ପୁନଃ କାର୍ଯକ୍ରିଯାପକ୍ଷୈସ୍ ସଂସାରାରମ୍ଭନାମକମ୍ । କିଞ୍ଚିତ୍ ପଟପଟଂ କୃତ୍ଵା ଯାତି କାଲକପିଞ୍ଜଲଃ
ପୁଣି କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର ଫଳର ପଖା ଦ୍ୱାରା, ଯାହାକୁ ସଂସାର ଆରମ୍ଭ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସମୟର ପକ୍ଷୀ ହଳକା ଡେଣ୍ଡା ମାଡ଼ି ଚାଲିଯାଏ।
ପୁନର୍ ଇନ୍ଦ୍ରାଲିକେ ଯାତେ ରାଜ୍ଯମ୍ ଆସ୍ଵାଦ୍ଯ କେସରମ୍ । ଆଯାତ୍ଯ୍ ଅପରଦେଵେନ୍ଦ୍ରଷଟ୍ପଦସ୍ ସ୍ଵର୍ଗପଙ୍କଜମ୍
ପୁଣି ଇନ୍ଦ୍ର ଭଳି ମଧୁମକ୍ଷୀ ରାଜସିକ ପ୍ରମାଦ ଉପଭୋଗ କରି ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗର ପଦ୍ମକୁ ଆସନ୍ତି।
ପୁନଃ କାଲଂ କୃତାପୂତଂ କଲୁଷୀକୁରୁତେ କଲିଃ । ସଚକ୍ରିଣମ୍ ଇଵାମ୍ଭୋଧିଂ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧୋ ଽଵକରାନିଲଃ
ପୁଣି ସମୟ, ଯେଉଁଥିରେ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଦ୍ଧତା ଥିଲା, କଳିଯୁଗର ଦୁଷ୍ଟତାରେ ମଲିନ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ତୀବ୍ର ପବନ ଶାନ୍ତ ସମୁଦ୍ରକୁ କେତେବେଳେ ମଲିନ କରିଦିଏ।
ପୁନଃ କାଲକୁଲାଲେନ କୃତଭୂତଶରାଵକମ୍ । ଚକ୍ରମ୍ ଆଵର୍ତତେ ଵେଗାଦ୍ ଅଜସ୍ରଂ କାଲନାମକମ୍
ପୁନି ସମୟର କୁମ୍ଭକାର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମାଟିର ଭାଣ୍ଡା ଭଳି ତିଆରି ହୁଏ, ଏବଂ 'ସମୟ' ନାମର ଚକ୍ର ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଅବିରତ ଘୂରୁଛି।
ପୁନର୍ ନୀରସତାମ୍ ଏତି ଜଗଦ୍ ଧ୍ଵସ୍ତଶୁଭସ୍ଥିତି । ଅଭ୍ଯାଶୀଭୂତକଲ୍ପାନ୍ତଂ ସଂଶୁଷ୍କମ୍ ଇଵ କାନନମ୍
ପୁନି, ବିଶ୍ୱ ତାହାର ମୂଳ ଅର୍ଥ ହରାଇ ଦିଏ, ଭଲ ଅବସ୍ଥା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତ ଆସିଲେ ଶୁଖିଗଲା ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ହୋଇଯାଏ।
ପୁନର୍ ଅର୍କଗଣାଂଶ୍ଵଗ୍ନିଦଗ୍ଧାନନ୍ତକଲେଵରମ୍ । ସର୍ଵଭୂତାସ୍ଥିସମ୍ପୂର୍ଣଂ ଜଗଦ୍ ଏତି ଶ୍ମଶାନତାମ୍
ପୁନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିମାନେ ସମସ୍ତ ଦେହକୁ ଦହିଦେଇଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହାଡ଼ ଭରିଥିବା ବିଶ୍ୱ ଶ୍ମଶାନ ଭଳି ହୋଇଯାଏ।
ପୁନଃ କୁଲାଚଲାକାରପୁଷ୍କରାଵର୍ତଵର୍ଷଣୈଃ । ନୃତ୍ଯଦ୍ଭସ୍ମବୃହତ୍ଫେନାଂ ଯାତ୍ଯ୍ ଏକାର୍ଣଵତାଂ ଜଗତ୍
ପୁନି, ପାହାଡ଼ ଭଳି ବଡ଼ ପଦ୍ମର ଘୂର୍ଣ୍ଣି ରୁ ବର୍ଷା ପଡ଼ିଲେ, ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ବଡ଼ ଫେଣ ଓ ଭସ୍ମ ସହିତ ବିଶ୍ୱ ଏକ ମହାସାଗର ଭଳି ହୋଇଯାଏ।
ପୁନସ୍ ସଂଶାନ୍ତଵାଯ୍ଵମ୍ବୁ ରିକ୍ତଂ ସକଲଵସ୍ତୁଭିଃ । ତଦପୂର୍ଵମ୍ ଇଵାକାଶଂ ଜଗଦ୍ ଆଯାତି ଶୂନ୍ଯତାମ୍
ପୁଣି, ଯେତେବେଳେ ପବନ ଏବଂ ଜଳ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଖାଲି ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ସଂସାର ଏମିତି ଶୂନ୍ୟତାକୁ ଫେରିଯାଏ, ଯେପରି ଆକାଶ କେବେ ଥିଲା ନାହିଁ।
ପୁନଃ କତିପଯା ଭୁକ୍ତ୍ଵା ସମାସ୍ ସମରସାଶଯଃ । ଜୀଵିତଂ ଜୀର୍ଣଯା ତନ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମାଧ୍ଯାତ୍ମନି ଲୀଯତେ
ପୁଣି, କିଛି ଖ୍ଷଣ ଉପଭୋଗ କରି, ସମତା ଭିତରେ ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ, ଜୀବନ ଦେହ ଝରିଯିବା ପରି ଶେଷ ହୋଇ, ପରମ ଆତ୍ମାରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଏ।
ପୁନର୍ ଅନ୍ଯେନ କାଲେନ ତଥୈଵ ଜଗତାଂ ଗଣମ୍ । ମନସ୍ ତନୋତି ଵୈ ଶୂନ୍ଯେ ଗନ୍ଧର୍ଵୋ ନଗରଂ ଯଥା
ପୁଣି, କିଛି ସମୟ ପରେ, ମନ ଏହି ଶୂନ୍ୟତା ମଧ୍ୟରେ ପୁଣିଥରେ ବିଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ଆକାଶରେ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଏକ ସହର ତିଆରି କରିଥିବା ପରି ପ୍ରକଟ କରେ।
ପୁନସ୍ ସର୍ଗସମାରମ୍ଭଃ ପୁନଃ ପ୍ରଲଯସମ୍ଭଵଃ । ସର୍ଵଂ ପୁନର୍ ଇଦଂ ରାମ ଚକ୍ରଵତ୍ ପରିଵର୍ତତେ
ପୁଣି ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ପୁଣି ପ୍ରଳୟ ଆସେ; ଏହି ସବୁ ରାମ, ଚକ୍ରର ପରି ପୁଣିପୁଣି ଘୁରୁଛି।
କିମ୍ ଏତସ୍ମିନ୍ ମହାମାଯାଡମ୍ବରେ ଦୀର୍ଘଶମ୍ବରେ । ରାମ ସତ୍ଯମ୍ ଅସତ୍ଯଂ ଵା ନିର୍ଣୀଯ ଯଦ୍ ଇହୋଚ୍ଯତେ
ହେ ରାମ, ଏହି ବିଶାଳ ମାୟାର ଆଡ଼ମ୍ବର ଓ ଦୀର୍ଘ ଦେଖାଣିରେ, ଯଦି ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ତେବେ କଣ ଏଠାରେ ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ କୁହିବାଯୋଗ୍ୟ ଅଛି?
ଦାଶୂରାଖ୍ଯାଯିକେଵେଯଂ ରାମ ସଂସାରଚକ୍ରିକା । କଲ୍ପନାରଚିତାକାରା ଵସ୍ତୁଶୂନ୍ଯା ତୁ ଵସ୍ତୁତଃ
ହେ ରାମ, ଏହି ସଂସାରର ଚକ୍ରଟି ଜଣେ ଦାସଙ୍କ କଥା ପରି; ଏହାର ରୂପ ସବୁ କଳ୍ପନାରେ ତିଆରି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏଠାରେ କିଛି ମୂଳ ସତ୍ତା ନାହିଁ।
ଅଵିରଲମ୍ ଇଦମ୍ ଆତତଂ ଵିକଲ୍ପୈର୍ ଅସଦୁଦିତାକୃତିଭିର୍ ଦ୍ଵିଚନ୍ଦ୍ରକଲ୍ପୈଃ । ଵିରଚିତମ୍ ଅସତା ତୁ ଯନ୍ ନ ସତ୍ ତଜ୍ ଜଗଦ୍ ଇହ ତେନ ଵିମୂଢତା କିମୁତ୍ଥା
ଏହି ସଂସାର ଅବିରତ ଭାବେ ଛିଟିଯାଇଛି, ଏହା କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ଅସତ୍ୟର ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମାୟା ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ; ଯାହା ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ତାହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ—ତେବେ ଏହି ସଂସାରକୁ ନେଇ ଭ୍ରମ କାହିଁକି?
