୁଠି ଏହି ଅବସ୍ଥା ଆସିବ।
ଅଶରୀରାମ୍ ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗିରମ୍ ଆରକ୍ତଲୋଚନଃ । ଧୈର୍ଯମ୍ ଆସାଦଯାମ୍ ଆସ ଶିଖଣ୍ଡୀ ସ୍ତନିତାଦ୍ ଇଵ
‘ସେ ଦେହହୀନ’ ବୋଲି କହିବାକୁ ଶୁଣି, ଶୋକରେ ଲାଲ ହୋଇଥିବା ଶିଖଣ୍ଡିନ୍ ଆଉଥରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରିଲେ, ଯେପରି ଗର୍ଜନ ଶୁଣି ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ।
ଉତ୍ଥାଯାଵଶ୍ଯକଂ କୃତ୍ଵା ପାଶ୍ଚାତ୍ଯଂ ପିତୁର୍ ଆଦୃତଃ । ଚକାର ତପସେ ବୁଦ୍ଧିଂ ଦୃଢାମ୍ ଉତ୍ତମସିଦ୍ଧଯେ
ସେ ଉଠି, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ମାନ ସହ କରି, ପରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ ।
ବ୍ରାହ୍ମେଣ କର୍ମଣା ତସ୍ଯ ଵିପିନେ ଚରତସ୍ ତପଃ । ଅନନ୍ତସଙ୍କଲ୍ପମଯଂ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯତ୍ଵଂ ବଭୂଵ ହ
ବନରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ସଂକଳ୍ପରେ ଭରିଥିବା ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ମୁନିର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ।
ଅଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯବୁଦ୍ଧେସ୍ ତୁ ସୁଶ୍ରୋତ୍ରିଯତଯା ତଯା । ନ ଵିଶଶ୍ରାମ ଚେତୋ ଽସ୍ଯ ପଵିତ୍ରେ ଽପି ଧରାତଲେ
ଏପରି ଉତ୍ତମ ଶିକ୍ଷା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଣାଅଜଣା ବିଷୟର ଜ୍ଞାନ ଥିବା ତାଙ୍କର ମନ, ଏହି ପବିତ୍ର ପୃଥିବୀରେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପାଇଲା ନାହିଁ ।
କେଵଲଂ ସର୍ଵମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଅପି ଶୁଦ୍ଧଂ ଧରାତଲମ୍ । ଅଶୁଦ୍ଧମ୍ ଇଵ ପଶ୍ଯନ୍ ସ ନ ରେମେ କ୍ଵଚିଦ୍ ଏଵ ହି
ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଏକାନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତାକୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ବୋଲି ଦେଖିଥିଲା, ଏହି କାରଣରୁ କେଉଁଠିଏ ସେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲା ନାହିଁ।
ଅଥ ସଙ୍କଲ୍ପଯାମ୍ ଆସ ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପନଯୈଵ ସଃ । ଵୃକ୍ଷାଗ୍ରମ୍ ଏଵ ସଂଶୁଦ୍ଧଂ ସ୍ଥିତିର୍ ଅତ୍ରୋଚିତା ମମ
ତାପରେ ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଭାବିଲା—'ମୋର ବାସସ୍ଥାନ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ବୃକ୍ଷ ଶିଖରରେ ହେଉ।'
ତଦ୍ ଇଦାନୀଂ ତପସ୍ ତପ୍ସ୍ଯେ ତପସା ଯେନ ଶାଖିଷୁ । ଖଗଵତ୍ ସ୍ଥିତିମ୍ ଆପ୍ନୋମି ଶାଖାସୁ ଚ ଦଲେଷୁ ଚ
ଏବେ ମୁଁ ଏମିତି ତପସ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପକ୍ଷୀ ପରି ଶାଖା ଓ ପତ୍ରରେ ବସିବାର ସ୍ଥିତିକୁ ପାଇପାରିବି।