ଇତି ଚତ୍ଵାରି ସମ୍ପୀଡ୍ଯ ପଞ୍ଚମଂ ଵର୍ଧତେ ଯଦା । ତଦା ତଜ୍ଜତଯୈଵେଶଃ କୁରୁତେ ଜାଗତୀଂ କ୍ରିଯାମ୍
ଯେତେବେଳେ ଚାରିଟି ଉପାଦାନ ଏକଠି ହୋଇ, ପଞ୍ଚମଟି ବଢ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶକ୍ତିରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ।
କଦାଚିଦ୍ ଅପ୍ସୁ ଵାଯୌ ଵା ସୁସ୍ଫାରେ ଵାପି ତେଜସି । ସ୍ଵଯଂ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ କଶ୍ଚିତ୍ ପୁମାନ୍ ପ୍ରକୃତିଭାଵତଃ
କେବେ କେବେ ପାଣିରେ କିମ୍ବା ପବନରେ, କିମ୍ବା ଅତି ବିସ୍ତୃତ ଅଗ୍ନିରେ, କିଏ ନିଜର ଗୁଣରେ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଉପଜିଯାନ୍ତି।
ତସ୍ଯାଥ ପୁଂସୋ ଵଦନାତ୍ କଦାଚିଜ୍ ଜାଯତେ ପଦାତ୍ । କଦାଚିଦ୍ ଅଂସାତ୍ ପୃଷ୍ଠାଦ୍ ଵା କଦାଚିଲ୍ ଲୋଚନାତ୍ କରାତ୍
ସେଇ ପୁରୁଷଙ୍କର ମୁହଁରୁ କେବେ କେବେ ପାଦ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; କେବେ କନ୍ଧ କିମ୍ବା ପିଠୁରୁ, କେବେ ଚକ୍ଷୁ କିମ୍ବା ହାତରୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ହୁଏ।
କଦାଚିତ୍ ପୁରୁଷସ୍ଯାସ୍ଯ ନାଭେଃ ପଦ୍ମଃ ପ୍ରଜାଯତେ । ତସ୍ମିନ୍ ସଞ୍ଚରତେ ବ୍ରହ୍ମା ପଦ୍ମଜୋ ଽସୌ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
କେବେ କେବେ ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କର ନାଭିରୁ ଏକ ପଦ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେହି ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି—ତେଣୁ ସେଉଁଠି 'ପଦ୍ମଜ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମାଯେଯଂ ସ୍ଵପ୍ନଵଦ୍ ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ମିଥ୍ଯାରଚିତଚକ୍ରିକା । ମନୋରାଜ୍ଯରୁଚିର୍ ଲୋଲା ସଲିଲାଵୃତ୍ତିସୁନ୍ଦରୀ
ଏହା ମାୟା, ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଭ୍ରମ; ଏହା ମିଥ୍ୟାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏକ ଚକ୍ର, ମନର ରାଜ୍ୟ ଭଳି ଆକର୍ଷକ ଓ ଅସ୍ଥିର, ଜଳର ଖେଳ ଭଳି ସୁନ୍ଦର।
କିମ୍ ଇଵାସ୍ଯାଂ ଵଦ ଜ୍ଞପ୍ତୌ କଥଂ ସମ୍ଭଵତୀହ ନୋ । ନ ଚେଦ୍ ବାଲମନୋରାଜ୍ଯମ୍ ଇଦଂ ପର୍ଯନୁଯୁଜ୍ଯତେ
ଏହି ଜ୍ଞାନରେ କଣ ସତ୍ୟରେ ଅଛି, କିପରି ଏଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ତୁମେ କୁହ; ନହେଲେ, ଏହା କେବଳ ଏକ ଶିଶୁର କଳ୍ପନା ମାତ୍ର।
କଦାଚିଦ୍ ଅମ୍ବରେ ଶୁଦ୍ଧେ ମନସ୍ତତ୍ତ୍ଵାନୁରଞ୍ଜନାତ୍ । ସୌଵର୍ଣଂ ବ୍ରହ୍ମଗର୍ଭଂ ଚ ସ୍ଵଯମ୍ ଅଣ୍ଡଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ
କେବେ କେବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆକାଶରେ, ମନର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଣ୍ଡ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଗର୍ଭ—ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
କଦାଚିଦ୍ ଏଷ ପୁରୁଷୋ ଵୀର୍ଯଂ ସୃଜତି ଵାରିଣି । ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଜାଯତେ ପଦ୍ମଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମ୍ ଅଥ ଵା ମହତ୍
କେବେ କେବେ ଏହି ପୁରୁଷ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ପାଣିରେ ଛାଡ଼ନ୍ତି; ସେଠାରୁ ଏକ ପଦ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କିମ୍ବା ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଜାଯତେ ବ୍ରହ୍ମା କଦାଚିଦ୍ ଭାସ୍କରୋ ହ୍ଯ୍ ଅସୌ । କଦାଚିଦ୍ ଵରୁଣୋ ବ୍ରହ୍ମା କଦାଚିଦ୍ ଵାଯୁର୍ ଅବ୍ଜଜଃ
ସେହିଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; କେବେ କେବେ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, କେବେ କେବେ ବରୁଣ ବ୍ରହ୍ମା ହୁଅନ୍ତି, କେବେ କେବେ ପଦ୍ମରୁ ବାୟୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ଏଵମ୍ ଅନ୍ତର୍ଵିହୀନାସୁ ଵିଚିତ୍ରାସ୍ଵ୍ ଇହ ସୃଷ୍ଟିଷୁ । ଵିଚିତ୍ରୋତ୍ପତ୍ତଯୋ ରାମ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵିଵିଧା ଗତାଃ
ଏଭଳି ଭିତରେ ଏକତା ନଥିବା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସୃଷ୍ଟିମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ରାମ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଘଟିଛି।
ନିଦର୍ଶନାର୍ଥଂ ସୃଷ୍ଟେସ୍ ତୁ ମଯୈକସ୍ଯ ପ୍ରଜାପତେଃ । ଭଵତେ କଥିତୋତ୍ପତ୍ତିର୍ ଅସ୍ଯେଵାନ୍ଯସ୍ଯ ଵାନଘ
ଉଦାହରଣ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ଏକ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି କହିଛି; ହେ ନିର୍ମଳ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅଟୁଟ।
ମନୋଵିଜୃମ୍ଭଣମ୍ ଅଯଂ ସଂସାର ଇତି ସନ୍ମତେ । ସମ୍ବୋଧନାଯ ଭଵତସ୍ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ଉଦାହୃତଃ
ମନର ବିସ୍ତାରକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ 'ସଂସାର' ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତୁମେ ଜାଗୃତ ହେବା ପାଇଁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।
ତାସ୍ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀପ୍ରଭୃତଯୋ ଜାତଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଆଗତାଃ । ଇତି ତେ କଥନାଯୈଷ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ଉଦାହୃତଃ
ଏହିପରି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଆଦି ଜନ୍ମଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ତୁମେ ବୁଝିପାରିବା ପାଇଁ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର କଥା ମୁଁ କହିଛି।
ପୁନସ୍ ସୃଷ୍ଟିଃ ପୁନର୍ ନାଶଃ ପୁନର୍ ଦୁଃଖଂ ପୁନସ୍ ସୁଖମ୍ । ପୁନର୍ ଅଜ୍ଞାଃ ପୁନସ୍ ତଜ୍ଜ୍ଞା ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଦୃଶୌ ପୁନଃ
ପୁନି ସୃଷ୍ଟି, ପୁନି ନାଶ, ପୁନି ଦୁଃଖ, ପୁନି ସୁଖ; ପୁନି ଅଜ୍ଞାନ, ପୁନି ତାହାର ଜ୍ଞାନ, ପୁନି ବାନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ପୁନିପୁନି ଦେଖାଯାଏ।
ପୁନଃ ପୁନସ୍ ସୃଷ୍ଟିକରାଃ ପୀତସ୍ନେହଦଶାଭୃତଃ । ଦୀପା ଇଵ କୃତାଲୋକାଃ ପ୍ରଶାମ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଭଵନ୍ତି ଚ
