ପୁନସ୍ ସର୍ଗସମାରମ୍ଭଃ ପୁନଃ ପ୍ରଲଯସମ୍ଭଵଃ । ସର୍ଵଂ ପୁନର୍ ଇଦଂ ରାମ ଚକ୍ରଵତ୍ ପରିଵର୍ତତେ
ପୁଣି ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ପୁଣି ପ୍ରଳୟ ଆସେ; ଏହି ସବୁ ରାମ, ଚକ୍ରର ପରି ପୁଣିପୁଣି ଘୁରୁଛି।
କିମ୍ ଏତସ୍ମିନ୍ ମହାମାଯାଡମ୍ବରେ ଦୀର୍ଘଶମ୍ବରେ । ରାମ ସତ୍ଯମ୍ ଅସତ୍ଯଂ ଵା ନିର୍ଣୀଯ ଯଦ୍ ଇହୋଚ୍ଯତେ
ହେ ରାମ, ଏହି ବିଶାଳ ମାୟାର ଆଡ଼ମ୍ବର ଓ ଦୀର୍ଘ ଦେଖାଣିରେ, ଯଦି ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ତେବେ କଣ ଏଠାରେ ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ କୁହିବାଯୋଗ୍ୟ ଅଛି?
ଦାଶୂରାଖ୍ଯାଯିକେଵେଯଂ ରାମ ସଂସାରଚକ୍ରିକା । କଲ୍ପନାରଚିତାକାରା ଵସ୍ତୁଶୂନ୍ଯା ତୁ ଵସ୍ତୁତଃ
ହେ ରାମ, ଏହି ସଂସାରର ଚକ୍ରଟି ଜଣେ ଦାସଙ୍କ କଥା ପରି; ଏହାର ରୂପ ସବୁ କଳ୍ପନାରେ ତିଆରି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏଠାରେ କିଛି ମୂଳ ସତ୍ତା ନାହିଁ।
ଅଵିରଲମ୍ ଇଦମ୍ ଆତତଂ ଵିକଲ୍ପୈର୍ ଅସଦୁଦିତାକୃତିଭିର୍ ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରକଲ୍ପୈଃ । ଵିରଚିତମ୍ ଅସତା ତୁ ଯନ୍ ନ ସତ୍ ତଜ୍ ଜଗଦ୍ ଇହ ତେନ ଵିମୂଢତା କିମୁତ୍ଥା
ଏହି ସଂସାର ଅବିରତ ଭାବେ ଛିଟିଯାଇଛି, ଏହା କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ଅସତ୍ୟର ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମାୟା ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ; ଯାହା ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ତାହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ—ତେବେ ଏହି ସଂସାରକୁ ନେଇ ଭ୍ରମ କାହିଁକି?
କ୍ରିଯାଵିଶେଷବହୁଲା ଭୋଗୈଶ୍ଵର୍ଯହତାଶଯାଃ । ନାଵେକ୍ଷନ୍ତେ ଯଦା ସତ୍ଯଂ ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଶଠାସ୍ ତଦା
ଯେତେବେଳେ ଲୋକେ ବିଭିନ୍ନ କାମରେ ଲିନ ଓ ଭୋଗ ଏବଂ ଶକ୍ତିର ଆଶାରେ ମନ ଆବୃତ, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେଇ ସମୟରେ ଚତୁର ଲୋକେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯେ ତୁ ପାରଂ ଗତା ବୁଦ୍ଧେର୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ ନ ଵଶୀକୃତାଃ । ତ ଏତାଂ ଜାଗତୀଂ ମାଯାଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି କରବିଲ୍ଵଵତ୍
ଯେମାନେ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରୀ ମାୟାକୁ ହାତରେ ଫଳ ଦେଖିବା ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି।
ନନୁ ତାଂ ଜାଗତୀଂ ମାଯାଂ ଜୀଵୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଚାରଵାନ୍ । ଅହଙ୍କାରମଯୀଂ ଆସ୍ଥାଂ ତ୍ଯଜତ୍ଯ୍ ଅହିର୍ ଇଵ ତ୍ଵଚମ୍
ବିବେକଶୀଳ ଜୀବ ଯେତେବେଳେ ଏହି ସଂସାରୀ ମାୟାକୁ ଦେଖେ, ସେ ଆତ୍ମାଭିମାନକୁ ସାପ ତାହାର ଚର୍ମ ଛାଡ଼ିଦେବା ପରି ତ୍ୟାଗ କରେ।
ଅସକ୍ତତାଂ ତତୋ ଽଭ୍ଯେତ୍ଯ ପୁନର୍ ନାମ ନ ଜାଯତେ । କ୍ଷେତ୍ରେ ଽପି ସୁଚିରଂ ତିଷ୍ଠଦ୍ ବୀଜଂ ଦଗ୍ଧମ୍ ଇଵାଗ୍ନିନା
