ନିଦର୍ଶନାର୍ଥଂ ସୃଷ୍ଟେସ୍ ତୁ ମଯୈକସ୍ଯ ପ୍ରଜାପତେଃ । ଭଵତେ କଥିତୋତ୍ପତ୍ତିର୍ ଅସ୍ଯେଵାନ୍ଯସ୍ଯ ଵାନଘ
ଉଦାହରଣ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ଏକ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି କହିଛି; ହେ ନିର୍ମଳ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅଟୁଟ।
ମନୋଵିଜୃମ୍ଭଣମ୍ ଅଯଂ ସଂସାର ଇତି ସନ୍ମତେ । ସମ୍ବୋଧନାଯ ଭଵତସ୍ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ଉଦାହୃତଃ
ମନର ବିସ୍ତାରକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ 'ସଂସାର' ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତୁମେ ଜାଗୃତ ହେବା ପାଇଁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।
ତାସ୍ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀପ୍ରଭୃତଯୋ ଜାତଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଆଗତାଃ । ଇତି ତେ କଥନାଯୈଷ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ଉଦାହୃତଃ
ଏହିପରି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଆଦି ଜନ୍ମଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ତୁମେ ବୁଝିପାରିବା ପାଇଁ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର କଥା ମୁଁ କହିଛି।
ପୁନସ୍ ସୃଷ୍ଟିଃ ପୁନର୍ ନାଶଃ ପୁନର୍ ଦୁଃଖଂ ପୁନସ୍ ସୁଖମ୍ । ପୁନର୍ ଅଜ୍ଞାଃ ପୁନସ୍ ତଜ୍ଜ୍ଞା ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଦୃଶୌ ପୁନଃ
ପୁନି ସୃଷ୍ଟି, ପୁନି ନାଶ, ପୁନି ଦୁଃଖ, ପୁନି ସୁଖ; ପୁନି ଅଜ୍ଞାନ, ପୁନି ତାହାର ଜ୍ଞାନ, ପୁନି ବାନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ପୁନିପୁନି ଦେଖାଯାଏ।
ପୁନଃ ପୁନସ୍ ସୃଷ୍ଟିକରାଃ ପୀତସ୍ନେହଦଶାଭୃତଃ । ଦୀପା ଇଵ କୃତାଲୋକାଃ ପ୍ରଶାମ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଭଵନ୍ତି ଚ
ପୁନିପୁନି ସୃଷ୍ଟିକାରୀମାନେ, ପ୍ରେମରେ ଲିନ ଅବସ୍ଥାରେ, ଦୀପବାତିରେ ଆଲୋକ ହେବା ପରେ ଯେପରି ନିଶ୍ଶେଷ ହୁଅନ୍ତି ଓ ପୁନି ଜନ୍ମନେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ଦେହୋତ୍ପତ୍ତୌ ଵିନାଶେ ଚ ଦୀପାନାଂ ବ୍ରହ୍ମଣାମ୍ ଅପି । କାଲେନାଧିକତାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନାଶେ ଭେଦୋ ନ କଶ୍ଚନ
ଦେହ, ପ୍ରଦୀପ ଓ ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ଓ ନଶ୍ଟ ହେବାବେଳେ, ସମୟ ତାଙ୍କର ଅଧିକାର ଛାଡ଼ିଦେଇଲେ, ସେମାନଙ୍କର ନାଶରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ରହିନଥାଏ।
ପୁନଃ କୃତଂ ପୁନସ୍ ତ୍ରେତା ପୁନଶ୍ ଚ ଦ୍ଵାପରଃ କଲିଃ । ପୁନର୍ ଆଵର୍ତତେ ସର୍ଵଂ ଚକ୍ରାଵର୍ତେହଯା ଜଗତ୍
ପୁଣି କୃତଯୁଗ, ପୁଣି ତ୍ରେତା, ପୁଣି ଦ୍ୱାପର ଓ କଳିଯୁଗ; ସମସ୍ତ କିଛି ପୁଣି ପୁଣି ଫେରି ଆସେ, ଯେପରି ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଘୂରୁଛି।
ପୁନର୍ ମନ୍ଵନ୍ତରାରମ୍ଭାଃ ପୁନଃ କଲ୍ପପରମ୍ପରାଃ । ପୁନଃ ପୁନଃ କାର୍ଯଦଶାଃ ପ୍ରାତଃ ପ୍ରାତର୍ ଅହର୍ ଯଥା
ପୁଣି ମନ୍ବନ୍ତର ଆରମ୍ଭ, ପୁଣି କଳ୍ପମାନଙ୍କର ଶୃଙ୍ଖଳା; ପୁଣି ପୁଣି କାର୍ଯ୍ୟର ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକ, ଯେପରି ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳ ପରେ ସକାଳ ଆସେ।
ଲୋକାଲୋକକଲାକାଲକଲନାକଲିତାନ୍ତରମ୍ । ପୁନଃ ପୁନର୍ ଇଦଂ ସର୍ଵଂ ନ କିଞ୍ଚନ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଲୋକ ଓ ଅଲୋକ, କାଳ ଓ ଅକାଳ, ମାପାଯାଇଥିବା ଓ ଅମାପା ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟ—ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ପୁଣି ପୁଣି ହେଉଛି, ତଥାପି ପୁଣି ପୁଣି କିଛି ନୁହେଁ।
ଅନାହତେ ପ୍ରତପ୍ତେ ଽଯଃପିଣ୍ଡେ ଽନଲକଣା ଇଵ । ଇମେ ଭାଵାସ୍ ସ୍ଥିତା ନିତ୍ଯଂ ଚିଦାକାଶେ ସ୍ଵଭାଵତଃ
ଅନାହତ ଏହି ତାପିତ ଦେହରେ, ଲୋହା ଗଠିରେ ଅଗ୍ନିର ଛୋଟ ଛୋଟ କଣା ଯେପରି, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଭାବ ନିରନ୍ତର ଚେତନାର ଆକାଶରେ ସ୍ୱଭାବତଃ ବସିଛି।
କଦାଚିଦ୍ ଅନଭିଵ୍ଯକ୍ତଂ କଦାଚିଦ୍ ଵ୍ଯକ୍ତିମ୍ ଆଗତମ୍ । ଇଦମ୍ ଅସ୍ତି ପରେ ତତ୍ତ୍ଵେ ସର୍ଵଂ ଵୃକ୍ଷ ଇଵାର୍ତଵମ୍
କେବେ କେବେ ଏହା ଅପ୍ରକଟ ରହେ, କେବେ କେବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ରହିଛି, ଯେପରି ଗଛ ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦ ଏଵ ସର୍ଵାତ୍ମା ସର୍ଵଦୈଵେଦୃଶାକୃତିଃ । ଯଦ୍ ଅସ୍ମାଜ୍ ଜାଯତେ ସର୍ଗୋ ଦ୍ଵୀନ୍ଦୁତ୍ଵମ୍ ଇଵ ଲୋଚନାତ୍
ଚେତନାର ନିରନ୍ତର ଉପକମ୍ପନ ହିଁ ସମସ୍ତର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ, ସଦା ଏହି ରୂପରେ ଅଛି; ଏହିଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଚକ୍ଷୁରୁ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଭାବ ଦେଖାଯାଏ।
ଚିତସ୍ ସର୍ଵାସ୍ ସମାଯାନ୍ତି ସନ୍ତତାସ୍ ସୃଷ୍ଟିଦୃଷ୍ଟଯଃ । ତତ୍ସ୍ଥା ଏଵାପ୍ଯ୍ ଅତତ୍ସ୍ଥାଭାଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରାଦ୍ ଇଵ ମରୀଚଯଃ
ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ତ ଧାରାବାହିକ ଦୃଶ୍ୟ ଚେତନାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ; ସେଗୁଡ଼ିକି ଚେତନାରେ ରହୁଛି କି ନାହିଁ, ଏହା ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଆସୁଥିବା କିରଣ ଭଳି।
ନ କଦାଚନ ସଂସାରଃ କିଲାଯଂ ନାମ ସର୍ଵଦା । ସର୍ଵଶକ୍ତାଵ୍ ଅସଂସାରଶକ୍ତିତା ଵିଦ୍ଯତେ ଯତଃ
ଏହି ଯେଉଁଥିରେ ସଂସାର କହାଯାଏ, ସେ କେବେ ବାସ୍ତବରେ ଅଛି ନାହିଁ; କାରଣ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ସଂସାର ନଥିବାର ସମ୍ଭାବନା ମଧ୍ୟ ରହିଛି।
ନ ଚୈଵେଦଂ କଦାଚିତ୍ ତୁ ସାଧୋ ଜଗଦ୍ ଅନୀଦୃଶମ୍ । ସର୍ଵଶକ୍ତୌ ହି ସଂସାରଶକ୍ତିତା ଵିଦ୍ଯତେ ଯତଃ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଜଗତ କେବେ ଏପରି ଗୁଣ ବିହୀନ ହୁଏ ନାହିଁ; କାରଣ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ସଂସାର ଥିବାର ସମ୍ଭାବନା ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ମହାକଲ୍ପାଵଧିଂ କାଲମ୍ ଅସଂସାରିତଯେଦ୍ଧଯା । ନ ଭଵିଷ୍ଯତି ସଂସାର ଇଦାନୀମ୍ ଇତି ଯୁଜ୍ଯତେ
ଯଦି କେହି ବଡ଼ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ସମୟକୁ ସଂସାର ଶୂନ୍ୟ ବୋଲି ଭାବେ, ତେବେ 'ଏବେ ସଂସାର ନାହିଁ' ବୋଲି କୁହିବା ଉଚିତ।
ଜ୍ଞଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ସର୍ଵମ୍ ଏଵେଦଂ ବ୍ରହ୍ମୈଵେତି ମହାମତେ । ନାସ୍ତି ସଂସାର ଇତ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଉପପଦ୍ଯତ ଏଵ ନଃ
ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର; ଏହିପରି ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ସଂସାର ନାହିଁ ବୋଲି ଆମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହିପାରୁ।
ଅଜ୍ଞଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ତ୍ଵ୍ ଅଵିଚ୍ଛିନ୍ନସଂସାରିତ୍ଵାଦ୍ ଅନାରତମ୍ । ନିତ୍ଯା ସଂସାରମାଯେଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯୈଵୋପପଦ୍ଯତେ
ଅଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ଅଟୁଟ ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଲାଗି ରହିବାରୁ, ଏହି ସଂସାର ମାୟାକୁ ଚିରକାଳିକ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ; ଏହି ମତ ମଧ୍ୟ ସଠିକ୍ ଅଟେ।
ପୁନଃ ପୁନଶ୍ ଚ ଭାଵିତ୍ଵାନ୍ ନ କଦାଚିଦ୍ ଅନୀଦୃଶମ୍ । ଜଗଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ନ ମୃଷା ରଘୁନନ୍ଦନ
ପୁନିପୁନି ଏହି ଭାବନା ହେବାରୁ, ଏହି ସଂସାର କେବେ ଏମିତି ଗୁଣ ବିହୀନ ହୁଏନାହିଁ; ତେଣୁ, ରଘୁବଂଶୀ, ସଂସାର ବିଷୟରେ ଯାହା କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ମିଥ୍ୟା କିଛି ନାହିଁ।
ଅନାରତଂ ପତଦ୍ଭୂତା ଦିଶୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିନଶ୍ଵରୀଃ । ଵିନାଶୀଦଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଇତି କିଂ ନୋପପଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଦିଗରେ ସବୁ ବସ୍ତୁ ଅବିରତ ଭାବେ ପଡ଼ି ନଷ୍ଟ ହେଉଛି, ସେଠାକୁ ଦେଖି, ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ନଷ୍ଟଶୀଳ ବୋଲି କାହିଁକି ଭାବିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ?
ସର୍ଵଦୋଦିତଚନ୍ଦ୍ରାର୍କା ଦିଶୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଥିରାଚଲାଃ । ଅଵିନାଶି ଜଗତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଵିତଥୋପମମ୍
ଯେଉଁ ଦିଗରେ ସଦା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ସେଠାକୁ ଦେଖି, ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ଅବିନାଶୀ ବୋଲି କୁହିବା ମଧ୍ୟ ଏକ ସଠିକ୍ ଉପମା ଅଟେ।
ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯତ୍ ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏକସ୍ମିନ୍ ଵିତତାତ୍ମନି । ସଙ୍କଲ୍ପକଲନାଜାଲମ୍ ଅନାଖ୍ଯେ ନୋପପଦ୍ଯତେ
ସେଇ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆତ୍ମାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ ଯାହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଏହି ନାମହୀନ ଆତ୍ମାରେ ମନର କଳ୍ପନା ଓ ଭିନ୍ନତାର ଜାଲ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ପୁନଃ ପୁନର୍ ଇଦଂ ସର୍ଵଂ ପୁନର୍ ମରଣଜନ୍ମନୀ । ପୁନସ୍ ସୁଖଂ ପୁନର୍ ଦୁଃଖଂ ପୁନଃ କରଣକର୍ମଣୀ
ପୁନିପୁନି ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଘଟେ—ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ।
ପୁନର୍ ଆଶାଃ ପୁନର୍ ଵ୍ଯୋମ ପୁନସ୍ ସାମ୍ବୁଧଯୋ ଽଦ୍ରଯଃ । ଅଭ୍ଯୁଦେତି ପୁନସ୍ ସୃଷ୍ଟିଶ୍ ଶଶ୍ଵଦ୍ ଅର୍କପ୍ରଭା ଯଥା
ପୁନି ଆଶା ଉଠେ, ପୁନି ଆକାଶ ଦେଖାଯାଏ, ପୁନି ସାଗର ଓ ପାହାଡ଼ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ସୃଷ୍ଟି ପୁନିପୁନି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ସଦା ଦେଖାଯାଏ।
ପୁନର୍ ଦୈତ୍ଯାଃ ପୁନର୍ ଦେଵାଃ ପୁନର୍ ଲୋକାନ୍ତରକ୍ରମଃ । ପୁନସ୍ ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗେହା ପୁନର୍ ଇନ୍ଦ୍ରଃ ପୁନଶ୍ ଶଶୀ
ପୁନି ଦାନବ ଆସନ୍ତି, ପୁନି ଦେବତା ଆସନ୍ତି, ପୁନି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକରେ ଯାତ୍ରା ହୁଏ; ପୁନି ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ, ଏହି ପୃଥିବୀ ଗୃହ, ପୁନି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ପୁନି ଚନ୍ଦ୍ରମା।
ପୁନର୍ ନାରାଯଣୋ ଦେଵଃ ପୁନର୍ ମନୁସୁତାଦଯଃ । ପୁନର୍ ଆଶାଶ୍ ଚଲଚ୍ଚାରୁଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଵରୁଣାନିଲାଃ
ପୁଣି ନାରାୟଣ ଦେବ, ପୁଣି ମନୁଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ପୁଣି ଆଶା, ଚଳିତ ଓ ଆକର୍ଷକ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବରୁଣ ଓ ପବନ ପୁଣିଥରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।
ସୁମେରୁକର୍ଣିକା କାନ୍ତଋକ୍ଷକେସରଶାଲିନୀ । ଫୁଲ୍ଲସ୍ଫୀତୋଦରୋଦେତି ରୋଦସୀନଲିନୀ ପୁନଃ
ସୁମେରୁ ପର୍ବତ ଯେଉଁଠି ତଣ୍ଡି, ତାରାମାନେ ଯେଉଁଠି ରେଶା, ଏମିତି ଫୁଲିଥିବା ଓ ପ୍ରଚୁର ଅମଳ ଲୋଟସ ଭଳି ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ ପୁଣିଥରେ ଉଦୟ ହୁଏ।
ଵ୍ଯୋମକାନନମ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯ ଵଲ୍ଗତ୍ଯ୍ ଅଂଶୁନଖୋତ୍କରୈଃ । ତମଃକରିଘଟା ଭେତ୍ତୁଂ ପୁନର୍ ଭାସ୍କରକେସରୀ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର କିରଣରେ ସିଂହର ନଖ ଭଳି ଶକ୍ତି ନେଇ, ଆକାଶର ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲି ଅନ୍ଧକାରର ଘନ ମେଘକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେବା ପାଇଁ ପୁଣିଥରେ ଉଦୟ ହୁଏ।
ପୁନର୍ ଇନ୍ଦୁଶ୍ ଚଲଚ୍ଚୂତମଞ୍ଜରୀସୁନ୍ଦରୈଃ କରୈଃ । କରୋତ୍ଯ୍ ଅମୃତମ୍ ଆହ୍ଲାଦଂ ଦିଗ୍ଵଧୂମୁଖମଣ୍ଡନମ୍
ପୁଣି ଚନ୍ଦ୍ର, ତାହାର କିରଣ ହଳୁହଳୁ ହଲୁକ ଆମ୍ବ ମଞ୍ଜରୀ ଭଳି ସୁନ୍ଦର, ଦିଗ୍ବଧୂମାନେ ମୁହଁରେ ଅଳଙ୍କାର ହେବା ସହ ଅମୃତ ଭଳି ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।
ପୁନସ୍ ସ୍ଵର୍ଗତରୋଃ ପୁଣ୍ଯକ୍ଷଯଵାତସମୀରିତାଃ । ପତନ୍ତୀହ ଵିନୁନ୍ନାଙ୍ଗାଃ ପୁଣ୍ଯକୃତ୍ଫଲପାଲଯଃ
ପୁଣି ଦେବତାମାନେ ଥିବା ଗଛରୁ, ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେବାର ବାତାସରେ, ନିଜେ ଉପାର୍ଜିତ ଫଳ ଏଠିକୁ ପଡ଼ିଯାଉଛି, ସେମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ହଲି ହଲି ହେଉଛି।