କ୍ରିଯାଵିଶେଷବହୁଲା ଭୋଗୈଶ୍ଵର୍ଯହତାଶଯାଃ । ନାଵେକ୍ଷନ୍ତେ ଯଦା ସତ୍ଯଂ ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଶଠାସ୍ ତଦା
ଯେତେବେଳେ ଲୋକେ ବିଭିନ୍ନ କାମରେ ଲିନ ଓ ଭୋଗ ଏବଂ ଶକ୍ତିର ଆଶାରେ ମନ ଆବୃତ, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେଇ ସମୟରେ ଚତୁର ଲୋକେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯେ ତୁ ପାରଂ ଗତା ବୁଦ୍ଧେର୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ ନ ଵଶୀକୃତାଃ । ତ ଏତାଂ ଜାଗତୀଂ ମାଯାଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି କରବିଲ୍ଵଵତ୍
ଯେମାନେ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରୀ ମାୟାକୁ ହାତରେ ଫଳ ଦେଖିବା ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି।
ନନୁ ତାଂ ଜାଗତୀଂ ମାଯାଂ ଜୀଵୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଚାରଵାନ୍ । ଅହଙ୍କାରମଯୀଂ ଆସ୍ଥାଂ ତ୍ଯଜତ୍ଯ୍ ଅହିର୍ ଇଵ ତ୍ଵଚମ୍
ବିବେକଶୀଳ ଜୀବ ଯେତେବେଳେ ଏହି ସଂସାରୀ ମାୟାକୁ ଦେଖେ, ସେ ଆତ୍ମାଭିମାନକୁ ସାପ ତାହାର ଚର୍ମ ଛାଡ଼ିଦେବା ପରି ତ୍ୟାଗ କରେ।
ଅସକ୍ତତାଂ ତତୋ ଽଭ୍ଯେତ୍ଯ ପୁନର୍ ନାମ ନ ଜାଯତେ । କ୍ଷେତ୍ରେ ଽପି ସୁଚିରଂ ତିଷ୍ଠଦ୍ ବୀଜଂ ଦଗ୍ଧମ୍ ଇଵାଗ୍ନିନା
ଏପରି ଅସକ୍ତିକୁ ଲାଭ କରି ସେ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ; ଦେହରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଇଥିବା ବିଆଁ ପରି ଅଜନ୍ମା ହୁଏ।
ଆଧିଵ୍ଯାଧିପରୀତାଯ ପ୍ରାତର୍ ଵାଦ୍ଯ ଵିନାଶିନେ । ପ୍ରଯତନ୍ତେ ଶରୀରାଯ ହିତମ୍ ଅଜ୍ଞାସ୍ ତୁ ନାତ୍ମନେ
ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେହ ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଏବଂ ନଶ୍ୱର ଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଦେହର ଭଲ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ନୁହେଁ।
ତ୍ଵମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞଵଦ୍ ଅଜ୍ଞସ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯ ସମୀହିତମ୍ । ମା ସମ୍ପାଦଯ ଦୁଃଖାଯ ଭଵାତ୍ମୈକପରାଯଣଃ
ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯେପରି ଦେହର ଆଶା ପାଇଁ ଶ୍ରମ କରନ୍ତି, ସେପରି ଦୁଃଖକୁ ଆଣିଥିବା କାମ୍ୟ କାମନା ନାହିଁ କର। ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଏକମାତ୍ର ଲଗନ ରଖ।
ଦାଶୂରାଖ୍ଯାଯିକେଵେଯଂ ନାମ ସଂସାରଚକ୍ରିକା । କଲ୍ପନାରଚିତାକାରା ଵସ୍ତୁଶୂନ୍ଯେତି କିଂ ପ୍ରଭୋ
ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରଟି ଦାଶୂର ଗଳ୍ପ ପରି, କଳ୍ପନାରେ ଗଢ଼ା, ମୂଳତଃ କିଛି ନାହିଁ; ଏଠାରେ ଆଉ କଣ କୁହିବି, ପ୍ରଭୁ?
ଜଗନ୍ମାଯାସ୍ଵରୂପସ୍ଯ ଵର୍ଣନାଵ୍ଯପଦେଶତଃ । ଦାଶୂରାଖ୍ଯାଯିକାଂ ରାମ ଵର୍ଣ୍ଯମାନାଂ ମଯା ଶୃଣୁ
ହେ ରାମ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ସଂସାର ମାୟାର ସ୍ୱରୂପ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ଦାଶୂର ଗଳ୍ପ କହୁଛି, ଶୁଣ।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଵସୁଧାପୀଠେ ଵିଚିତ୍ରକୁସୁମଦ୍ରୁମଃ । ମଗଧା ନାମ ଵିଖ୍ଯାତଶ୍ ଶ୍ରୀମାଞ୍ ଜନପଦୋ ମହାନ୍
ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଏକ ବଡ଼ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେଶ ଅଛି, ଯାହାକୁ ମଗଧ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଚିତ୍ର ଫୁଲ ଓ ଗଛ ରହିଛି।
କଦମ୍ବଵନଵିସ୍ତାରୀ ତାଲାଵଲିତଜଙ୍ଗଲଃ । ଵିଚିତ୍ରଵିହଗଵ୍ଯୂହସ୍ ସର୍ଵାଶ୍ଚର୍ଯମନୋହରଃ
କଦମ୍ବ ଜଙ୍ଗଲରେ ବିସ୍ତୃତ, ତାଳ ଗଛରେ ଭରିଆ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀମାନେ ଦଳେ ଦଳେ ଉଡ଼ୁଥିବା, ଏହି ସ୍ଥାନଟି ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଥିଲା।
ସସ୍ଯସଙ୍କଟସୀମାନ୍ତଃ ପୁରୋପଵନମଣ୍ଡିତଃ । କମଲୋତ୍ପଲକଲ୍ହାରପୂର୍ଣସର୍ଵସରିତ୍ତଟଃ
ଘନ ଧାନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଘେରା, ସହର ଉଦ୍ୟାନରେ ଶୋଭିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନଦୀ କୂଳରେ କମଳ, ଉତ୍ପଳ ଓ କଲ୍ହାର ଫୁଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଉଦ୍ଯାନଦୋଲାଵିଲସଲ୍ଲଲନାଗେଯଘୁଙ୍ଘୁମୀ । ନିଶୋପଭୁକ୍ତକୁସୁମନୀରନ୍ଧ୍ରଵିଶିଖାଵନିଃ
ଉଦ୍ୟାନ ଝୁଲାରେ ଝୁଲୁଥିବା ଜନୀମାନଙ୍କର ଗହଣାର ଝଙ୍କାର ଶବ୍ଦ ଗୁଞ୍ଜିଉଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକରେ ରାତିରେ ଖିଲିଥିବା ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ ମନକୁ ମୋହିଥିଲା।
ତତ୍ରୈକସ୍ମିନ୍ ଗିରିତଟେ କର୍ଣିକାରସମାକୁଲେ । କଦଲୀଷଣ୍ଡନୀରନ୍ଧ୍ରେ ନୀପଗୁଲ୍ମଵିରାଜିତେ
ସେଠାରେ ଏକ ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ, କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛରେ ଭରିଆ, କଦଳୀ ଝୁପିର ଛାୟାରେ ଏବଂ ନୀପ ଗଛର ରୂପରେ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
କୂଜଚ୍ଚକୋରଚମରେ ଧ୍ଵନନ୍ନିର୍ଝରଵାରିଣି । ଫୁଲ୍ଲଚୂତଲତାଜାଲେ ପ୍ରଗୀତକଲକୋକିଲେ
ଯେଉଁଠାରେ ଝାଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ ଚକୋର ପକ୍ଷୀ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଡାକୁଥିଲେ, ଝରଣାର ପାଣିର ଶବ୍ଦ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, ଆମ୍ବ ଲତାଗୁଡ଼ିକ ଫୁଲିଥିଲା ଏବଂ କୋଇଲୀ ମଧୁର ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ।
ପୁଲିନ୍ଦଲୀଲାଲୁଲିତେ ତାଲାଵୃତନଭସ୍ତଲେ । ଉତ୍ଫୁଲ୍ଲପଦ୍ମିନୀଶାରେ ଜୀଵଜୀଵକଜୀଵିତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଅରଣ୍ୟର ଅବନ୍ଧିଆ ମହିଳାମାନେ ଖେଳୁଥିଲେ, ତାଳ ଗଛର ପତ୍ରରେ ଆକାଶ ଢାକିଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ପଦ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୋଖରୀମାନେ ଜୀବଜନ୍ତୁରେ ଉତ୍ସାହିତ ଥିଲା।
ପୁଷ୍ପୌଘସ୍ଫୂର୍ଜଦନିଲେ କେସରାରୁଣଧୂଲିନି । କାରଣ୍ଡଵକୃତାରାଵେ ସରତ୍ସରସସାରସେ
ଯେଉଁଠାରେ ଫୁଲର ଗୁଛ ଉପରେ ବାତାସ ଚଳିଥିଲା, କେସର ରଙ୍ଗର ଧୂଳି ଉଡ଼ୁଥିଲା, ଏବଂ ପାଣିପାଖିମାନଙ୍କର ଡାକ ଶରତ୍କାଳୀନ ସରୋବରରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଉଥିଲା।