ସଂସାରାମ୍ବୁନିଧାଵ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ଵାସନାମ୍ବୁପରିପ୍ଲୁତେ । ଯେ ପ୍ରଜ୍ଞାନାଵମ୍ ଆରୂଢାସ୍ ତେ ତୀର୍ଣା ବ୍ରୁଡିତାଃ ପରେ
ଏହି ସଂସାର ରୂପୀ ସମୁଦ୍ର ଭିତରେ, ଯେଉଁଠି ଆଗ୍ରହ ରୂପୀ ପାଣି ଭରିଛି, ସେଠି ଯେମାନେ ବୁଦ୍ଧିର ନୌକାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପାରକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
କ୍ଷୁରଧାରାଗ୍ରଶିତଯା ଧିଯା ପରମଧୀରଯା । ପ୍ରଵିଚାର୍ଯାତ୍ମନସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଂ ତତ୍ ତ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ପଦମ୍ ଆଵିଶ
ଝାଲ ଧାରର କଞ୍ଚିର ଭଳି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଦୃଢ଼ ମନେ ନିଜ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟତାକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝ, ଏବଂ ତାହା ପରେ ନିଜର ସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରବେଶ କର।
ଯଥା ତତ୍ତ୍ଵଵିଦଃ ପ୍ରାଜ୍ଞା ଜ୍ଞାନବୃଂହିତଚେତସଃ । ଵିହରନ୍ତି ତଥା ରାମ ଵିହର୍ତଵ୍ଯଂ ନ ମୂଢଵତ୍
ଯେମିତି ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜ୍ଞାନରେ ବିସ୍ତୃତ ମନ ନେଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ରାମ, ସେହିଭଳି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ କଟାଅ; ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଭଳି ନୁହେଁ।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ମହାତ୍ମାନୋ ନିତ୍ଯତୃପ୍ତା ମହାଶଯାଃ । ଆଚାରୈର୍ ଅନୁଗନ୍ତଵ୍ଯା ନ ଭୋଗକୃପଣାଶ୍ ଶଠାଃ
ଯେଉଁ ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତ, ସେମାନେ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଉଦାର ହୃଦୟ; ତାଙ୍କର ଆଚରଣକୁ ଅନୁସରିବା ଉଚିତ, ଭୋଗରେ ଲାଗିଥିବା ଏବଂ ଚତୁର ଲୋକଙ୍କୁ ନୁହେଁ।
ନ ତ୍ଯଜନ୍ତି ନ ଵାଞ୍ଛନ୍ତି ଵ୍ଯଵହାରଂ ଜଗଦ୍ଗତମ୍ । ସର୍ଵମ୍ ଏଵାନୁଵର୍ତନ୍ତେ ପରାଵରଵିଦୋ ଜନାଃ
ଯେଉଁମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନତମକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସଂସାରୀ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ଚାହାନ୍ତି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ କଥାରେ ସେମାନେ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ଚାଲନ୍ତି।
ପ୍ରଭାଵସ୍ଯାଭିମାନସ୍ଯ ଗୁଣାନାଂ ଯଶସଶ୍ ଶ୍ରିଯଃ । ନ କ୍ଵଚିତ୍ କୃପଣା ଲୋକେ ମହାନ୍ତସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିନଃ
ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁମାନେ ବଡ଼ ମନିଷ୍ୟ ଏବଂ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ବି ଶକ୍ତି, ଅହଂକାର, ଗୁଣ, ଖ୍ୟାତି କିମ୍ବା ଧନ-ଦୌଲତ ନେଇ କୃପଣ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ସୁଶୂନ୍ଯେ ଽପି ନ ଖିଦ୍ଯନ୍ତେ ଦେଵୋଦ୍ଯାନେ ନସଙ୍ଗିନଃ । ନିଯତିଂ ଚ ନ ମୁଞ୍ଚନ୍ତି ମହାନ୍ତୋ ଭାସ୍କରା ଇଵ
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂନ୍ୟତାରେ ବି ସେମାନେ ଚିନ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ବାଗିଚାରେ ବି ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ବଡ଼ ମନିଷ୍ୟମାନେ ସ୍ୱଭାବକୁ କେବେ ବି ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପରି।
