କପୋଲତଲସଂଲୀନପାଣିଃ ପଦ୍ମାସନସ୍ଥିତଃ । ଚିନ୍ତାପରଵଶସ୍ ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଅଵ୍ଯାପାରୋ ବଭୂଵ ସଃ
ଗାଲାରେ ହାତ ରଖି, ପଦ୍ମାସନରେ ବସିଥିବା ସେ, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହୋଇ, ନିରବ ଓ କୌଣସି କାମ କରୁନଥିଲେ।
କୃଶାଙ୍ଗଶ୍ ଚିନ୍ତଯା ଯୁକ୍ତଃ ଖେଦୀ ପରମଦୁର୍ମନାଃ । ନୋଵାଚ କସ୍ଯଚିତ୍ କିଞ୍ଚିଲ୍ ଲିପିକର୍ମାର୍ପିତୋପମଃ
ଦେହରେ ଦୁର୍ବଳ, ମନରେ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ, ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେ କାହାକୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ଏକ ଚିତ୍ରରେ ଅଙ୍କିତ ମୂର୍ତ୍ତି ପରି ଥିଲେ।
ଖେଦାତ୍ ପରିଜନେନାସୌ ପ୍ରାର୍ଥ୍ଯମାନଃ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଚକାରାହ୍ନିକମ୍ ଆଚାରଂ ପରିମ୍ଲାନମୁଖାମ୍ବୁଜଃ
ପରିଚାରକମାନେ ବାରମ୍ବାର ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମୁହଁ ମ୍ଲାନ ହୋଇ, ଦିନଚର୍ଯ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ଏଵଂ ମୁନିଵିଶିଷ୍ଟଂ ତଂ ରାମଂ ଗୁଣଗଣାକରମ୍ । ଆଲୋକ୍ଯ ଭ୍ରାତରାଵ୍ ଅସ୍ଯ ତାମ୍ ଏଵାଯଯତୁର୍ ଦଶାମ୍
ଏଭଳି ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶିଷ୍ଟ ଓ ଗୁଣର ଧାମ ରାମଙ୍କୁ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଭାଇ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିଲେ।
ତଥା ତେଷୁ ତନୂଜେଷୁ ଖେଦଵତ୍ସୁ କୃଶେଷୁ ଚ । ସପତ୍ନୀକୋ ମହୀପାଲଶ୍ ଚିନ୍ତାଵିଵଶତାଂ ଯଯୌ
ଏଭଳି, ପୁଅମାନେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହେବାରୁ, ରାଜା ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
କା ତେ ପୁତ୍ର ଘନା ଚିନ୍ତେତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ରାମଂ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଅପୃଚ୍ଛତ୍ ସ୍ନିଗ୍ଧଯା ଵାଚା ନ ଚାକଥଯଦ୍ ଅସ୍ଯ ସଃ
ରାଜା ବାରମ୍ବାର ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାରେ ରାମଙ୍କୁ ପଚାରୁଥିଲେ, 'ପୁଅ, ଏହି ଏତେ ବଡ଼ ଚିନ୍ତା କାହିଁକି?' କିନ୍ତୁ ରାମ ତାଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ତାତ ମେ ଦୁଃଖମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ପିତୁର୍ ଅଙ୍କଗଃ । ରାମୋ ରାଜୀଵପତ୍ରାକ୍ଷସ୍ ତୂଷ୍ଣୀମ୍ ଏଵ ସ୍ମ ତିଷ୍ଠତି
‘ପିତାଜୀ, ମୋର କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ’ ବୋଲି କହି, ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଗୋଦରେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ବସି ରହିଲେ।
ତତୋ ଦଶରଥୋ ରାଜା ରାମଃ କିଂ ଖେଦଵାନ୍ ଇତି । ଅପୃଚ୍ଛତ୍ ସର୍ଵକାର୍ଯଜ୍ଞଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ଵଦତାଂ ଵରମ୍
ତାପରେ ଦଶରଥ ରାଜା, ରାମ କାହିଁକି ଚିନ୍ତିତ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଭାବି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅତ୍ର କାରଣଂ ଶ୍ରୀମନ୍ ମା ରାଜନ୍ ଦୁଃଖମ୍ ଅସ୍ତୁ ତେ । ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଶ୍ ଚିନ୍ତଯା ଯୁକ୍ତୋ ଵସିଷ୍ଠମୁନିନା ନୃପଃ
ବଶିଷ୍ଠ ଋଷି କହିଲେ, ‘ହେ ମହାନ୍ୟ ରାଜା, ଏଠାରେ ଏକ କାରଣ ଅଛି; ଆପଣ ଦୁଃଖିତ ହେବେ ନାହିଁ।’ ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ।
କୋପଂ ଵିଷାଦକଲନାଂ ଵିତତଂ ଚ ହର୍ଷଂ ନାଲ୍ପେନ କାରଣଵଶେନ ଵହନ୍ତି ସନ୍ତଃ । ସର୍ଗେଣ ସଂହତିଜଵେନ ଵିନା ଜଗତ୍ଯାଂ ଭୂତାନି ଭୂପ ନ ମହାନ୍ତି ଵିକାରଯନ୍ତି
ହେ ରାଜା, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସାଧାରଣ କାରଣରେ କ୍ରୋଧ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ଆନନ୍ଦକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି ସଂସାରରେ ସୃଷ୍ଟିର ଶକ୍ତି ଓ ପରିସ୍ଥିତିର ଗତି ବିନା, ପ୍ରାଣୀମାନେ ବଡ଼ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତେ ମୁନିନାଥେନ ସନ୍ଦେହଵତି ପାର୍ଥିଵେ । ଖେଦଵତ୍ଯ୍ ଆସ୍ଥିତେ ମୌନଂ କଞ୍ଚିତ୍ କାଲଂ ପ୍ରତୀକ୍ଷିଣି
ଏପରି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ସନ୍ଦେହ ଓ ଦୁଃଖରେ ନିରବ ହୋଇ କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରି ରହିଲେ।
ପରିଖିନ୍ନାସୁ ସର୍ଵାସୁ ରାଜ୍ଞୀଷୁ ନୃପସଦ୍ମସୁ । ସ୍ଥିତାସୁ ସାଵଧାନାସୁ ରାମଚେଷ୍ଟାସୁ ସର୍ଵତଃ
ରାଜମହଳରେ ସମସ୍ତ ରାନୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ସାବଧାନ ହୋଇ ସବୁଠି ରାମଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ କାଲେ ତୁ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଇତି ଶ୍ରୁତଃ । ମହର୍ଷିର୍ ଆଗମଦ୍ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତମ୍ ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ନରାଧିପମ୍
ସେଇ ସମୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ।
ତସ୍ଯ ଯଜ୍ଞୋ ଽଥ ରକ୍ଷୋଭିସ୍ ତଦା ଵିଲୁଲୁପେ କିଲ । ମାଯାଵୀର୍ଯବଲୋନ୍ମତ୍ତୈର୍ ଧର୍ମକାମସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ସେ ସମୟରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ମାୟା ଓ ଶକ୍ତିରେ ମତ ରାକ୍ଷସମାନେ ବିଘ୍ନ କରୁଥିଲେ।
ରକ୍ଷାର୍ଥଂ ତସ୍ଯ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଐଚ୍ଛତ୍ ସ ପାର୍ଥିଵମ୍ । ନ ହି ଶକ୍ତୋ ହ୍ଯ୍ ଅଵିଘ୍ନେନ ତମ୍ ଆପ୍ତୁଂ ସ ମୁନିଃ କ୍ରତୁମ୍
ସେ ଯଜ୍ଞକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅବିଘ୍ନରେ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ସମ୍ଭବ ହେଉନଥିଲା।
ତତସ୍ ତେଷାଂ ଵିନାଶାର୍ଥମ୍ ଉଦ୍ଯତସ୍ ତପସାଂ ନିଧିଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତେଜା ଅଯୋଧ୍ଯାମ୍ ଅଭ୍ଯଯାତ୍ ପୁରୀମ୍
ତେଣୁ ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଉନ୍ତୁ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି, ତପସ୍ଵୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ତେଜ ନେଇ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଉଥିଲେ।
ସ ରାଜ୍ଞୋ ଦର୍ଶନାକାଙ୍କ୍ଷୀ ଦ୍ଵାରାଧ୍ଯକ୍ଷାନ୍ ଉଵାଚ ହ । ଶୀଘ୍ରମ୍ ଆଖ୍ଯାତ ମାଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ କୌଶିକଂ ଗାଧିନସ୍ ସୁତମ୍
ରାଜାଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦ୍ୱାରପାଳମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ କୌଶିକ ଏଠାରେ ଆସିଛି ବୋଲି ତୁରନ୍ତ ଖବର ଦିଅ।'
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦ୍ଵାସ୍ସ୍ଥା ରାଜଗୃହଂ ଯଯୁଃ । ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତମନସସ୍ ସର୍ଵେ ତେନ ଵାକ୍ଯେନ ଚୋଦିତାଃ
ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ସମସ୍ତେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ରାଜମହଳକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତେ ଗତ୍ଵା ରାଜଭଵନଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମ୍ ଋଷିଂ ତତଃ । ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଆଵେଦଯାମ୍ ଆସୁଃ ପ୍ରତୀହାରପତିଂ ତଦା
ସେମାନେ ରାଜଭବନକୁ ପହଞ୍ଚି, ତାପରେ ମହାରାଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରପାଳ ଅଧ୍ୟକ୍ଷଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ, ମହାର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସିପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ଅଥାସ୍ଥାନଗତଂ ଭୂପଂ ରାଜମଣ୍ଡଲମାଲିତମ୍ । ସମୁପେତ୍ଯ ତ୍ଵରାଯୁକ୍ତୋ ଯାଷ୍ଟୀକୋ ଽସୌ ଵ୍ଯଜିଜ୍ଞପତ୍
ତାପରେ ଦ୍ୱାରପାଳ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ତ୍ୱରାରେ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜା ସଭାରେ ବସିଥିଲେ ଏବଂ ରାଜମଣ୍ଡଳ ତାଙ୍କୁ ଘେରିଥିଲା, ସେଠାରେ ଗିଏ ସମ୍ବାଦ ଦେଲେ।
ଦେଵ ଦ୍ଵାରି ମହାତେଜା ବାଲଭାସ୍କରଭାସ୍ଵରଃ । ଜ୍ଵାଲାରୁଣଜଟାଜୂଟଃ ପୁମାଞ୍ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଅଵସ୍ଥିତଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦ୍ୱାରରେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ପୁରୁଷ ଦଢ଼ିଛନ୍ତି, ଯିଏ ତରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଲାଲ ଜ୍ୱାଳା ପରି ଜଟା ଥିବା, ଏବଂ ବଡ଼ ତେଜସ୍ୱୀ।
ସଚାମରପତାକାଢ୍ଯଂ ସାଶ୍ଵେଭପୁରୁଷାଯୁଧମ୍ । କୃତଵାଂସ୍ ତଂ ପ୍ରଦେଶଂ ଯସ୍ ତେଜୋଭିଃ କୀର୍ଣକାଞ୍ଚନମ୍
ସେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଚାମର, ପତାକା, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ମଣିଷ ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ସହ ସୁଶୋଭିତ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ତେଜରେ ସେଠା ସୁନା ପରି ଚମକୁଛି।
ଵକ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମାନ୍ ଆଶୁ ଯାଷ୍ଟୀକା ନିଵେଦଯତ ରାଜନି । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମୁନିଃ ପ୍ରାପ୍ତ ଇତ୍ଯ୍ ଅନୁଦ୍ଧତଯା ଗିରା
ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ନମ୍ରତା ସହ ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର ଦିଅ, ଯେ ମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସିପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ଇତି ଯାଷ୍ଟୀକଵଚନମ୍ ଆକର୍ଣ୍ଯ ନୃପସତ୍ତମଃ । ସ ସମନ୍ତ୍ରୀ ସସାମନ୍ତଃ ପ୍ରୋତ୍ତସ୍ଥେ ହେମଵିଷ୍ଟରାତ୍
ଦ୍ୱାରପାଳଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମହାନ୍ ରାଜା ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସାମନ୍ତମାନେ ସହିତ ସୁନା ମଞ୍ଚରୁ ଉଠିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ପଦାତିର୍ ଏଵ ମହତାଂ ରାଜ୍ଞାଂ ଵୃନ୍ଦେନ ପାଲିତଃ । ଵସିଷ୍ଠଵାମଦେଵାଭ୍ଯାଂ ସହ ସାମନ୍ତସଂସ୍ତୁତଃ
ବଡ଼ ରାଜାମାନେ ପଦଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ଏକ ଭାରି ଦଳ ସହିତ, ତାଙ୍କର ସାମନ୍ତମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବାବେଳେ, ଓ ବସିଷ୍ଠ ଓ ବାମଦେବଙ୍କ ସହ ଏହି ଯାତ୍ରା ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ।
ଜଗାମ ତତ୍ର ଯତ୍ରାସୌ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ । ଦଦର୍ଶ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲଂ ଦ୍ଵାରଭୂମାଵ୍ ଅଧିଷ୍ଠିତମ୍
ସେ ଯେଉଁଠାରେ ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଗଲେ ଓ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସଦୃଶ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରରେ ଦଢ଼ିଆ ଦେଖିଲେ।
କେନାପି କାରଣେନୋର୍ଵୀତଲମ୍ ଅର୍କମ୍ ଇଵାଗତମ୍ । ବ୍ରାହ୍ମେଣ ତେଜସାକ୍ରାନ୍ତଂ କ୍ଷାତ୍ରେଣ ଚ ମହୌଜସା
କିଛି କାରଣରୁ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ତେଜ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଜରାଜରଢଯା ନିତ୍ଯଂ ତପଃପ୍ରସରରୂକ୍ଷଯା । ଜଟାଵଲ୍ଲ୍ଯା ଵୃତସ୍କନ୍ଧଂ ସସନ୍ଧ୍ଯାଭ୍ରମ୍ ଇଵାଚଲମ୍
ବୟସ ଓ ତପସ୍ୟାର ଦ୍ୱାରା ସଦା ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିବା ଜଟା ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଘେରି ରହିଥିଲା, ସେଠାରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ମେଘରେ ଢାକା ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଉପଶାନ୍ତଂ ଚ କାନ୍ତଂ ଚ ଦୀପ୍ତମ୍ ଅପ୍ରତିଘଂ ତଥା । ନିଭୃତଂ ଚୋର୍ଜିତାକାରଂ ଦଧାନଂ ଭାସ୍ଵରଂ ଵପୁଃ
ସେ ଶାନ୍ତ ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଅବିରୋଧ, ନିର୍ବିକାର ଓ ଗମ୍ଭୀର ରୂପରେ, ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ପେଶଲେନାତିଭୀମେନ ପ୍ରସନ୍ନେନାକୁଲେନ ଚ । ଗମ୍ଭୀରେଣାତିପୂର୍ଣେନ ତେଜସା ରଞ୍ଜିତପ୍ରଜମ୍
ସେ ମୃଦୁ ଏବଂ ଭୟଜନକ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଗଭୀର, ଅତି ପୂର୍ଣ୍ଣ ତେଜରେ ଜନମାନେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଉଥିଲେ।