ଜଡା ରସାନ୍ଵିତାସ୍ ତନ୍ଵ୍ଯସ୍ ତାଶ୍ ଶେଵାଲଲତା ଇଵ । ତରଙ୍ଗସମଧର୍ମିଣ୍ଯୋ ଦୃଷ୍ଟନଷ୍ଟଶରୀରିକାଃ
ଏମାନେ ଜଡ଼, ଗୁଣ ଥିବା, ଶେବାଳ ଗଛର ଡଣ୍ଡା ପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ତରଙ୍ଗର ନିୟମରେ ଚଳିଥିବା, ତାଙ୍କର ଦେହ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ପୁଣି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ସର୍ଵାସାଂ ସୃଷ୍ଟିକୋଟୀନାଂ ଚିତ୍ରାଚାରଵିଚେଷ୍ଟିତାଃ । ଚିତ୍ରାକାରଵିକାରାଶ୍ ଚ ଚିତ୍ରରୂପାଶ୍ ଚ ସୃଷ୍ଟଯଃ
ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଅନେକ ଜଗତରେ ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଚଳାଚଳ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ରୂପର ରୂପାନ୍ତର ଏବଂ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସୃଷ୍ଟି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
ଵ୍ଯତିରିକ୍ତା ନ ସର୍ଵେଶାତ୍ ସମଗ୍ରାସ୍ ସୃଷ୍ଟିଦୃଷ୍ଟଯଃ । ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଵିଷଯା ରାମ ସଲିଲାଦ୍ ଇଵ ଵୃଷ୍ଟଯଃ
ହେ ରାମ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଦୃଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଏକାଏକି ସର୍ବଶ୍ୱରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ; ଏହାମାନେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞଙ୍କ ପାଇଁ, ଯେପରି ଜଳରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ।
ଆଯାନ୍ତି ସୃଷ୍ଟଯୋ ଦେଵାଜ୍ ଜଲଦାଦ୍ ଇଵ ଵୃଷ୍ଟଯଃ । ତସ୍ମାଦ୍ ଏଵାଖିଲା ଜାତା ଆଲୋକାଦ୍ ଇଵ ଦୃଷ୍ଟଯଃ
ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଦେବତାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ମେଘରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ; ସମସ୍ତ କିଛି ସେଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଯେପରି ଆଲୋକରୁ ଦୃଶ୍ୟ ଉପଜେ।
ଵ୍ଯତିରିକ୍ତା ନ ସର୍ଵେଶାତ୍ ସମସ୍ତାସ୍ ସୃଷ୍ଟିଦୃଷ୍ଟଯଃ । ଵ୍ଯତିରିକ୍ତା ଇଵାଭାନ୍ତି ସ୍ଵାଷ୍ଠୀଲାଶ୍ ଶଲ୍ମଲେର୍ ଇଵ
ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଦୃଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବଶ୍ୱରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ; ତଥାପି ସେମାନେ ଅଲଗା ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଶିମୁଲ ଗଛର ଶୂଳ ଅଲଗା ଦେଖାଯାଏ।
ଇହ ସୃଷ୍ଟିଷୁ ପୁଷ୍ଟାସୁ ନିକୃଷ୍ଟାସୁ ଚ ରାଘଵ । ପରମାନ୍ ନଭସୋ ଜାତତନ୍ମାତ୍ରମଲମାଲିତମ୍
ହେ ରାଘବ, ଏଠାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିମାନେ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଉତ୍ତମ ଓ କିଛି ନିମ୍ନ ଅଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ କେବଳ ଆକାଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ସ୍ପୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ।
କଦାଚିତ୍ ପ୍ରଥମଂ ଵ୍ଯୋମ ପ୍ରତିଷ୍ଠାମ୍ ଉପଗଚ୍ଛତି । ତତଃ ପ୍ରଜାଯତେ ବ୍ରହ୍ମା ଵ୍ଯୋମଜୋ ଽସୌ ପ୍ରଜାପତିଃ