ଵିଗତେଚ୍ଛା ଯଥାପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯଵହାରାନୁଵର୍ତିନଃ । ଵିଚରନ୍ତ୍ଯ୍ ଅସମୁନ୍ନଦ୍ଧାସ୍ ସ୍ଵସ୍ଥା ଦେହରଥସ୍ଥିତାଃ
ଇଚ୍ଛା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ, ଯେଉଁ କାମ କରିବାକୁ ଆସେ, ସେଠିକି ଚାଲନ୍ତି; ସେମାନେ ଅଚଞ୍ଚଳ ଓ ନିଜ ମନରେ ଥିବା, ଦେହର ରଥରେ ବସି ସ୍ଥିର ଅଛନ୍ତି।
ତ୍ଵମ୍ ଅପି ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍ ରାମ ଵିଵେକମ୍ ଇମମ୍ ଆଗତମ୍ । ପ୍ରଜ୍ଞାବଲେନ ଚାନେନ ଜାନେ ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଽସି ସୁନ୍ଦର
ତୁମେ ବି, ରାମ, ଏହି ବିବେକକୁ ପାଇଛ; ଏହି ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଜାଣେ, ତୁମେ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ଅଛ।
ସ୍ପଷ୍ଟାଂ ଦୃଷ୍ଟିମ୍ ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ନିର୍ମାନୋ ଗତମତ୍ସରଃ । ଵିହରାସ୍ମିନ୍ ଭୁଵଃ ପୀଠେ ପରାଂ ସିଦ୍ଧିମ୍ ଅଵାପ୍ସ୍ଯସି
ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଧରି, ଅହଂକାର ଓ ଇର୍ଷ୍ୟାକୁ ଛାଡ଼ି, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଶାନ୍ତିରେ ବସ; ଏଭଳି କଲେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିପାରିବୁ।
ସ୍ଵସ୍ଥସ୍ ସର୍ଵେହିତତ୍ଯାଗୀ ଦୂରାଲୋକିତଵାଞ୍ଛନଃ । ପରାଂ ଶୀତଲତାମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଆଦାଯ ଵିହରାନଘ
ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅଟୁଟ ରୁହ, ସମସ୍ତ ନିଜସ୍ୱ ଲାଭ ଚେଷ୍ଟାକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ଆଶାକୁ ଦୂରେ ରଖ; ମନରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶାନ୍ତି ଧରି, ଏଠାରେ ନିର୍ମଳ ଭାବେ ବସ।
ଇତ୍ଥଂ ଗିରା ଵିମଲଯା ଵିମଲାଶଯସ୍ଯ ରାମୋ ମୁନେସ୍ ସ ପରିମୃଷ୍ଟ ଇଵାବଭାସେ । ଜ୍ଞାନାମୃତେନ ମଧୁରେଣ ଵିରାଜତାନ୍ତଃ ପୂର୍ଣଶ୍ ଶଶାଙ୍କ ଇଵ ଶୀତଲତାଂ ଜଗାମ
ଏଭଳି ନିର୍ମଳ ମନ ଥିବା ମୁନି ନିର୍ମଳ କଥା କହିଲେ, ରାମ ମନେ ହେଲେ ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ଜ୍ଞାନର ମଧୁର ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେ ଜଣେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଶୀତଳତାକୁ ଲାଭ କଲେ।
ଭଗଵନ୍ ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞ ଵେଦଵେଦାନ୍ତପାରଗ । ଆଶ୍ଵସ୍ତ ଇଵ ତିଷ୍ଠାମି ଶୁଦ୍ଧାଭିର୍ ଭଵଦୁକ୍ତିଭିଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତର ଗଭୀର ଅର୍ଥ ବୁଝିଥିବା, ଆପଣଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ କଥା ଶୁଣି ମୁଁ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ ବସିଛି।
ଉଦାରାଣି ଵିରକ୍ତାନି ପେଶଲାନ୍ଯ୍ ଉଚିତାନି ଚ । ଶ୍ରୋତୁଂ ତୃପ୍ତିଂ ନ ଗଚ୍ଛାମି ଵଚାଂସି ଵଦତସ୍ ତଵ
ତୁମର କଥାଗୁଡ଼ିକ ଉଦାର, ଅଲଗା ଭାବରେ ଅଟୁଟ, ମୃଦୁ ଏବଂ ଯଥାଯଥିକ। ମୁଁ ତୁମେ କହୁଥିବା କଥା ଶୁଣି ଆପେଖ୍ୟା ହେଉନି।