ପୁନିପୁନି ସୃଷ୍ଟିକାରୀମାନେ, ପ୍ରେମରେ ଲିନ ଅବସ୍ଥାରେ, ଦୀପବାତିରେ ଆଲୋକ ହେବା ପରେ ଯେପରି ନିଶ୍ଶେଷ ହୁଅନ୍ତି ଓ ପୁନି ଜନ୍ମନେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ଦେହୋତ୍ପତ୍ତୌ ଵିନାଶେ ଚ ଦୀପାନାଂ ବ୍ରହ୍ମଣାମ୍ ଅପି । କାଲେନାଧିକତାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନାଶେ ଭେଦୋ ନ କଶ୍ଚନ
ଦେହ, ପ୍ରଦୀପ ଓ ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ଓ ନଶ୍ଟ ହେବାବେଳେ, ସମୟ ତାଙ୍କର ଅଧିକାର ଛାଡ଼ିଦେଇଲେ, ସେମାନଙ୍କର ନାଶରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ରହିନଥାଏ।
ପୁନଃ କୃତଂ ପୁନସ୍ ତ୍ରେତା ପୁନଶ୍ ଚ ଦ୍ଵାପରଃ କଲିଃ । ପୁନର୍ ଆଵର୍ତତେ ସର୍ଵଂ ଚକ୍ରାଵର୍ତେହଯା ଜଗତ୍
ପୁଣି କୃତଯୁଗ, ପୁଣି ତ୍ରେତା, ପୁଣି ଦ୍ୱାପର ଓ କଳିଯୁଗ; ସମସ୍ତ କିଛି ପୁଣି ପୁଣି ଫେରି ଆସେ, ଯେପରି ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଘୂରୁଛି।
ପୁନର୍ ମନ୍ଵନ୍ତରାରମ୍ଭାଃ ପୁନଃ କଲ୍ପପରମ୍ପରାଃ । ପୁନଃ ପୁନଃ କାର୍ଯଦଶାଃ ପ୍ରାତଃ ପ୍ରାତର୍ ଅହର୍ ଯଥା
ପୁଣି ମନ୍ବନ୍ତର ଆରମ୍ଭ, ପୁଣି କଳ୍ପମାନଙ୍କର ଶୃଙ୍ଖଳା; ପୁଣି ପୁଣି କାର୍ଯ୍ୟର ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକ, ଯେପରି ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳ ପରେ ସକାଳ ଆସେ।
ଲୋକାଲୋକକଲାକାଲକଲନାକଲିତାନ୍ତରମ୍ । ପୁନଃ ପୁନର୍ ଇଦଂ ସର୍ଵଂ ନ କିଞ୍ଚନ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଲୋକ ଓ ଅଲୋକ, କାଳ ଓ ଅକାଳ, ମାପାଯାଇଥିବା ଓ ଅମାପା ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟ—ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ପୁଣି ପୁଣି ହେଉଛି, ତଥାପି ପୁଣି ପୁଣି କିଛି ନୁହେଁ।
ଅନାହତେ ପ୍ରତପ୍ତେ ଽଯଃପିଣ୍ଡେ ଽନଲକଣା ଇଵ । ଇମେ ଭାଵାସ୍ ସ୍ଥିତା ନିତ୍ଯଂ ଚିଦାକାଶେ ସ୍ଵଭାଵତଃ
ଅନାହତ ଏହି ତାପିତ ଦେହରେ, ଲୋହା ଗଠିରେ ଅଗ୍ନିର ଛୋଟ ଛୋଟ କଣା ଯେପରି, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଭାବ ନିରନ୍ତର ଚେତନାର ଆକାଶରେ ସ୍ୱଭାବତଃ ବସିଛି।
କଦାଚିଦ୍ ଅନଭିଵ୍ଯକ୍ତଂ କଦାଚିଦ୍ ଵ୍ଯକ୍ତିମ୍ ଆଗତମ୍ । ଇଦମ୍ ଅସ୍ତି ପରେ ତତ୍ତ୍ଵେ ସର୍ଵଂ ଵୃକ୍ଷ ଇଵାର୍ତଵମ୍
କେବେ କେବେ ଏହା ଅପ୍ରକଟ ରହେ, କେବେ କେବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ରହିଛି, ଯେପରି ଗଛ ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦ ଏଵ ସର୍ଵାତ୍ମା ସର୍ଵଦୈଵେଦୃଶାକୃତିଃ । ଯଦ୍ ଅସ୍ମାଜ୍ ଜାଯତେ ସର୍ଗୋ ଦ୍ଵୀନ୍ଦୁତ୍ଵମ୍ ଇଵ ଲୋଚନାତ୍
ଚେତନାର ନିରନ୍ତର ଉପକମ୍ପନ ହିଁ ସମସ୍ତର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ, ସଦା ଏହି ରୂପରେ ଅଛି; ଏହିଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଚକ୍ଷୁରୁ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଭାବ ଦେଖାଯାଏ।
ଚିତସ୍ ସର୍ଵାସ୍ ସମାଯାନ୍ତି ସନ୍ତତାସ୍ ସୃଷ୍ଟିଦୃଷ୍ଟଯଃ । ତତ୍ସ୍ଥା ଏଵାପ୍ଯ୍ ଅତତ୍ସ୍ଥାଭାଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରାଦ୍ ଇଵ ମରୀଚଯଃ
ସୃଷ୍ଟି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ତ ଧାରାବାହିକ ଦୃଶ୍ୟ ଚେତନାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ; ସେଗୁଡ଼ିକି ଚେତନାରେ ରହୁଛି କି ନାହିଁ, ଏହା ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଆସୁଥିବା କିରଣ ଭଳି।