କେବେ କେବେ ପ୍ରଥମେ ଆକାଶ ନିଜ ସ୍ଥିରତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ତାପରେ ଏହି ଆକାଶରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେ ଆକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପ୍ରଜାପତି।
କଦାଚିତ୍ ପ୍ରଥମଂ ଵାଯୁଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠାମ୍ ଉପଗଚ୍ଛତି । ତତଃ ପ୍ରଜାଯତେ ବ୍ରହ୍ମା ଵାଯୁଜୋ ଽସୌ ପ୍ରଜାପତିଃ
କେବେ କେବେ ପ୍ରଥମେ ବାୟୁ ନିଜ ସ୍ଥିରତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ତାପରେ ବାୟୁରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେ ବାୟୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପ୍ରଜାପତି।
କଦାଚିତ୍ ପ୍ରଥମଂ ଵାରି ସ୍ଫାରତାମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛତି । ତତଃ ପ୍ରଜାଯତେ ବ୍ରହ୍ମା ଜଲଜୋ ଽସୌ ପ୍ରଜାପତିଃ
କେବେ କେବେ ପ୍ରଥମେ ଜଳ ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ତାପରେ ଏହି ଜଳରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେ ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପ୍ରଜାପତି।
କଦାଚିତ୍ ପ୍ରଥମଂ ପୃଥ୍ଵୀ ସ୍ଫାରତାମ୍ ଅଧିଗଚ୍ଛତି । ତତଃ ପ୍ରଜାଯତେ ବ୍ରହ୍ମା ପାର୍ଥିଵୋ ଽସୌ ପ୍ରଜାପତିଃ
କେବେ କେବେ ପ୍ରଥମେ ମାଟି ବିସ୍ତାର ପାଏ; ତାପରେ ସେଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି—ସେଇ ପୃଥିବୀରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପ୍ରଜାପତି।
ଇତି ଚତ୍ଵାରି ସମ୍ପୀଡ୍ଯ ପଞ୍ଚମଂ ଵର୍ଧତେ ଯଦା । ତଦା ତଜ୍ଜତଯୈଵେଶଃ କୁରୁତେ ଜାଗତୀଂ କ୍ରିଯାମ୍
ଯେତେବେଳେ ଚାରିଟି ଉପାଦାନ ଏକଠି ହୋଇ, ପଞ୍ଚମଟି ବଢ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶକ୍ତିରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ।
କଦାଚିଦ୍ ଅପ୍ସୁ ଵାଯୌ ଵା ସୁସ୍ଫାରେ ଵାପି ତେଜସି । ସ୍ଵଯଂ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ କଶ୍ଚିତ୍ ପୁମାନ୍ ପ୍ରକୃତିଭାଵତଃ
କେବେ କେବେ ପାଣିରେ କିମ୍ବା ପବନରେ, କିମ୍ବା ଅତି ବିସ୍ତୃତ ଅଗ୍ନିରେ, କିଏ ନିଜର ଗୁଣରେ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଉପଜିଯାନ୍ତି।
ତସ୍ଯାଥ ପୁଂସୋ ଵଦନାତ୍ କଦାଚିଜ୍ ଜାଯତେ ପଦାତ୍ । କଦାଚିଦ୍ ଅଂସାତ୍ ପୃଷ୍ଠାଦ୍ ଵା କଦାଚିଲ୍ ଲୋଚନାତ୍ କରାତ୍
ସେଇ ପୁରୁଷଙ୍କର ମୁହଁରୁ କେବେ କେବେ ପାଦ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; କେବେ କନ୍ଧ କିମ୍ବା ପିଠୁରୁ, କେବେ ଚକ୍ଷୁ କିମ୍ବା ହାତରୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ହୁଏ।
କଦାଚିତ୍ ପୁରୁଷସ୍ଯାସ୍ଯ ନାଭେଃ ପଦ୍ମଃ ପ୍ରଜାଯତେ । ତସ୍ମିନ୍ ସଞ୍ଚରତେ ବ୍ରହ୍ମା ପଦ୍ମଜୋ ଽସୌ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
କେବେ କେବେ ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କର ନାଭିରୁ ଏକ ପଦ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେହି ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି—ତେଣୁ ସେଉଁଠି 'ପଦ୍ମଜ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମାଯେଯଂ ସ୍ଵପ୍ନଵଦ୍ ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ମିଥ୍ଯାରଚିତଚକ୍ରିକା । ମନୋରାଜ୍ଯରୁଚିର୍ ଲୋଲା ସଲିଲାଵୃତ୍ତିସୁନ୍ଦରୀ
ଏହା ମାୟା, ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଭ୍ରମ; ଏହା ମିଥ୍ୟାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏକ ଚକ୍ର, ମନର ରାଜ୍ୟ ଭଳି ଆକର୍ଷକ ଓ ଅସ୍ଥିର, ଜଳର ଖେଳ ଭଳି ସୁନ୍ଦର।
କିମ୍ ଇଵାସ୍ଯାଂ ଵଦ ଜ୍ଞପ୍ତୌ କଥଂ ସମ୍ଭଵତୀହ ନୋ । ନ ଚେଦ୍ ବାଲମନୋରାଜ୍ଯମ୍ ଇଦଂ ପର୍ଯନୁଯୁଜ୍ଯତେ
ଏହି ଜ୍ଞାନରେ କଣ ସତ୍ୟରେ ଅଛି, କିପରି ଏଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ତୁମେ କୁହ; ନହେଲେ, ଏହା କେବଳ ଏକ ଶିଶୁର କଳ୍ପନା ମାତ୍ର।
କଦାଚିଦ୍ ଅମ୍ବରେ ଶୁଦ୍ଧେ ମନସ୍ତତ୍ତ୍ଵାନୁରଞ୍ଜନାତ୍ । ସୌଵର୍ଣଂ ବ୍ରହ୍ମଗର୍ଭଂ ଚ ସ୍ଵଯମ୍ ଅଣ୍ଡଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ
କେବେ କେବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆକାଶରେ, ମନର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଣ୍ଡ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଗର୍ଭ—ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
କଦାଚିଦ୍ ଏଷ ପୁରୁଷୋ ଵୀର୍ଯଂ ସୃଜତି ଵାରିଣି । ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଜାଯତେ ପଦ୍ମଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମ୍ ଅଥ ଵା ମହତ୍
କେବେ କେବେ ଏହି ପୁରୁଷ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ପାଣିରେ ଛାଡ଼ନ୍ତି; ସେଠାରୁ ଏକ ପଦ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କିମ୍ବା ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଜାଯତେ ବ୍ରହ୍ମା କଦାଚିଦ୍ ଭାସ୍କରୋ ହ୍ଯ୍ ଅସୌ । କଦାଚିଦ୍ ଵରୁଣୋ ବ୍ରହ୍ମା କଦାଚିଦ୍ ଵାଯୁର୍ ଅବ୍ଜଜଃ
ସେହିଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି; କେବେ କେବେ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, କେବେ କେବେ ବରୁଣ ବ୍ରହ୍ମା ହୁଅନ୍ତି, କେବେ କେବେ ପଦ୍ମରୁ ବାୟୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ଏଵମ୍ ଅନ୍ତର୍ଵିହୀନାସୁ ଵିଚିତ୍ରାସ୍ଵ୍ ଇହ ସୃଷ୍ଟିଷୁ । ଵିଚିତ୍ରୋତ୍ପତ୍ତଯୋ ରାମ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵିଵିଧା ଗତାଃ
ଏଭଳି ଭିତରେ ଏକତା ନଥିବା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସୃଷ୍ଟିମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ରାମ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଘଟିଛି।
ନିଦର୍ଶନାର୍ଥଂ ସୃଷ୍ଟେସ୍ ତୁ ମଯୈକସ୍ଯ ପ୍ରଜାପତେଃ । ଭଵତେ କଥିତୋତ୍ପତ୍ତିର୍ ଅସ୍ଯେଵାନ୍ଯସ୍ଯ ଵାନଘ
ଉଦାହରଣ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ଏକ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି କହିଛି; ହେ ନିର୍ମଳ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅଟୁଟ।
ମନୋଵିଜୃମ୍ଭଣମ୍ ଅଯଂ ସଂସାର ଇତି ସନ୍ମତେ । ସମ୍ବୋଧନାଯ ଭଵତସ୍ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ଉଦାହୃତଃ
ମନର ବିସ୍ତାରକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ 'ସଂସାର' ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତୁମେ ଜାଗୃତ ହେବା ପାଇଁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।