ଏପରି ଅସକ୍ତିକୁ ଲାଭ କରି ସେ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ; ଦେହରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଇଥିବା ବିଆଁ ପରି ଅଜନ୍ମା ହୁଏ।
ଆଧିଵ୍ଯାଧିପରୀତାଯ ପ୍ରାତର୍ ଵାଦ୍ଯ ଵିନାଶିନେ । ପ୍ରଯତନ୍ତେ ଶରୀରାଯ ହିତମ୍ ଅଜ୍ଞାସ୍ ତୁ ନାତ୍ମନେ
ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେହ ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଏବଂ ନଶ୍ୱର ଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଦେହର ଭଲ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ନୁହେଁ।
ତ୍ଵମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞଵଦ୍ ଅଜ୍ଞସ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯ ସମୀହିତମ୍ । ମା ସମ୍ପାଦଯ ଦୁଃଖାଯ ଭଵାତ୍ମୈକପରାଯଣଃ
ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯେପରି ଦେହର ଆଶା ପାଇଁ ଶ୍ରମ କରନ୍ତି, ସେପରି ଦୁଃଖକୁ ଆଣିଥିବା କାମ୍ୟ କାମନା ନାହିଁ କର। ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଏକମାତ୍ର ଲଗନ ରଖ।
ଦାଶୂରାଖ୍ଯାଯିକେଵେଯଂ ନାମ ସଂସାରଚକ୍ରିକା । କଲ୍ପନାରଚିତାକାରା ଵସ୍ତୁଶୂନ୍ଯେତି କିଂ ପ୍ରଭୋ
ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରଟି ଦାଶୂର ଗଳ୍ପ ପରି, କଳ୍ପନାରେ ଗଢ଼ା, ମୂଳତଃ କିଛି ନାହିଁ; ଏଠାରେ ଆଉ କଣ କୁହିବି, ପ୍ରଭୁ?
ଜଗନ୍ମାଯାସ୍ଵରୂପସ୍ଯ ଵର୍ଣନାଵ୍ଯପଦେଶତଃ । ଦାଶୂରାଖ୍ଯାଯିକାଂ ରାମ ଵର୍ଣ୍ଯମାନାଂ ମଯା ଶୃଣୁ
ହେ ରାମ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ସଂସାର ମାୟାର ସ୍ୱରୂପ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ଦାଶୂର ଗଳ୍ପ କହୁଛି, ଶୁଣ।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଵସୁଧାପୀଠେ ଵିଚିତ୍ରକୁସୁମଦ୍ରୁମଃ । ମଗଧା ନାମ ଵିଖ୍ଯାତଶ୍ ଶ୍ରୀମାଞ୍ ଜନପଦୋ ମହାନ୍
ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଏକ ବଡ଼ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେଶ ଅଛି, ଯାହାକୁ ମଗଧ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଚିତ୍ର ଫୁଲ ଓ ଗଛ ରହିଛି।
କଦମ୍ବଵନଵିସ୍ତାରୀ ତାଲାଵଲିତଜଙ୍ଗଲଃ । ଵିଚିତ୍ରଵିହଗଵ୍ଯୂହସ୍ ସର୍ଵାଶ୍ଚର୍ଯମନୋହରଃ
କଦମ୍ବ ଜଙ୍ଗଲରେ ବିସ୍ତୃତ, ତାଳ ଗଛରେ ଭରିଆ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଉଡ଼ୁଥିବା, ଏହି ସ୍ଥାନଟି ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଥିଲା।
ସସ୍ଯସଙ୍କଟସୀମାନ୍ତଃ ପୁରୋପଵନମଣ୍ଡିତଃ । କମଲୋତ୍ପଲକଲ୍ହାରପୂର୍ଣସର୍ଵସରିତ୍ତଟଃ
ଘନ ଧାନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଘେରା, ସହର ଉଦ୍ୟାନରେ ଶୋଭିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନଦୀ କୂଳରେ କମଳ, ଉତ୍ପଳ ଓ କଲ୍ହାର ଫୁଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଉଦ୍ଯାନଦୋଲାଵିଲସଲ୍ଲଲନାଗେଯଘୁଙ୍ଘୁମୀ । ନିଶୋପଭୁକ୍ତକୁସୁମନୀରନ୍ଧ୍ରଵିଶିଖାଵନିଃ