ଜାତ୍ଯା ରାଜସସାତ୍ତ୍ଵିକ୍ଯାଃ କଥନାଵସରାନ୍ତରେ । ଉତ୍ପତ୍ତିର୍ ଭଵତା ପ୍ରୋକ୍ତା ଭଗଵନ୍ ପଦ୍ମଜନ୍ମନଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଆପଣଙ୍କର କଥାବାର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟରେ କମଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ସ୍ୱଭାବ ରାଜସ ଓ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
ଅତ୍ରାଯଂ ମମ ସନ୍ଦେହୋ ମହାତ୍ମନ୍ ହୃଦି ଵର୍ତତେ । ସର୍ଵସଂଶଯଵିଚ୍ଛେଦକାରିନ୍ନ୍ ଆଶୁ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତାମ୍
ଏଠାରେ, ମୋ ହୃଦୟରେ ଏକ ସନ୍ଦେହ ରହିଛି, ହେ ମହାତ୍ମା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ କାଟିଦିଅନ୍ତି, ଦୟାକରି ଏହାକୁ ଶୀଘ୍ର କହନ୍ତୁ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଅବ୍ଜାତ୍ କ୍ଵଚିଦ୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନଃ କ୍ଵଚିଦ୍ ଅଣ୍ଡାତ୍ କ୍ଵଚିଜ୍ ଜଲାତ୍ । ଚିତ୍ରୋତ୍ପତ୍ତିଃ କଥଂ ପ୍ରୋକ୍ତା ଶାସ୍ତ୍ରେ କମଲଜନ୍ମନଃ
କେଉଁଠି କହାଯାଏ କମଳରୁ ଜନ୍ମ ହୋଇଛି, କେଉଁଠି ଆକାଶରୁ, କେଉଁଠି ଡିମ୍ବରୁ, କେଉଁଠି ଜଳରୁ; ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କମଳଜନ୍ମାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ?
ବହୂନି ବ୍ରହ୍ମଲକ୍ଷ୍ଯାଣି ଶଙ୍କରେନ୍ଦ୍ରଶତାନି ଚ । ନାରାଯଣସହସ୍ରାଣି ସମତୀତାନି ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଯୁଗ, ଶତଶ ଶିବଙ୍କ ଏବଂ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ନାରାୟଣଙ୍କ ଦିନ ଏ ପୂର୍ବରୁ ଅତିତ ହୋଇଯାଇଛି।
ଅଦ୍ଯାନ୍ଯେଷୁ ଵିଚିତ୍ରେଷୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡେଷୁ ଚ ଭୂରିଷୁ । ନାନାଚାରଵିହାରାଣି ଵିହରନ୍ତି ସହସ୍ରଶଃ
ଆଜି ମଧ୍ୟ, ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ବିବିଧ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ, ହଜାର ହଜାର ପ୍ରାଣୀ ନାନା ପ୍ରକାର ଆଚରଣ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଅଛନ୍ତି।
ତୁଲ୍ଯକାଲମ୍ ଅନନ୍ତେଷୁ କାଲାନ୍ତରଭଵେଷୁ ଚ । ଜଗତ୍ସୁ ପ୍ରୋଦ୍ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ବହୂନ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯାନି ଭୂରିଶଃ
ଏହି ସମୟରେ ଏବଂ ଅନନ୍ତ କାଳର ଆଗାମୀ ଜଗତମାନେ ମଧ୍ୟ, ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ଅପାର ସଂଖ୍ୟାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବେ।
ତେଷାମ୍ ଅବ୍ଜୋଦ୍ଭଵାଦୀନାଂ ତେଷ୍ଵ୍ ଅଣ୍ଡେଷୁ ଦିଵୌକସାମ୍ । ଉତ୍ପତ୍ତଯୋ ମହାବାହୋ ଵିଚିତ୍ରାଃ କଥିତା ଦିଵି
ହେ ମହାବାହୁ, ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି, ସେହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦିବ୍ୟ ଲୋକରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
କଦାଚିତ୍ ସୃଷ୍ଟଯଶ୍ ଶାର୍ଵ୍ଯଃ କଦାଚିତ୍ ପଦ୍ମଜୋଦ୍ଭଵାଃ । କଦାଚିଦ୍ ଅପି ଵୈଷ୍ଣଵ୍ଯଃ କଦାଚିନ୍ ମୁନିନିର୍ମିତାଃ
କେବେ କେବେ ସୃଷ୍ଟି ଶିବଙ୍କ ଠାରୁ ହୁଏ, କେବେ କମଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଠାରୁ, କେବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଠାରୁ, ଆଉ କେବେ କେବେ ମୁନିମାନେ ଏହାକୁ ତିଆରି କରନ୍ତି।
କଦାଚିଦ୍ ଅବ୍ଜଜୋ ବ୍ରହ୍ମା କଦାଚିତ୍ ସଲିଲୋଦ୍ଭଵଃ । ଅଣ୍ଡୋଦ୍ଭଵଃ କଦାଚିଚ୍ ଚ କଦାଚିଜ୍ ଜାଯତେ ଽମ୍ବରାତ୍
କେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା କମଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, କେବେ ପୁଣି ପାଣିରୁ, କେବେ ଅଣ୍ଡରୁ, ଆଉ କେବେ ଆକାଶରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି।
କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ ଅଣ୍ଡେ ତ୍ର୍ଯକ୍ଷୋ ଽର୍କଃ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଵାସଵଃ । କସ୍ମିଂଶ୍ଚିତ୍ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷଃ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିତ୍ ତ୍ର୍ଯକ୍ଷ ଏଵ ହି
କିଛି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ତିନି ଆଖିଅଳି ହେଉଛନ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ, କିଛିଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର, କିଛିଠାରେ କମଳନୟନ ବିଷ୍ଣୁ, ଆଉ କିଛିଠାରେ ପୁଣି ତିନି ଆଖିଅଳି ହେଉଛନ୍ତି।
କସ୍ଯାଞ୍ଚିଦ୍ ଭୂର୍ ଅଭୂତ୍ ସୃଷ୍ଟୌ ନୀରନ୍ଧ୍ରତରୁସଙ୍କଟା । କସ୍ଯାଞ୍ଚିନ୍ ନରନୀରନ୍ଧ୍ରା କସ୍ଯାଞ୍ଚିଦ୍ ଭୂଧରାଵୃତା
କିଛି ସୃଷ୍ଟିରେ ପୃଥିବୀ ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭରିଥିଲା, କିଛିଠାରେ ଲୋକମାନେ ଭିଡ଼ି ଥିଲେ, ଆଉ କିଛିଠାରେ ପୃଥିବୀ ପାହାଡ଼ରେ ଢାକି ଥିଲା।
ଭୂର୍ ଅଭୂନ୍ ମୃଣ୍ମଯୀ କାଚିତ୍ କାଚିଦ୍ ଆସୀଦ୍ ଦୃଷନ୍ମଯୀ । ଆସୀଦ୍ ଧେମମଯୀ କାଚିତ୍ କାଚିନ୍ ମାଂସମଯୀ ତଥା
କେତେକ ଜଗତରେ ଭୂମି ମାଟିର ହୋଇଥିଲା, କେଉଁଠି ପଥରର ଥିଲା; କେଉଁଠି ଧୂଆଁର ଥିଲା, ଆଉ କେଉଁଠି ମାଂସର ମଧ୍ୟ ଥିଲା।
ଇହୈଵ କାନିଚିତ୍ ତାନି ଜଗନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯାନ୍ଯ୍ ଅଥାନ୍ଯଥା । ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯୈକୈକଲୋକାନି ନିର୍ଵେଧାଂସ୍ଯ୍ ଅପି କାନିଚିତ୍
ଏଠି ମଧ୍ୟ କିଛି ଜଗତ ଏକ ପ୍ରକାର, କିଛି ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ଥିଲେ; କିଛି ଜଗତ ପରସ୍ପରକୁ ମିଶିଯାଉଥିଲେ, ଆଉ କିଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଥିଲେ।
ଅନନ୍ତାନି ଜଗନ୍ତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ଵମହାମ୍ବରେ । ଅମ୍ଭୋଧିଵୀଚିଵ୍ରଜଵନ୍ ନିମଜ୍ଜନ୍ତ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଭଵନ୍ତି ଚ
ଏହି ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ବିରାଟ ଆକାଶରେ ଅଗଣନୀୟ ଜଗତ ଏମିତି ଉଠିଆସେ ଓ ବିଲିନ ହୁଏ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗମାନେ।
ଯଥା ତରଙ୍ଗା ଜଲଧୌ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ମରୌ ଯଥା । କୁସୁମାନି ଯଥା ଚୂତେ ତଥା ଵିଶ୍ଵଶ୍ରିଯଃ ପରେ
ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ, ମରୁଭୂମିରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣା, ବା ଆମ୍ବ ଗଛରେ ଫୁଲ ଫୁଟେ, ସେପରି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କରେ ବିଶ୍ୱର ଶ୍ରୀମାନ୍ୟତା।
ଭାନୋର୍ ଗଣଯିତୁଂ ଶକ୍ଯା ରଶ୍ମିଷୁ ତ୍ରସରେଣଵଃ । ଆଲୋଲଵପୁଷୋ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ଵେ ନ ଜଗତାଂ ଗଣାଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଥିବା ଧୂଳିକଣିଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣିହେବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱରେ ଅନେକ ଜଗତର ସଂଖ୍ୟାକୁ କେହି ଗଣିପାରିବେ ନାହିଁ।