ତାସ୍ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀପ୍ରଭୃତଯୋ ଜାତଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଆଗତାଃ । ଇତି ତେ କଥନାଯୈଷ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ଉଦାହୃତଃ
ଏହିପରି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଆଦି ଜନ୍ମଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ତୁମେ ବୁଝିପାରିବା ପାଇଁ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର କଥା ମୁଁ କହିଛି।
ପୁନସ୍ ସୃଷ୍ଟିଃ ପୁନର୍ ନାଶଃ ପୁନର୍ ଦୁଃଖଂ ପୁନସ୍ ସୁଖମ୍ । ପୁନର୍ ଅଜ୍ଞାଃ ପୁନସ୍ ତଜ୍ଜ୍ଞା ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଦୃଶୌ ପୁନଃ
ପୁନି ସୃଷ୍ଟି, ପୁନି ନାଶ, ପୁନି ଦୁଃଖ, ପୁନି ସୁଖ; ପୁନି ଅଜ୍ଞାନ, ପୁନି ତାହାର ଜ୍ଞାନ, ପୁନି ବାନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ପୁନିପୁନି ଦେଖାଯାଏ।
ପୁନଃ ପୁନସ୍ ସୃଷ୍ଟିକରାଃ ପୀତସ୍ନେହଦଶାଭୃତଃ । ଦୀପା ଇଵ କୃତାଲୋକାଃ ପ୍ରଶାମ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଭଵନ୍ତି ଚ
ପୁନିପୁନି ସୃଷ୍ଟିକାରୀମାନେ, ପ୍ରେମରେ ଲିନ ଅବସ୍ଥାରେ, ଦୀପବାତିରେ ଆଲୋକ ହେବା ପରେ ଯେପରି ନିଶ୍ଶେଷ ହୁଅନ୍ତି ଓ ପୁନି ଜନ୍ମନେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ଦେହୋତ୍ପତ୍ତୌ ଵିନାଶେ ଚ ଦୀପାନାଂ ବ୍ରହ୍ମଣାମ୍ ଅପି । କାଲେନାଧିକତାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନାଶେ ଭେଦୋ ନ କଶ୍ଚନ
ଦେହ, ପ୍ରଦୀପ ଓ ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ଓ ନଶ୍ଟ ହେବାବେଳେ, ସମୟ ତାଙ୍କର ଅଧିକାର ଛାଡ଼ିଦେଇଲେ, ସେମାନଙ୍କର ନାଶରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ରହିନଥାଏ।
ପୁନଃ କୃତଂ ପୁନସ୍ ତ୍ରେତା ପୁନଶ୍ ଚ ଦ୍ଵାପରଃ କଲିଃ । ପୁନର୍ ଆଵର୍ତତେ ସର୍ଵଂ ଚକ୍ରାଵର୍ତେହଯା ଜଗତ୍
ପୁଣି କୃତଯୁଗ, ପୁଣି ତ୍ରେତା, ପୁଣି ଦ୍ୱାପର ଓ କଳିଯୁଗ; ସମସ୍ତ କିଛି ପୁଣି ପୁଣି ଫେରି ଆସେ, ଯେପରି ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଘୂରୁଛି।
ପୁନର୍ ମନ୍ଵନ୍ତରାରମ୍ଭାଃ ପୁନଃ କଲ୍ପପରମ୍ପରାଃ । ପୁନଃ ପୁନଃ କାର୍ଯଦଶାଃ ପ୍ରାତଃ ପ୍ରାତର୍ ଅହର୍ ଯଥା
ପୁଣି ମନ୍ବନ୍ତର ଆରମ୍ଭ, ପୁଣି କଳ୍ପମାନଙ୍କର ଶୃଙ୍ଖଳା; ପୁଣି ପୁଣି କାର୍ଯ୍ୟର ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକ, ଯେପରି ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳ ପରେ ସକାଳ ଆସେ।
ଲୋକାଲୋକକଲାକାଲକଲନାକଲିତାନ୍ତରମ୍ । ପୁନଃ ପୁନର୍ ଇଦଂ ସର୍ଵଂ ନ କିଞ୍ଚନ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଲୋକ ଓ ଅଲୋକ, କାଳ ଓ ଅକାଳ, ମାପାଯାଇଥିବା ଓ ଅମାପା ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟ—ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ପୁଣି ପୁଣି ହେଉଛି, ତଥାପି ପୁଣି ପୁଣି କିଛି ନୁହେଁ।
ଅନାହତେ ପ୍ରତପ୍ତେ ଽଯଃପିଣ୍ଡେ ଽନଲକଣା ଇଵ । ଇମେ ଭାଵାସ୍ ସ୍ଥିତା ନିତ୍ଯଂ ଚିଦାକାଶେ ସ୍ଵଭାଵତଃ
ଅନାହତ ଏହି ତାପିତ ଦେହରେ, ଲୋହା ଗଠିରେ ଅଗ୍ନିର ଛୋଟ ଛୋଟ କଣା ଯେପରି, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଭାବ ନିରନ୍ତର ଚେତନାର ଆକାଶରେ ସ୍ୱଭାବତଃ ବସିଛି।