ଉଦ୍ୟାନ ଝୁଲାରେ ଝୁଲୁଥିବା ଜନୀମାନଙ୍କର ଗହଣାର ଝଙ୍କାର ଶବ୍ଦ ଗୁଞ୍ଜିଉଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକରେ ରାତିରେ ଖିଲିଥିବା ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ ମନକୁ ମୋହିଥିଲା।
ତତ୍ରୈକସ୍ମିନ୍ ଗିରିତଟେ କର୍ଣିକାରସମାକୁଲେ । କଦଲୀଷଣ୍ଡନୀରନ୍ଧ୍ରେ ନୀପଗୁଲ୍ମଵିରାଜିତେ
ସେଠାରେ ଏକ ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ, କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛରେ ଭରିଆ, କଦଳୀ ଝୁପିର ଛାୟାରେ ଏବଂ ନୀପ ଗଛର ରୂପରେ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
କୂଜଚ୍ଚକୋରଚମରେ ଧ୍ଵନନ୍ନିର୍ଝରଵାରିଣି । ଫୁଲ୍ଲଚୂତଲତାଜାଲେ ପ୍ରଗୀତକଲକୋକିଲେ
ଯେଉଁଠାରେ ଝାଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ ଚକୋର ପକ୍ଷୀ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଡାକୁଥିଲେ, ଝରଣାର ପାଣିର ଶବ୍ଦ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, ଆମ୍ବ ଲତାଗୁଡ଼ିକ ଫୁଲିଥିଲା ଏବଂ କୋଇଲୀ ମଧୁର ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ।
ପୁଲିନ୍ଦଲୀଲାଲୁଲିତେ ତାଲାଵୃତନଭସ୍ତଲେ । ଉତ୍ଫୁଲ୍ଲପଦ୍ମିନୀଶାରେ ଜୀଵଜୀଵକଜୀଵିତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଅରଣ୍ୟର ଅବନ୍ଧିଆ ମହିଳାମାନେ ଖେଳୁଥିଲେ, ତାଳ ଗଛର ପତ୍ରରେ ଆକାଶ ଢାକିଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ପଦ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୋଖରୀମାନେ ଜୀବଜନ୍ତୁରେ ଉତ୍ସାହିତ ଥିଲା।
ପୁଷ୍ପୌଘସ୍ଫୂର୍ଜଦନିଲେ କେସରାରୁଣଧୂଲିନି । କାରଣ୍ଡଵକୃତାରାଵେ ସରତ୍ସରସସାରସେ
ଯେଉଁଠାରେ ଫୁଲର ଗୁଛ ଉପରେ ବାତାସ ଚଳିଥିଲା, କେସର ରଙ୍ଗର ଧୂଳି ଉଡ଼ୁଥିଲା, ଏବଂ ପାଣିପାଖିମାନଙ୍କର ଡାକ ଶରତ୍କାଳୀନ ସରୋବରରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଉଥିଲା।
ତସ୍ମିନ୍ ନଗଵରେ ପୁଣ୍ଯେ ଵିଚିତ୍ରଵିହଗଦ୍ରୁମେ । କଶ୍ଚିତ୍ ପରମଧର୍ମାତ୍ମା ମୁନିର୍ ଆସୀନ୍ ମହାତପାଃ
ସେଇ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପାହାଡ଼ରେ, ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିବା ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ମହାତପସ୍ବୀ ଋଷି ବସୁଥିଲେ।
ଦାଶୂରନାମା ମହତା ତପୋଯୋଗେନ ସଂଯୁତଃ । କଦମ୍ବପୃଷ୍ଠଵାସ୍ତଵ୍ଯୋ ଵୀତରାଗୋ ମହାମତିଃ
ଦାଶୂର ନାମକ ଏକ ମହାନ ଋଷି ଥିଲେ, ଯିଏ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ । ସେ କଦମ୍ବ ଗଛର ଏକ ଡାଳିରେ ବସିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିଲେ ।
ଋଷିସ୍ ତପସ୍ଵୀ ଭଗଵନ୍ ଵିପିନେ କେନ ହେତୁନା । କଥଂ ଵାପ୍ଯ୍ ଅଵସତ୍ ପୃଷ୍ଠେ କଦମ୍ବସ୍ଯ ମହାତରୋଃ
ହେ ପୂଜ୍ୟ ମହାର୍ଷି, ସେ ତପସ୍ବୀ ଋଷି କିଏଁକି ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ ଏବଂ କିପରି କଦମ୍ବ ଗଛର ଏହି ବଡ଼ ଡାଳିରେ ରହିବାକୁ ଆସିଥିଲେ ?
ଶରଲୋମେତି ଵିଖ୍ଯାତଃ ପିତା ତସ୍ଯ ବଭୂଵ ହ । ନାମ୍ନାପର ଇଵ ବ୍ରହ୍ମା ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵାଵସଦ୍ ଗିରୌ
ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କ ନାମ ଶରଳୋମ ଥିଲା, ସେ ଏହି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ । ସେ ଏକ ଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମା ପରି ଥିଲେ ଏବଂ ସେଇ ପାହାଡ଼ରେ ବସିଥିଲେ ।
ତସ୍ଯାସାଵ୍ ଏକପୁତ୍ରୋ ଽଭୂତ୍ କଚୋ ଦେଵଗୁରୋର୍ ଇଵ । ତେନ ସାର୍ଧଂ ସ ପୁତ୍ରେଣ ନୀତଵାଞ୍ ଜୀଵିତଂ ଵନେ
ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିଲେ, ଯେପରି ଦେବତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖରେ କଚ ଥିଲେ । ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ସହିତ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଜୀବନ କାଟିଥିଲେ ।
ଅଥାସୌ ଶରଲୋମାତ୍ର ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଯୁଗଗଣଂ ଯଯୌ । ତ୍ଯକ୍ତଦେହସ୍ ସୁରାଗାରଂ ତ୍ଯକ୍ତନୀଡଃ ଖଗୋ ଯଥା
ଏଭଳି ଅନେକ ଯୁଗ କଟାଇ, ଶରଲୋମା ତାଙ୍କର ଶରୀର ଛାଡ଼ି, ଦେବତାଙ୍କର ଗୃହକୁ ଚଲିଗଲେ, ଯେପରିକି ଏକ ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଘଉଁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଏ।
ଏକ ଏଵ ଵନେ ତସ୍ମିନ୍ ଦାଶୂରଃ ପ୍ରରୁରୋଦ ହ । ଦଶାପନୀତପିତୃକଃ କରୁଣଂ କୁରରୋ ଯଥା
ସେଇ ଅରଣ୍ୟରେ ଦାଶୂର ଏକାକି ରହି, ପିତାଙ୍କୁ ହରାଇ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ମାତାପିତା ବିହୀନ କୁରର ପକ୍ଷୀ ଦୟନୀୟ ଭାବରେ କାନ୍ଦେ।
ମାତାପିତୃଵିଯୋଗେନ ଶୋକସନ୍ତାପିତାଶଯଃ । ମ୍ଲାନିମ୍ ଅଭ୍ଯାଯଯୌ ନୂନଂ ହେମନ୍ତ ଇଵ ପଙ୍କଜମ୍
ମାତାପିତାଙ୍କୁ ହରାଇ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏହିପରି ଶୋକରେ ସେ ମନେ ମନେ ମ୍ଲାନ ହେଉଥିଲେ, ଯେପରି ଶୀତକାଳରେ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ମ୍ଲାନ ହୋଇଯାଏ।
ବାଲୋ ଽସାଵ୍ ଅଥ ଦୀନାତ୍ମା ଵନଦେଵତଯା ଵନେ । ଇତ୍ଥମ୍ ଆଶ୍ଵାସିତୋ ରାମ ତଦାଦୃଶ୍ଯଶରୀରଯା
ତାପରେ, ସେ ଶିଶୁ ଦୁଃଖିତ ମନେ ଅରଣ୍ୟରେ ଥିଲେ, ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନ ଥିବା ଏକ ଅରଣ୍ୟଦେବୀ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ହେ ରାମ।
ଋଷିପୁତ୍ର ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ କିମ୍ ଅଜ୍ଞ ଇଵ ରୋଦିଷି । ସଂସାରସ୍ଯ ନ କସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ସ୍ଵରୂପଂ ଵେତ୍ସି ଚଞ୍ଚଲମ୍
ମହାପ୍ରଜ୍ଞ ଋଷିପୁତ୍ର, ତୁମେ କାହିଁକି ଅଜ୍ଞାନୀ ମାନେ ଯେପରି ଦୁଃଖ କରୁଛ, ଏହି ସଂସାରର ଚଞ୍ଚଳ ସ୍ୱଭାବକୁ ତୁମେ ଜାଣୁନାହଁ କି?