ନ କଦାଚନ ସଂସାରଃ କିଲାଯଂ ନାମ ସର୍ଵଦା । ସର୍ଵଶକ୍ତାଵ୍ ଅସଂସାରଶକ୍ତିତା ଵିଦ୍ଯତେ ଯତଃ
ଏହି ଯେଉଁଥିରେ ସଂସାର କହାଯାଏ, ସେ କେବେ ବାସ୍ତବରେ ଅଛି ନାହିଁ; କାରଣ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ସଂସାର ନଥିବାର ସମ୍ଭାବନା ମଧ୍ୟ ରହିଛି।
ନ ଚୈଵେଦଂ କଦାଚିତ୍ ତୁ ସାଧୋ ଜଗଦ୍ ଅନୀଦୃଶମ୍ । ସର୍ଵଶକ୍ତୌ ହି ସଂସାରଶକ୍ତିତା ଵିଦ୍ଯତେ ଯତଃ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଜଗତ କେବେ ଏପରି ଗୁଣ ବିହୀନ ହୁଏ ନାହିଁ; କାରଣ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ସଂସାର ଥିବାର ସମ୍ଭାବନା ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ମହାକଲ୍ପାଵଧିଂ କାଲମ୍ ଅସଂସାରିତଯେଦ୍ଧଯା । ନ ଭଵିଷ୍ଯତି ସଂସାର ଇଦାନୀମ୍ ଇତି ଯୁଜ୍ଯତେ
ଯଦି କେହି ବଡ଼ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ସମୟକୁ ସଂସାର ଶୂନ୍ୟ ବୋଲି ଭାବେ, ତେବେ 'ଏବେ ସଂସାର ନାହିଁ' ବୋଲି କୁହିବା ଉଚିତ।
ଜ୍ଞଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ସର୍ଵମ୍ ଏଵେଦଂ ବ୍ରହ୍ମୈଵେତି ମହାମତେ । ନାସ୍ତି ସଂସାର ଇତ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଉପପଦ୍ଯତ ଏଵ ନଃ
ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସମସ୍ତ କିଛି ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର; ଏହିପରି ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ସଂସାର ନାହିଁ ବୋଲି ଆମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହିପାରୁ।
ଅଜ୍ଞଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ତ୍ଵ୍ ଅଵିଚ୍ଛିନ୍ନସଂସାରିତ୍ଵାଦ୍ ଅନାରତମ୍ । ନିତ୍ଯା ସଂସାରମାଯେଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯୈଵୋପପଦ୍ଯତେ
ଅଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ଅଟୁଟ ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଲାଗି ରହିବାରୁ, ଏହି ସଂସାର ମାୟାକୁ ଚିରକାଳିକ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ; ଏହି ମତ ମଧ୍ୟ ସଠିକ୍ ଅଟେ।
ପୁନଃ ପୁନଶ୍ ଚ ଭାଵିତ୍ଵାନ୍ ନ କଦାଚିଦ୍ ଅନୀଦୃଶମ୍ । ଜଗଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ନ ମୃଷା ରଘୁନନ୍ଦନ
ପୁନିପୁନି ଏହି ଭାବନା ହେବାରୁ, ଏହି ସଂସାର କେବେ ଏମିତି ଗୁଣ ବିହୀନ ହୁଏନାହିଁ; ତେଣୁ, ରଘୁବଂଶୀ, ସଂସାର ବିଷୟରେ ଯାହା କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ମିଥ୍ୟା କିଛି ନାହିଁ।
ଅନାରତଂ ପତଦ୍ଭୂତା ଦିଶୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିନଶ୍ଵରୀଃ । ଵିନାଶୀଦଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଇତି କିଂ ନୋପପଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଦିଗରେ ସବୁ ବସ୍ତୁ ଅବିରତ ଭାବେ ପଡ଼ି ନଷ୍ଟ ହେଉଛି, ସେଠାକୁ ଦେଖି, ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ନଷ୍ଟଶୀଳ ବୋଲି କାହିଁକି ଭାବିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ?